Кіріспе

Стратегиялық тереңдік – әскери әдебиетте қолданылатын термин, ол майдан желісінің немесе ұрыс учаскелері мен соғысушы тараптардың өнеркәсіптік орталықтары, астаналары, ядролық аймақтары және маңызды халық тығыздығы бар немесе әскери өндіріс орталықтары арасындағы қашықтықты білдіреді.

Тұжырымдама

Кез келген әскери қолбасшы стратегиялық тереңдікпен айналысқанда ескеретін негізгі қағидалар – осы активтердің жылдам, алдын ала шабуылға немесе жүйелі шабуылға қаншалықты осал екендігі, сондай-ақ елдің өз аумағына шегініп, бастапқы шабуылды тоқтатып, кейінгі шабуылдың мақсатына жетпей, күш ортасынан алысқа ықпалдасуына мүмкіндік беруі. Қолбасшылар екі жағдайды да жоспарлай білуі керек және жаудың ұсақ немесе ірі шабуылдарының кез келген кезеңіне қарсы тұру үшін тактикалық және стратегиялық деңгейде шаралар мен ресурстарға ие болуы керек. Бұл шаралар әскери активтермен ғана шектелуі қажет емес, сонымен қатар азаматтық инфрақұрылымды нығайту немесе оны соғыс уақытында шабуылға төтеп беруге немесе одан қашуға жеткілікті икемді ету де өте пайдалы. Мәселе – кеңістік пен уақыт арасындағы қарым-қатынас, мысалы, Германияның 1942 жылы Кеңес Одағын жеңе алмауы осыны көрсетеді. Неміс басқыншылығына қарсы тұрып, Кеңес әскері 1941 жылдың маусымында Польшадан, 1941 жылдың желтоқсанында Мәскеудің шетіне шегінді, бұл Кеңес Одағына өнеркәсіптік базасын Урал тауларының шығысына көшіруге мүмкіндік берді. Осылайша, көшірілген өнеркәсіп орындары Кеңес әскерінің қарсы шабуылы үшін қажетті ресурстарды өндіре алды.

Пакистанға қатысты

Пәкістанда стратегиялық тереңдік идеясы 1980 жылдары Пәкістанның Ұлттық қорғаныс университетінің профессоры, генерал Мирза Аслам Бег (кейін премьер-министр Беназир Бхутто басшылығымен 1980 жылдары Әскер штабының бастығы болған) тарапынан қабылданып, түсіндірілді. 2014-2015 жылдары, Пәкістанның ішкі әскери операциясы толыққанды жүріп жатқанда, Пәкістанның әскери басшылары мұндай саясатты ұстанбайтындарын мәлімдеді.

Пәкістан әскеріне қарсы айыптаулар

"Стратегиялық тереңдік" термині Пәкістанның Ауғанстанмен байланысын және оны пайдалануын көрші елдің кеңестік әскерлерінің араласуынан кейін, Үндістан мен КСРО қолдаған Ауғанстанның қоршауына қарсы тұру мақсатында қолданылған. Кейбір дереккөздерде Ауғанстанды бақылау саясатын Ұлттық қорғаныс университетінің (NDU) профессоры, генерал Мирза Аслам Бег жасағандығы айтылады, ал үндістандық дереккөздер бұл саясатты Пәкістан Қарулы күштері "1998 жылы заң жүзінде, ал 2001 жылы іс жүзінде тоқтағанға дейін" белсенді түрде жалғастырғанын мәлімдейді. Бұл кезеңде генерал Первез Мушарраф бірлескен бас қолбасшы қызметін атқарды. АҚШ-тың Пәкістандағы елшісі Ричард Олсонның сөзіне сәйкес, Пәкістан әскерінің "стратегиялық тереңдік" доктринасы – Пәкістанның Ауғанстанды өзінің саяси мақсаттары үшін құрал ретінде пайдаланып, Үндістанмен туындаған шиеленістерде стратегиялық қауіпсіздік құралы ретінде бақылауға тырысуы. Пакистан әскерінің "стратегиялық тереңдік" саясаты әскери немесе әскери емес сипатта болуы мүмкін деген пікірлер бар. Әскери тұрғысынан алғанда, Пәкістан әскері Ауғанстан аумағын "стратегиялық жиналу орталығы" ретінде пайдалануды көздейді, яғни Үндістанның сәтті шабуылы жағдайында шегініп, қарсы шабуылға дайындалу үшін қайта топтаса алады. Әскери емес тұрғысынан алғанда, Пәкістанның басқа ислам елдерімен, сондай-ақ Өзбекстан және Қазақстан сияқты бұрынғы кеңестік мемлекеттермен қарым-қатынасын жақсартуға, экономикалық және мәдени байланыстарды дамытуға және осылайша Үндістанға қарсы берік одақтастар құруға бағытталған.

Пәкістан әскерінің көзқарасы

Бұрынғы әскери штаб бастығы генерал Ашфак Каяни және бұрынғы ИСИ бас директоры БАҚ-қа бірнеше рет мәлімдегендей, Пәкістан қарулы күштерінің Ауғанстанға қатысты "стратегиялық тереңдік" саясаты Ауғанстанды "басқару" емес, Ауғанстанмен "бейбіт, достық және тұрақты" қарым-қатынасты қамтамасыз етуді көздейді. Осы саясаттың мақсаты – Пәкістанның Ауғанстанмен батыс шекарасында ұзақ мерзімді қауіпсіздік мәселелеріне тап болмауына кепілдік беру. Каянидің сөзіне қарағанда, "талибандық" Ауғанстан Пәкістанның мүддесіне жатпайды. Пакистандық әскери журналист Ежаз Хайдердің айтуынша, Ауғанстан аумағын Пәкістанның әскери активтерін орналастыру үшін резервтік аймақ ретінде пайдалану саясаты туралы БАҚ-та дұрыс түсініксіздіктер бар. Хайдер генерал Мирза Аслам Бегті, премьер-министр Беназир Бхутто басшылығымен Пәкістан армиясының штаб бастығы қызметін атқарган кезде осы идеяны ұсынғаны үшін кінәлайды, бұл тұжырымдама "оның қызмет еткен кезінде де қолдау таппады және ешқашан бірде-бір салмақты әскери жоспарлаушының назарына ілікпеді. Ауғанстанға әскери және басқа да активтерді орналастырып, осылайша стратегиялық тереңдікке қол жеткізуді ешкім ойламады". Хайдер мұндай идеяның "сан алуан себептермен" қашан да мүмкін емес екенін, ал стратегиялық тереңдік ұғымын көршілес елдердің, мысалы Ауғанстан мен Үндістанның үкіметтерімен қарым-қатынасты жақсарту арқылы қауіпсіздікке жетуді сипаттау үшін қолдану дұрыс екенін айтады. ИСИ-дің генерал-лейтенанты Асад Дуррани БАҚ-тағы Пәкістанның Ауғанстан аумағын "стратегиялық тереңдік" ретінде пайдалану ниеті туралы тараған қауесеттерді жоққа шығарды. Ол сондай-ақ Пәкістан әскерінің "Кабулде дос үкіметті орнатуға" тырысқаны туралы айыптауларды да жоққа шығарды. Мысал ретінде Кеңес Одағын келтіріп, "Саур революциясынан кейін Кеңес Одағы осы мақсатқа жету үшін әр үш ай сайын президенттерді атқылап тастады" және осы саясаттың нәтижесінде Кеңес Одағы Ауғанстанда жеңіліске ұшырады деді. Оның пікірінше, Пәкістанның Ауғанстан аумағын өз мақсаттары үшін пайдалануы – "ұғымның немесе тарихтың бұрмалануы" және Пәкістанды қаралау үшін қолданылып жатыр.

Израильде

Израиль – тар мемлекет, оның халықаралық деңгейде танылған шекарасы ең кең жерінде 85 миль (137 км), ал ең тар жерінде 9 миль (14 км) (Тулкарм мен Тель-Авив арасында) құрайды. Израиль басшыларының (алғашқы аты – Абба Эбан) көптеген өкілдері 1948 жылдан 1967 жылға дейінгі Израильдің халықаралық деңгейде танылған шекараларын аймақтық жаулар тарапынан жойылмау қаупіне байланысты «Аушвиц шекарасы» деп атады. 1967 жылдан бері Израиль Батыс жағалауды оккупациялап, әскери бақылаудағы аумақты біршама кеңейтті. Стратегиялық тереңдіктің жетіспеуін өтеу үшін Израиль барлық соғыстарды «жеңіске жетуге міндетті» деп қарастырады. Бұл ізгілікпен қорқыту (ішінара ядролық қару қатері арқылы), жоғары атыс күші және Израиль аумағына қауіптердің жақындауына жол бермеу үшін алдын ала соғыс жүргізудің маңыздылығын арттырады. Ысхақ Рабин Алты күндік соғыс туралы (алдын ала соғыстың классикалық мысалы саналады) былай деді: Израильдің негізгі философиясы – бізге қарсы белсенді соғыс басталмаса, соғыс бастамау еді. Біз Алты күндік соғысқа дейінгі шекарада өмір сүрдік, ол Израильге тереңдік бермеді, сондықтан Израиль соғысқа қатысқанда бірден шабуылға өтіп, соғыстың ошағын жау территориясына көшіруі керек еді. Израиль басшылары Израиль-Палестина бейбіт процесінің бір бөлігі ретінде стратегиялық тереңдік мәселесін соңғы шекараларды келіссөздер жүргізуде маңызды деп санайды. Даулы мәселелердің қатарында Батыс жағалаудағы еврейтік қоныстар және Палестина мемлекеті құрылғаннан кейін Иордан аңғарына Израильдің болуы мүмкін бақылауы бар.