Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдіктер туысы
Genus of plants
Оенотера – Америкаға тән, шамамен 145 түрді қамтитын шөптесін гүлді өсімдіктер туысы. Бұл Onagraceae тұқымдасының типтік туысы болып табылады. Көбінесе кешкі жасмин, күнқойма, күншуақ деп аталады. Олар нағыз примулалармен (Primula туысы) жақын туысқан емес.
Oenothera is a genus of about 145 species of herbaceous flowering plants native to the Americas. It is the type genus of the family Onagraceae. Common names include evening primrose, suncups, and sundrops. They are not closely related to the true primroses (genus Primula).
Сипаттама
Бұл түрлердің мөлшері 10 см биіктіктегі шағын альпілік өсімдіктерден, мысалы, Чилидегі O. acaulis, Мексикадағы O. stubbei сияқты 3 метрге дейін өсетін қуатты жазық түрлеріне дейін әртүрлі. Жапырақтары жер бетінде базальды розетка құрайды және гүл шоғырларына дейін спираль тәрізді өрлейді. Жапырақ шеттері тісті немесе терең тілімделген (пинатифид). Көптеген түрлерінің гүлдері кешкісін ашылады, сондықтан олар "кешкі жасмин" деп аталады. Олар бір минуттан кем уақытта ашылуы мүмкін. Көптеген түрлердің гүлдері сары түсті, бірақ кейбіреулері ақ, күлгін, қызғылт немесе қызыл болады. Көптеген шөл өсімдіктері ақ түсті. Солтүстік Американың батысында өсетін Oenothera caespitosa түрінің гүлдері ақ түсті, бірақ есейген сайын қызғылт түске айналады. Гүлдің ең ерекше белгісі – X пішіндес төрт тармақты аталық.
The species vary in size from small alpine plants 10 centimeters tall, such as O. acaulis from Chile, to vigorous lowland species growing to 3 meters, such as O. stubbei from Mexico. The leaves form a basal rosette at ground level and spiral up to the flowering stems. The blades are dentate or deeply lobed (pinnatifid). The flowers of many species open in the evening, hence the name "evening primrose". They may open in under a minute. Most species have yellow flowers, but some have white, purple, pink, or red. Most native desert species are white. Oenothera caespitosa, a species of western North America, produces white flowers that turn pink with age. One of the most distinctive features of the flower is the stigma, which has four branches in an X shape.
Экология
Оенотера гүлдерін көбелектер мен аралар сияқты жәндіктер тозаңдатады. Дегенмен, Onagraceae тұқымдасының көптеген өкілдері сияқты, оның тозаң түйіршіктері виссин жіптерімен ғана байланысқандықтан, осы тозаңды жинауға морфологиялық тұрғыдан маманданып дамыған жәндіктер ғана гүлді тиімді тозаңдата алады. Типтік араның тозаң жинағыш құрылысы (scopa) мұндай тозаңды ұстай алмайды. Сонымен қатар, гүлдер көптеген ара түрлерінің белсенді емес болатын уақытында ашылады, сондықтан Оенотера гүлдерін зияраттайтын аралар көбінесе кешкі уақытта азықтанатын аралар болып табылады. Тұқымдары жаздың соңынан күзге дейін піседі. Оенотера кейбір Lepidoptera түрлерінің дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады, оның ішінде үлкен ақ жолақты сфинкс (Hyles lineata) та бар. Гүлді көбелектер Schinia felicitata және S. florida тек осы тумен қоректенеді, ал біріншісі O. deltoides-пен ғана шектеледі. Табиғатта, кешкі первоцветтердің кейбір түрлері алғашқы отарлаушылар болып табылады, жақында тазаланған жерлерде жылдам пайда болады. Олар бұзылған топырақта өнеді және құмды далалар, жол жиектері, теміржол жанындағы жерлер және қоқыс жиналатын орындар сияқты орталарда кездеседі. Олар көбінесе кездейсоқ болып, ақырында басқа түрлермен бәсекелеседі. Кешкі первоцветтерге (O. drummondii) жасалған байқауларға негізделген зерттеу, гүл жапырақтары арқылы жақын маңдағы ара қанаттарының дыбыс толқынын сезгеннен кейін бірнеше минут ішінде өсімдіктің нектарындағы қанттың концентрациясы орташа есеппен 20 пайызға артқанын анықтады. Гүл жапырақтары алынып тасталған гүлдермен де тәжірибелер жүргізілді. Нектар өндірісінде ешқандай өзгеріс байқалмады, бұл гүлдердің есту функциясын атқаратынын көрсетеді.
Oenothera flowers are pollinated by insects, such as moths and bees. Like many other members of the Onagraceae, however, the pollen grains are loosely held together by viscin threads, so only insects that are morphologically specialized to gather this pollen can effectively pollinate the flowers. Bees with typical scopa cannot hold it. Also, the flowers open at a time when most bee species are inactive, so the bees which visit Oenothera are generally vespertine temporal specialists: bees that forage in the evening. The seeds ripen from late summer to fall. Oenothera are used as food plants by the larvae of some Lepidoptera species, including the large white lined sphinx (Hyles lineata). The flower moths Schinia felicitata and S. florida both feed exclusively on the genus, and the former is limited to O. deltoides. In the wild, some species of evening primrose act as primary colonizers, quickly appearing in recently cleared areas. They germinate in disturbed soils, and can be found in habitat types such as dunes, roadsides, railway embankments, and waste areas. They are often casual and are eventually out competed by other species. Based on observations of evening primroses (O. drummondii), a study discovered that within minutes of sensing the sound waves of nearby bee wings through flower petals, the concentration of the sugar in the plant's nectar was increased by an average of 20 percent. Experiments were also conducted on flowers with the petals removed. No change in nectar production was noted, indicating that it is indeed the flowers that have the job of the ears.
Шығу тегі
Оенотера туысы Мексика мен Орталық Америкада пайда болған болуы мүмкін, содан кейін Солтүстік Америкаға және Оңтүстік Америкаға солтүстікке қарай тараған. Халықаралық саяхаттардың дамуымен түрлер әлемнің көптеген қоңыржай аймақтарында кездеседі. Тек Еуропада ғана оенотераның шамамен 70 түрі енгізілген. Осыдан қазіргі Эуоенотера бөлімшесі қалыптасқан. Бұл топ генетикалық және морфологиялық тұрғыдан алуан түрлі, ал түрлердің көпшілігі бір-бірімен шағылыса алады, сондықтан түрлердің шекарасы таксономистер арасында пікірталас тудырып келеді.
The genus Oenothera may have originated in Mexico and Central America, and spread farther north in North America and into South America. With the advent of international travel, species are now found in most temperate regions of the world. In Europe alone there are about 70 introduced species of Oenothera. This formed the present day subsection Euoenothera. The group is genetically and morphologically diverse and the species are largely interfertile, so the species boundaries have been disputed amongst taxonomists.
Генетика
Қайталанатын отарлау үлгісі Эуоэнотерада ерекше генетикалық құрылымға алып келді, осылайша мейоз кезінде хромосомалар жұптар емес, шеңберлер құрай алады. Бұл хромосомалардың бірнеше өзара тегіс алмасуының нәтижесінде болады, сондықтан жұптасу тек ұштарында ғана жүзеге асады. Бұл құбылыстың мендельдік емес генетикалық салдары бар сияқты; хромосомалардың осы тәсілмен бөлінуі және теңгерілген өлімге әкелетін гендер жүйесі генетикалық рекомбинацияны болдырмайды, ал өсімдіктер гетерозистің гибридтік күшін көрсетеді. Бұл Солтүстік Америкадағы Роки тауларының шығысында көптеген симпатрикалық түрлердің эволюциясына әкелді. Осы түрлердің цитологиясын және олардың арасындағы жасанды будандастыруды талдау Эуоэнотераның генетикалық және географиялық эволюциясын түсінуге көмектесті. Бұл тақырып 20-ғасырдың бірінші жартысында генетикалық зерттеулердің маңызды саласы болды. Oenothera lamarckiana-да кенеттен пайда болған өзгерістер 1901 жылы пионер-генетик Гуго де Вриске "мутация теориясы" деп аталатын ұғымды ұсынуға әкелді (түпнұсқа мақала неміс тілінде жазылған және Mutationstheorie деп аталған). Бұл түр пайда болуының кенеттен үлкен мутациялардың әсерінен болатынын, олар бір қадамда жаңа түрлерді құруға қабілетті екенін көрсетті. Бірақ өсімдіктің будандарында байқалған өзгерістердің гендік мутация емес, хромосомалық дупликация (полиплоидия) салдарынан туындағаны туралы түсінік көп уақыттан кейін ғана келді.
The pattern of repeated colonizations resulted in a unique genetic conformation in the Euoenothera whereby the chromosomes at meiosis can form circles rather than pairs. This is the result of several reciprocal translocations between chromosomes such that the pairing occurs only at the tips. This phenomenon apparently has non Mendelian genetic consequences; with this mode of chromosome segregation and a system of balanced lethal genes, genetic recombination is prevented and the plants display the hybrid vigor of heterosis. This resulted in the evolution of many sympatric races in North America east of the Rocky Mountains. Analysis of the cytology of these races and of artificial hybrids between them increased understanding of the genetic and geographic evolution of the Euoenothera. This subject was a major area of genetic research during the first half of the 20th century. The appearance of sudden changes in Oenothera lamarckiana led the pioneering geneticist Hugo de Vries to propose what he called "mutation theory" in 1901 (Mutationstheorie in the German the original article was written in). This asserted that speciation was driven by sudden large mutations able to produce new varieties in a single step. The understanding that the observed changes in hybrids of the plant were caused by chromosome duplications (polyploidy) rather than gene mutation did not come until much later.
Таксономия
Кешкі примулалар бастапқыда Онагра туысына жатқызылды, осы туыс Onagraceae тұқымдасына атын берді. Онагра '[онагердің тамағы]' деген сөз алғаш рет 1587 жылы ботаникада, ал ағылшын тілінде Филип Миллердің 1754 жылғы «Gardeners Dictionary: Abridged» сөздігінде қолданылды. Қазіргі заманғы Oenothera атауын Карол Линней өзінің «Systema Naturae» еңбегінде жариялады. Оның этимологиясы белгісіз, бірақ ол грек сөздерінен – οίνος θήρα (oinos thera) 'шарап іздеуші' – алынған деп есептеледі. Туыс 18 бөлімге, сондай-ақ бірнеше кіші бөлімдер мен серияларға бөлінеді. Кәдімгі кешкі примула, O. biennis, көбінесе тұқым майы бар капсулаларда диеталық қоспа ретінде сатылады. Бұл кешкі примула тұқым майының негізгі фитохимиялық құрамы гамма-линолен қышқылы. Атопиялық дерматитті немесе қатерлі ісікті емдеуде тиімділігіне қатысты ешқандай дәлел жоқ. Зерттеулер көрсеткендей, кешкі примула майын ауыз арқылы қабылдау етеккір алдындағы синдромның белгілерін жеңілдетпейді және жүктілік немесе босану ұзақтығын қысқартуға әсер етпейді. Кешкі примула майын тұтыну бас ауруы немесе асқазанның бұзылуына, жүктілік кезіндегі асқынулар қаупінің артуына және варфарин сияқты антикоагулянттар қабылдаған адамдарда қан кету қаупінің жоғарылауына әкелуі мүмкін.
Evening primroses were originally assigned to the genus Onagra, which gave the family Onagraceae its name. Onagra '[food of] onager' was first used in botany in 1587, and in English in Philip Miller's 1754 Gardeners Dictionary: Abridged. The modern name Oenothera was published by Carolus Linnaeus in his Systema Naturae. Its etymology is uncertain, but it is believed to be derived from the Greek words οίνος θήρα (oinos thera) 'wine seeker'. The genus is divided into 18 sections and additionally into several subsections and series. The common evening primrose, O. biennis, is commonly sold as a dietary supplement in capsules containing the seed oil. The main phytochemical in this evening primrose seed oil is gamma linolenic acid. and specifically no evidence that it is effective to treat atopic dermatitis or cancer. Research indicates that orally administered evening primrose oil does not relieve symptoms of premenstrual syndrome, and does not have an effect on shortening the length of pregnancy or labor. Consuming evening primrose oil may cause headache or stomach upset, may increase the risk of complications during pregnancy, and may increase the risk of bleeding in people given prescription drugs as anticoagulants, such as warfarin.
Өсіру
Бұл туыстың бірнеше көпжылдық өкілдері АҚШ-тың оңтүстік-батысында жиі өсіріледі және көгалдандыруда қолданылады. Көбінесе танымал түрлерге түйірлі кешкі примула (Oenothera caespitosa), мексикалық кешкі примула (Oenothera berlanderii) және Saltillo кешкі примуласы (Oenothera stubbei) жатады. Жылдық кешкі примулалар да бақтарда сәндік өсімдік ретінде танымал. Олардың көптегені құрғақшылыққа төзімді. Еуропаға алғаш рет 1614 жылы Вирджиниядан Падуаға жеткен, ал ағылшын ботанигі Джон Гудьер 1621 жылы сипаттаған. Кейбір түрлері қазір Еуропа мен Азияның кейбір аймақтарында табиғи түрде өседі және Финляндияда 65° солтүстік ендікке дейін өсірілуі мүмкін. Ұлыбританияның Вислиде орналасқан Өсімдіктер мен бақтарды сақтау жөніндегі ұлттық кеңесі ұлттық коллекциялар схемасының бір бөлігі ретінде Оенотера коллекциясын ұстап тұрады.
A number of perennial members of the genus are commonly cultivated and used in landscaping in the southwestern United States. Popular species include tufted evening primrose (Oenothera caespitosa), Mexican evening primrose (Oenothera berlanderii), and Saltillo evening primrose (Oenothera stubbei). Annual evening primroses are also popular ornamental plants in gardens. Many are fairly drought resistant. The first plants to arrive in Europe reached Padua from Virginia in 1614 and were described by the English botanist John Goodyer in 1621. Some species are now also naturalized in parts of Europe and Asia, and can be grown as far north as 65°N in Finland. The UK National Council for the Conservation of Plants and Gardens, based at Wisley, maintains an Oenothera collection as part of its National Collections scheme.