Кіріспе

Қан ұюдың сыртқы және ортақ жолдарын бағалауға арналған талдау

Протромбин уақыты (ПТ) – оның туынды шамалары протромбин қатынасы (ПР) және халықаралық нормаланған қатынасы (ИНР) – қан ұюдың сыртқы және ортақ жолдарын бағалауға арналған талдау болып табылады. Бұл қан сынағы протайм INR және PT/INR деп те аталады. Олар қанның ұюға бейімділігін, варфарин дозасын, бауыр зақымдануын және К витаминінің жағдайын анықтау үшін қолданылады. ПТ келесі қан ұю факторларын өлшейді: I (фибриноген), II (протромбин), V (проакселерин), VII (проконвертин) және X (Стюарт-Проуэр факторы). ПТ көбінесе белсенді ішінара тромбопластин уақытымен (aPTT) бірге қолданылады, ол қан ұюдың ішкі және ортақ жолдарын өлшейді.

Зертханалық өлшеу

Протромбин уақытының қалыпты диапазоны қолданылатын талдау әдісіне байланысты, бірақ әдетте 12–13 секундты құрайды (нәтижелер әрқашан тесті жүргізген зертхана берген қалыпты диапазонмен салыстырылуы тиіс), ал антикоагуляциялық терапия болмағанда INR 0,8–1,2 шамасында болады. Антикоагулянттар қолданғанда (мысалы, варфарин) INR-дің қалыпты диапазоны 2–3 аралығында болады. Кейбір жағдайларда, егер күштірек антикоагуляция қажет деп саналса, антикоагуляция тағайындалған себепке байланысты қалыпты диапазон 2,5–3,5 дейін жете алуы мүмкін.

Әдістеме

Протромбин уақыты әдетте зертханалық технолог 37°C температурада (адамның қалыпты дене температурасының шамамен жуық мәні) автоматтандырылған құралда талданады. Қан сұйық натрий цитраты бар сынақ түтігіне алынады, ол сынамадағы кальцийді байланыстыру арқылы антикоагулянт ретінде әрекет етеді. Қан араластырылып, содан кейін қан жасушаларын плазмадан бөлу үшін центрифугаланады (протромбин уақыты көбінесе қан плазмасы арқылы өлшенеді). Жаңа туған нәрестелерде капиллярлық толық қаннан алынған үлгі қолданылады. Плазманың үлгісі сынақ түтігінен алынып, өлшеуіш түтікке салынады (ескерту: дәл өлшеу үшін қан мен цитраттың арақатынасы белгілі болуы керек және оны өндіруші компания өлшеуіш түтіктің қабырғасына жазады; көптеген зертханалар түтік жеткілікті түрде толтырылмаса және цитраттың концентрациясы жоғары болса, талдау жасамайды. Стандартталған 1 бөлік антикоагулянтқа 9 бөлік толық қан арақатынасы енді қолданылмайды). Содан кейін, цитраттың әсерін жою және қанның қайтадан ұюына мүмкіндік беру үшін, артық кальций (фосфолипидті суспензияда) қосылады. Соңында, сыртқы/тін факторлы ұю каскадының жолын іске қосу үшін, тін факторы (сондай-ақ III фактор деп те аталады) қосылады және үлгінің ұю уақыты оптикалық түрде өлшенеді. Кейбір зертханалар липемиялық және иктерикалық үлгілердің бөгеттерін жоятын механикалық өлшеуді пайдаланады.

Протромбин уақыты

Протромбин уақытының қатынасы – пациенттің өлшенген протромбин уақытының (секундтармен) зертхананың қалыпты протромбин уақытының көрсеткішіне шаққандағы арақатысы. PT қатынасы қолданылатын нақты реагенттерге байланысты өзгереді және INR-мен алмастырылды. COVID-19 жұқтырған адамдарда инфекцияны жылдам және төмен құнды диагностикалау үшін жоғары INR көрсеткіші пайдалы болуы мүмкін.

Халықаралық нормаланған қатынас

Протромбин уақыты нормальды адамға жасалғандағы нәтижесі (секундтармен) қолданылатын талдау жүйесінің типіне қарай өзгереді. Бұл, сынақ жүргізу үшін реагентте қолданылатын өндірушінің тіндік факторларының түрлері мен партиялары арасындағы айырмашылықтарға байланысты. INR нәтижелерді стандарттау мақсатымен әзірленді. Әрбір өндіруші өндіретін тіндік факторлардың әрқайсысына ISI (Халықаралық сезімталдық индексі) мәнін тағайындайды. ISI мәні, тіндік фактордың белгілі бір партиясының халықаралық стандарттық тіндік фактормен салыстырылатынын көрсетеді. ISI көбінесе жоғары сезімтал тромбопластиндер үшін 0,94-тен 1,4-ке дейін, ал төмен сезімталдары үшін 2,0-ден 3,0-ға дейін болады. INR – пациенттің протромбин уақытының қалыпты (бақылау) үлгіге қатынасы, қолданылып жатқан талдау жүйесі үшін ISI мәнінің дәрежесіне көтерілгені. PTnormal – эталондық үлгілер тобының протромбин уақыттарының геометриялық орташасы.

Интерпретация

Протромбиндік уақыт – плазманың тіндік фактор (қоян сияқты жануарлардан алынған, рекомбинантты тіндік фактор немесе аутопсиядан өткен науқастардың миынан) қосылғаннан кейін қан ұюына жұмсалатын уақыт. Бұл қан ұюдың сыртқы (сондай-ақ ортақ) жолының сапасын бағалауға арналған. Сыртқы жолдың жылдамдығы организмдегі VII фактордың функционалдық деңгейіне күшті әсер етеді. VII фактордың жартылай ыдырау мерзімі қысқа, ал оның глутамат қалдықтарының карбоксилдеуіне К витамині қажет. Протромбиндік уақыт К витаминінің жетіспеушілігі, варфаринмен емдеу, сіңірудің бұзылуы немесе бактериялардың ішекте колонизациялануының болмауы (мысалы, нәрестелерде) салдарынан ұзаруы мүмкін. Сонымен қатар, VII фактордың синтезінің нашарлауы (бауыр ауруына байланысты) немесе оның тұтынуының артуы (диссеминирленген интраваскулярлы коагуляция кезінде) PT-ні ұзартуы мүмкін. INR әдетте варфарин немесе басқа ауыздық антикоагулянттармен емделіп жатқан науқастарды бақылау үшін қолданылады. Варфарин қабылдамайтын сау адам үшін қалыпты диапазон 0,8–1,2 құрайды, ал варфаринмен емделіп жатқан адамдар үшін INR 2,0–3,0 аралығында болуы қажет, бірақ мақсатты INR белгілі бір жағдайларда, мысалы, механикалық жүрек клапаны бар науқастарда жоғарырақ болуы мүмкін. Егер INR мақсатты диапазоннан тыс болса, жоғары INR қан кету қаупінің жоғары екенін, ал төмен INR – қан ұю қаупінің жоғары екенін көрсетеді. К витаминінің антагонисін (мысалы, варфарин) қабылдап, INR 10-нан төмен болған, бірақ қан кетуі жоқ науқастарға дозаны төмендету немесе дозаны өткізіп жіберу, INR-ді бақылау және мақсатты INR-ге жеткен кезде К витаминінің антагонисін төмендетілген дозада қайта бастау жеткілікті. К витаминінің антагонисін тез жою қажет болған жағдайларда – мысалы, ауыр қан кету болғанда немесе шұғыл хирургиялық араласу қажет болғанда – варфариннің әсерін К витаминімен, протромбин кешенінің концентратымен (ПКК) немесе жаңа мұздатылған плазмамен (ЖМП) бейтарап етуге болады.

Дұрыстығын анықтайтын факторлар

Лүпуске қарсы антикоагулянт, тромбозға бейімдейтін циркуляциялық ингибитор, қолданылған әдіске байланысты ПТ нәтижелерін өзгертуі мүмкін. Әртүрлі тромбопластин препараттарының арасындағы айырмашылықтар бұрын INR көрсеткіштерінің дәлдігін төмендетіп келді, ал 2005 жылғы зерттеу халықаралық калибрлеу шараларына қарамастан (INR арқылы) әртүрлі жиынтықтар арасында статистикалық маңызды айырмашылықтар сақталатынын көрсетті, бұл антикоагулянттық терапияны бағалау үшін PT/INR-дың ұзақ мерзімді қолданылуын күмәнді етеді. Шындығында, варфарин және басқа да К витаминінің қарсы әсер ететін препараттарын бақылауға арналған жаңа протромбин уақыты түрі – Fiix протромбин уақыты ойлап табылды және жақында өндірілген тест ретінде қолжетімді болды. Fiix протромбин уақытына тек II және/немесе X факторларының төмендеуі ғана әсер етеді, бұл антикоагулянттық әсерді тұрақтандырады және зерттеушілер бастаған, қоршаған ортасы жасырын клиникалық сынақтарға сәйкес клиникалық нәтижелерді жақсартады. Аталған сынақта (The Fiix trial) ұзақ мерзімді емдеу кезінде тромбоэмболия 50%-ға төмендеді, бірақ қан кетудің күшеюі байқалған жоқ.

Статистика

Жыл сайын әлемде 800 миллионға жуық PT/INR сынағы жүргізіледі. Типикалық ҰҚТ (НПТ) жағдайында кішкентай үстел құрылғысы қолданылады. Автоматты саусаққа тігу арқылы капиллярлық қанның бір тамшысы алынады, бұл процедура көбінесе ауыртпалық тудырмайды. Бұл тамшы машинамен дайындалған бір рет қолданылатын сынақ таспасына тамшытылады. Бірнеше секундтан кейін нәтижедегі INR дисплейде көрсетіледі. Диабетпен ауыратын адамдар қандағы қант деңгейін бақылау үшін де осыған ұқсас сынақ түрін пайдаланады, оны оңай үйретуге болады және күнделікті практикаланады. Жергілікті саясат пациенттің немесе коагуляция маманының (фармацевт, медбике, жалпы практика дәрігері немесе аурухана дәрігері) нәтижені интерпретациялауын және дәрі-дәрмектің дозасын анықтауын регламенттейді. Германия мен Австрияда пациенттер дәрі-дәрмектің дозасын өздері реттеуге құқылы, ал Ұлыбритания мен АҚШ-та бұл денсаулық сақтау маманының қарауында қалады. Үйдегі сынаудың маңызды артықшылығы – пациенттің медициналық қолдаумен және өзін-өзі басқаруымен (пациенттердің антикоагулянт дозасын өздері реттеуі) жүзеге асыратын өзін-өзі сынау, антикоагулянтты бақылауды жақсартады деген деректердің болуы. 14 сынақты қарастырған мета-талдау үйдегі сынаудың асқынулар (қан кету және тромбоз) жиілігін азайтатынын және антикоагулянтты бақылаудың жанама көрсеткіші болып табылатын терапиялық диапазондағы уақытты ұзартатынын көрсетті. 2022 жылы зерттеушілер PT/INR сынағын арзан және қолжетімді ету үшін смартфон жүйесін ұсынды. Ол смартфондарда кең таралған діріл моторы мен камераны пайдаланып, мыс бөлшегінің микромеханикалық қозғалысын қадағалайды және PT/INR мәндерін есептейді. ҰҚТ (НПТ) тәсілінің басқа да артықшылықтары – оның жылдамдығы мен ыңғайлылығы, көбінесе азау ауыртпалық тудыруы және үйде қолдану кезінде пациенттерге қажет болған кезде өздерінің INR-ін өлшеу мүмкіндігі. Оның кемшіліктерінің бірі – қанды дәл сол жерге жеткізу үшін өте тұрақты қол қажеттігі, кейбір пациенттер үшін саусақты тігу қиын болуы және сынақ таспаларының құнын да ескеру қажеттігі. Ұлыбританияда олар рецепт бойынша қол жетімді, сондықтан зейнеткерлер мен жұмыссыз адамдар оларға ақы төлемейді, ал басқалары таспалардың бөлшек сауда бағасының шамамен 20% құрайтын стандартты рецепт ақысын төлейді. АҚШ-та үйдегі ҰҚТ (НПТ) қазіргі уақытта механикалық жүрек клапандары бар пациенттерге Medicare арқылы өтеледі, ал жеке сақтандыру компаниялары басқа жағдайларда да өтеуге келісуі мүмкін. Medicare енді созылмалы қарыншалық фибрилляциясы бар пациенттер үшін үйдегі сынауды қамтиды. Үйдегі сынау үшін дәрігердің рецепті қажет, ал өлшегіш пен керек-жарақтар Medicare бекіткен тәуелсіз диагностикалық сынақ орталығынан (IDTF) алынуы керек. Кейбір деректер ҰҚТ (НПТ) кейбір пациенттер үшін, мысалы, антифосфолипид синдромы бар науқастар үшін дәл болмауы мүмкін екенін көрсетеді.

Нұсқаулар

2005 жылы Ауызша антикоагулянттарды үйде бақылау жөніндегі халықаралық нұсқаулар Халықаралық Өзін-өзі Бақылау қауымдастығы (International Self Monitoring Association for Oral Anticoagulation) тарапынан жарияланды. Халықаралық нұсқаулық бойынша зерттеуде былай делінген: «Консенсус бойынша пациенттің өзін-өзі тексеруі және өзін-өзі басқаруы – ауызша антикоагуляциялық терапияны бақылаудың тиімді әдістері болып табылады, бұл антикоагуляциялық клиникада қол жеткізілген нәтижелермен кем дегенде бірдей, тіпті жақсы нәтижелер береді. Барлық пациенттер тиісінше таңдалып, оқытылуы керек. Қазіргі қолданыстағы өзін-өзі тексеру/өзін-өзі басқару құрылғыларының нәтижелері зертханалық тестілерде алынған нәтижелермен салыстырмалы». АҚШ-та INR-ді үйде тестілеуге қолжетімділікті арттыру мақсатында Medicare жамылғысы кеңейтілді. 2008 жылдың 19 наурызындағы хабарламада: «Медикер және Медикейд қызметтерінің орталықтары (CMS) протромбин уақытының (PT) және Халықаралық нормаланған қатынастың (INR) үйдегі қан тестілеуіне арналған Medicare жамылғысын кеңейтті, бұл созылмалы жүрек айрығы немесе веноздық тромбоэмболияға байланысты варфарин (қанды жібітетін) дәрісін қабылдайтын бенефициарларды қамтиды» делінген. Сонымен қатар, «Медикерге қолдау көрсетіп, олардың дәрігерлері созылмалы жүрек айрығы немесе веноздық тромбоэмболиямен байланысты жағдайларды басқаруда үйдегі тестілеуді пайдалану арқылы үлкен пайда көреді».

Тарих

Протромбин уақытын 1935 жылы Арманд Дж. Квик және оның әріптестері жасады, ал екінші әдіс "p және p" немесе "протромбин және проконвертин" әдісі деп те аталатын, жарияланды. Ол дикумарол және варфарин антикоагулянттарын анықтауға көмектесті және кейіннен терапиялық түрде қолданылғанда варфариннің активтілігін өлшеу үшін пайдаланылды. INR 1980-ші жылдардың басында Ұлыбританияның Ұлттық биологиялық стандарттар және бақылау институтында (кейіннен Ұлыбританияның Ұлттық медициналық зерттеу институтында) жұмыс істеген Том Кирквуд жасады, бұл протромбин уақытының қатынасын тұрақты түрде көрсетуге мүмкіндік берді, бұрын әртүрлі реагенттерді қолданатын орталықтар арасында үлкен айырмашылықтар болған. INR доктор Кирквудтың бір уақытта халықаралық сезімталдық индексін (ISI) жасауымен байланысты, ол тромбопластиннің әртүрлі партияларын халықаралық стандартқа калибрлеуге мүмкіндік берді. INR бүкіл әлемде кеңінен қабылданды, әсіресе Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мақұлдағаннан кейін.