Кіріспе
Қанды тазартудың медициналық процедурасы. Гемодиализ, сондай-ақ гемодиализ немесе жай ғана диализ – бүйректері қалыпты жұмыс істемейтін адамның қанын сүзгілеу процесі. Бұл диализ түрі бүйрек жеткіліксіздігі кезінде қаннан креатинин, мочевина және еркін су сияқты зиянды заттарды организмнен тыс шығаруға мүмкіндік береді. Гемодиализ – бүйрек алмастыру терапиясының үш түрінің бірі (қалған екеуі – бүйрек трансплантациясы және перитонеалдық диализ). Плазма немесе жасушалар сияқты қан компоненттерін организмнен тыс бөлудің тағы бір әдісі – аферез. Гемодиализ амбулаториялық немесе стационарлық ем ретінде жүргізілуі мүмкін. Әдеттегі гемодиализ амбулаториялық диализ орталығында, ауруханадағы арнайы бөлмеде немесе жеке клиникада жүзеге асырылады. Үйде гемодиализ сирек жасалады. Клиникадағы диализ процедураларын білікті медбикелер мен техниктер бастап, басқарады; ал үйдегі диализ процедураларын өздігінен бастауға және басқаруға болады немесе оқытылған көмекшінің, әдетте отбасы мүшесінің көмегімен бірлесіп жүргізуге болады.
Hemodialysis, also spelled haemodialysis, or simply dialysis, is a process of filtering the blood of a person whose kidneys are not working normally. This type of dialysis achieves the extracorporeal removal of waste products such as creatinine and urea and free water from the blood when the kidneys are in a state of kidney failure. Hemodialysis is one of three renal replacement therapies (the other two being kidney transplant and peritoneal dialysis). An alternative method for extracorporeal separation of blood components such as plasma or cells is apheresis. Hemodialysis can be an outpatient or inpatient therapy. Routine hemodialysis is conducted in a dialysis outpatient facility, either a purpose built room in a hospital or a dedicated, stand alone clinic. Less frequently hemodialysis is done at home. Dialysis treatments in a clinic are initiated and managed by specialized staff made up of nurses and technicians; dialysis treatments at home can be self initiated and managed or done jointly with the assistance of a trained helper who is usually a family member.
Медициналық қолданыстар
Гемодиализ – диализге мұқтаж науқастар үшін бүйрек алмастыру терапиясының таңдауы, сондай-ақ көптеген науқастар үшін күтіп ұстау терапиясы болып табылады. Ол еріген заттарды тиімді және жылдам тазартады. Нефролог (бүйрек маманы) гемодиализдің қашан қажет екенін және диализдік емнің әртүрлі параметрлерін анықтайды. Бұл параметрлерге емдеу жиілігі (аптасына қанша рет), әр емнің ұзақтығы, қан және диализдік ерітіндінің ағыны, сондай-ақ диализатордың мөлшері кіреді. Диализдік ерітіндінің құрамы да кейде натрий, калий және бикарбонат деңгейіне қарай реттеледі. Жалпы алғанда, денесі үлкен адамға диализ көбірек қажет болады. Солтүстік Америка және Ұлыбританияда әдетте аптасына 3 рет 3–4 сағаттық ем (кейде ірі пациенттер үшін 5 сағатқа дейін) жасалады. Аптасына екі рет емдеу, негізінен, бүйрегінің қызметі сақталған науқастарға ғана тағайындалады. Ірі пациенттерге, сондай-ақ денесінде сұйықтық көп жиналған науқастарға аптасына төрт сеанс жиі тағайындалады. Сонымен қатар, қысқа мерзімді үй гемодиализіне қызығушылық артып келеді, ол әдетте үйде аптасына 5–7 рет 1,5–4 сағаттық сеанстар түрінде жүргізіледі. Түнгі диализға да қызығушылық бар, ол науқасты әдетте үйде түнде 8–10 сағат бойы, аптасына 3–6 түн диализдейді. Аптасына 3–4 рет орталықта жүргізілетін түнгі диализ де АҚШ-тағы бірнеше диализ бөлімшелерінде ұсынылады.
Антикоагуляциялық әсері
Фракцияланбаған гепарин (UHF) гемодиализде ең көп қолданылатын антикоагулянт, себебі ол көбінесе жақсы қабылданады және протамин сульфатымен жылдам кері қайтаруға болады. Алайда, төмен молекулалық салмақты гепарин (LMWH) күннен-күнге танымал болып келеді және қазір Батыс Еуропада стандартқа айналды. UHF-пен салыстырғанда, LMWH қолданудың ыңғайлылығы және қан кетуді азайту артықшылықтарына ие, бірақ оның әсерін тез жою қиын. Гепарин сирек жағдайларда гепаринмен шақырылған тромбоцитопения (HIT) деп аталатын реакция салдарынан тромбоциттер санын азайтуға себеп болуы мүмкін. LMWH-мен HIT пайда болу қаупі UHF-ке қарағанда төмен. Мұндай пациенттерде антикоагулянттардың басқа түрлерін қолдануға болады. HIT тромбоциттер санын азайтуға болса да, парадоксалды түрде тромбозға әкелуі мүмкін. UHF пен LMWH-ны жағымсыз әсерлердің қаупі тұрғысынан салыстырғанда, қанды жұқарудың қайсы бір әдісінің ең аз жанама әсерлері бар екендігі және гемодиализ кезінде қан ұюын болдырмау үшін қандай емдеу стратегиясы тиімді екендігі туралы нақты мәліметтер жоқ. Қан кету қаупі жоғары пациенттерде диализ антикоагуляциясыз жүргізілуі мүмкін.
Бірінші рет пайдалану синдромы
Бірінші рет қолданған кездегі синдром – сирек кездесетін, бірақ қауіпті анафилактикалық реакция. Оның белгілері: мұрынның қабынуы, үскірік, тыныс алудың қиындауы, арқадағы ауырсыну, кеудедегі ауырсыну немесе кенеттен өлім. Бұл жасанды бүйректе қалған стерилизатордың әсерінен немесе мембрананың құрамындағы материалдың салдарынан туындауы мүмкін. Соңғы жылдары гамма-сәулелендіру, бумен стерильдеу немесе химиялық стерильдеушілердің орнына электронды сәулелендіруді пайдаланудың артуына және жоғары биоүйлесімді жартылай өткізгіш мембраналардың жасалуына байланысты бірінші рет қолданған кездегі синдромның көрінісі азайды. Диализ үшін бұрын қолданылған компоненттерді өңдеудің жаңа әдістерін үнемі қарастыру қажет. Мысалы, 2008 жылы өндіріс кезінде артық сульфатталған хондроитин сульфатымен ластанған гепаринге байланысты бірінші рет пайдалану сияқты реакциялар тізбегі, соның ішінде өлім жағдайлары тіркелді.
Жүрек- қан тамырлары
Гемодиализдің ұзақ мерзімді асқынуларына гемодиализге байланысты амилоидоз, нейропатия және жүрек ауруларының әртүрлі түрлері кіреді. Емдеу жиілігі мен ұзақтығын арттыру осы науқастарда көбінесе кездесетін дене сұйықтығының артық болуын және жүректің үлкейюін азайтуға көмектеседі.
Витаминдер тапшылығы
Гемодиализ жасап жатқан кейбір науқастарда фолий қышқылы жетіспеушілігі пайда болуы мүмкін.
Электролит тепе-теңдігінің бұзылуы
Қанды сүзгілеу үшін электролиттердің сұйылтылған ерітіндісі қолданылса да, гемодиализ электролиттік тепе-теңдікті бұзуы мүмкін. Бұл тепе-теңдіксіздіктер калийдің (гипокалемия, гиперкалемия) және натрийдің (гипонатриемия, гипернатриемия) қалыптан тыс концентрацияларынан туындауы мүмкін. Мұндай электролиттік тепе-теңдіксіздіктер жүрек-қан тамырлары өлімінің жоғарылауымен байланысты.
Механизм және техника
Гемодиализдің принципі диализдің басқа әдістерімен бірдей: жартылай өткізгіш мембрана арқылы еріген заттардың диффузиясын қамтиды. Гемодиализ кері ток ағынын пайдаланады, онда диализат денеден тыс айналымдағы қан ағынына қарама-қарсы бағытта ағады. Кері ток ағыны мембрана арқылы концентрация градиентін максималды деңгейде ұстап тұрады және диализдің тиімділігін арттырады. Сұйықтықты алу (ультрафильтрация) диализат бөлімінің гидростатикалық қысымын өзгерту арқылы жүзеге асырылады, бұл бос су мен еріген кейбір заттардың жасалған қысым градиенті бойынша мембрана арқылы қозғалуына себеп болады. Диализ үшін қолданылатын ерітінді минералды иондардың стерильденген ерітіндісі болуы мүмкін және ол диализат деп аталады. Урея және калий, фосфат сияқты басқа қалдықтар диализат ерітіндісіне диффузияланады. Дегенмен, натрий мен хлоридтің концентрациясы қалыпты плазмадағыдай ұқсас, осылайша олардың жоғалуына жол берілмейді. Қанның қышқылдығын түзету үшін натрий бикарбонаты плазмадан жоғары концентрацияда қосылады. Сонымен қатар, көбінесе аздаған мөлшерде глюкоза да қолданылады. Диализаттағы электролиттердің концентрациясы диализ алдындағы пациенттің жағдайына қарай реттеледі. Егер диализатқа натрийдің жоғары концентрациясы қосылса, пациент шөлдеуі мүмкін және дене сұйықтықтары жиналуы мүмкін, бұл жүрек зақымдануына әкелуі мүмкін. Керісінше, диализат ерітіндісіндегі натрийдің төмен концентрациясы төмен қан қысымымен және интрадиализдік салмақтың артуымен байланысты, бұл жақсарған нәтижелердің көрсеткіштері болып табылады. Алайда, натрийдің төмен концентрациясын қолданудың пайдасы әлі дәлелденбеді, себебі мұндай пациенттерде құсу, интрадиализдік гипотензия және сарысудағы натрийдің төмен деңгейі де дамуы мүмкін, бұл жоғары өлім-жітім тәуекелімен байланысты симптомдар. Бұл гемофильтрациямен салыстырғанда өзгеше процесс екенін ескеріңіз.
Қол жеткізу
Гемодиализ үшін қанға қол жеткізудің үш негізгі әдісі бар: көктамыр катетері, артериовеноздық фистула (АВ) және синтетикалық граф. Қол жеткізу түрі пациенттің бүйрек жетіспеушілігінің болжамды барысы және оның қан тамырларының жағдайы сияқты факторларға байланысты. Пациенттерде бірнеше рет қол жеткізу процедуралары болуы мүмкін, әдетте артериовеноздық фистула немесе граф дамып жетілген кезде, ал катетер әлі қолданылып жатыр. Катетерді орнату әдетте жеңіл седация астында жасалады, ал фистулалар мен графтар операцияны талап етеді.
Түрлері
Гемодиализдің үш түрі бар: дәстүрлі гемодиализ, күнделікті гемодиализ және түнгі гемодиализ. Төменде Оттава ауруханасының брошюрасынан алынған бейімделу және қорытынды келтірілген.
Дәстүрлі гемодиализ
Дәстүрлі гемодиализ әдетте аптасына үш рет, әр емделу үшін шамамен үш-төрт сағат (кейде ірі пациенттер үшін бес сағат) бойы жүргізіледі. Осы уақыт ішінде пациенттің қаны түтік арқылы 200-400 мл/мин жылдамдықпен алынады. Түтік 15, 16 немесе 17 калибрлі инемен диализ фистуласына немесе графтына қосылады, немесе диализ катетерінің бір портына жалғанады. Содан кейін қан диализатор арқылы сорғыланады, ал тазартылған қан екінші түтік арқылы (екінші инеге немесе портқа қосылған) пациенттің қан ағынына қайтарылады. Процедура барысында пациенттің қан қысымы қатаң бақыланады, егер ол төмендесе немесе пациентте құсық сияқты қан көлемінің жетіспеуінің белгілері пайда болса, гемодиализ медбикесі машина арқылы қосымша сұйықтық бере алады. Емдеу кезінде пациенттің барлық қан көлемі (шамамен 5000 см³) әр 15 минут сайын машина арқылы айналып өтеді. Осы процесте гемодиализ науқасы орташа адамның бір апталық су тұтынымына тең суға ұшырайды.
Күнделікті гемодиализ
Күнделікті гемодиализді көбінесе үйде өздігінен диализ жасайтын науқастар қолданады. Ол аз күш түсіріп жасалатын (жұмсақ) тәсіл, бірақ жиірек қанағаттануды қажет етеді. Катетерлермен бұл оңай, бірақ фистулалар мен трансплантаттар үшін қиындық тудыруы мүмкін. Фистулалар үшін "түймеш тесігі" әдісін қолдануға болады, бірақ трансплантаттар үшін емес, олар жиірек қанағаттануды талап етеді. Күнделікті гемодиализ әдетте аптасына алты күн, 2 сағаттан жасалады.
Түнгі гемодиализ
Түнгі гемодиализдің процедурасы әдеттегі гемодиализбен ұқсас, бірақ ол аптасына үштен алтыға дейін түндері, науқас ұйықтаған кезде сеанс сайын алтыдан он сағатқа дейін жүргізіледі.
Жабдық
Гемодиализ машинасы пациенттің қанын және диализдік ерітіндіні диализер арқылы айдайды. Нарықтағы ең жаңа диализ машиналары жоғары дәрежеде компьютерлендірілген және қауіпсіздік үшін маңызды көптеген параметрлерді үздіксіз бақылайды, соның ішінде қан (QB) және диализдік ерітінді (QD) ағыны; диализдік ерітіндінің өткізгіштігі, температурасы және pH деңгейі; сондай-ақ диализдік ерітіндіде қанның немесе ауаның болуын анықтау. Кез келген көрсеткіш қалыпты шектен шыққан жағдайда, пациентті бақылап отырған медбикеге ескерту үшін дыбыстық сигнал беріледі. Диализ машиналарын өндіруші компанияларға Nipro, Fresenius, Gambro, Baxter, B. Braun, NxStage және Bellco кіреді. Жақсы гемодиализ тиімділігін қамтамасыз ету үшін QB және QD ағындары 1:2 қатынаста болуы керек, мұнда QB шамамен 250 мл/мин, ал QD шамамен 500 мл/мин болады.
Диализатор
Диализатор – қанды сүзетін құрал. Бүгінгі күні қолданылатын диализаторлардың басым бөлігі – қуыс талшықты түрде болады. Қабырғалары жартылай өткізгіш мембранадан тұратын қуыс талшықтардан құралған цилиндрлі жиынтық, екі шеті де құйма материалға (бір түрі жапсырма) бекітіледі. Бұл жиынтық содан кейін төрт тесігі бар мөлдір пластикалық цилиндрлі қабыққа орналастырылады. Цилиндрдің әр шетіндегі бір тесік немесе қан порты, қуыс талшықтар жиынтығының әр шетімен байланысады. Бұл диализатордың "қан бөлімін" құрайды. Екі басқа порт цилиндрдің бүйінінен жасалады. Олар қуыс талшықтардың айналасындағы кеңістікпен, "диализат бөлімімен" байланысады. Қан қан порттары арқылы өте жұқа капилляр тәрізді түтікшелер арқылы сорғыланады, ал диализат талшықтарды қоршаған кеңістік арқылы сорғыланады. Қажет болған жағдайда, қаннан диализат бөліміне сұйықтықты жылжыту үшін қысым градиенттері қолданылады.
Мембрана және ағын
Диализатор мембраналарының тесіктері әртүрлі болады. Тесігі кішірек болғандары "төмен ағынды", ал тесігі үлкенірек болғандары "жоғары ағынды" деп аталады. Кейбір ірі молекулалар, мысалы, бета-2 микроглобулин, төмен ағынды диализаторлармен толығымен алынбайды; соңғы уақытта жоғары ағынды диализаторларды қолдануға көшу байқалады. Дегенмен, мұндай диализаторлар үшін жаңа диализ машиналарын және жоғары сапалы диализ ерітіндісін қолдану қажет, бұл сұйықтықтың шығарылу жылдамдығын дұрыс бақылауға және диализ ерітіндісінің қорытқыштарының мембрана арқылы пациентке кері өтуіне жол бермеуге мүмкіндік береді. Диализатор мембраналары негізінен целлюлозадан (мақта линтерінен алынған) жасалатын. Мұндай мембраналардың беті толыққанды биоүйлесімді емес, себебі ашық гидроксилдік топтар мембрана арқылы өтетін қандағы комплементті белсендіреді. Сондықтан, бастапқы, "өзгертілмеген" целлюлозалық мембрана модификацияланды. Бір өзгеріс – гидроксилдік топтарды ацетат топтарымен (целлюлоза ацетаты) жабу, ал екіншісі – мембрана бетінде комплементтің белсенділігін тежейтін қосылыстарды қосу (модификацияланған целлюлоза). Бастапқы "өзгертілмеген целлюлоза" мембраналары қазіргі уақытта кеңінен қолданылмайды, ал целлюлоза ацетаты және модификацияланған целлюлоза диализаторлары әлі де қолданылады. Целлюлозалық мембраналар тесік өлшеміне байланысты төмен немесе жоғары ағынды конфигурацияда жасалуы мүмкін. Мембраналардың тағы бір тобы полиарэфирсульфон, полиамид, поливинилпирролидон, поликарбонат және полиакрилонитрил сияқты полимерлерді пайдалана отырып, синтетикалық материалдардан жасалады. Бұл синтетикалық мембраналар өзгертілмеген целлюлозалық мембраналарға қарағанда комплементті аз белсендіреді. Алайда, олар көбінесе гидрофобты болады, бұл белоктардың мембрана бетіне сіңуіне әкеледі, ал бұл комплемент жүйесінің белсендірілуіне себеп болуы мүмкін. Синтетикалық мембраналар төмен немесе жоғары ағынды конфигурацияда жасалуы мүмкін, бірақ олардың көпшілігі жоғары ағынды. Нанотехнология соңғы үлгідегі жоғары ағынды мембраналарда біркелкі тесік өлшемдерін жасау үшін қолданылады. Жоғары ағынды мембраналардың мақсаты – бета-2 микроглобулин (MW 11,600 дальтон) сияқты салыстырмалы түрде ірі молекулаларды өткізу, бірақ альбумин (MW ~ 66,400 дальтон) өткізбеу. Кез келген мембранада әртүрлі өлшемдегі тесіктер болады. Тесік өлшемі ұлғайғанда, кейбір жоғары ағынды диализаторлар альбуминнің қаннан диализатқа өтуіне мүмкіндік береді. Бұл қажетсіз деп есептеледі, бірақ кейбір пікірлерге сәйкес, кейбір альбуминнің алынуы ақуызға байланысты уремиялық токсиндерді жою тұрғысынан пайдалы болуы мүмкін.
Мембрана ағыны және нәтижесі
Жоғары өтімді диализаторды қолдану науқастың жағдайын жақсарта ма, жоқ па деген мәселе әлі де даулы, бірақ бірнеше маңызды зерттеулер оның клиникалық пайдасы бар екенін көрсетті. NIH қаржылаған HEMO сынағында төмен өтімді немесе жоғары өтімді мембраналармен диализ жасалған науқастардың өмір сүру көрсеткіштері мен ауруханаға түсу жиілігі салыстырылды. Бірақ, негізгі көрсеткіш (барлық себептерге байланысты өлім-жітім) жоғары өтімді мембрана қолданған топта статистикалық маңызға ие болмады, бірақ бірнеше қосымша көрсеткіштер жоғары өтімді топта жақсырақ болды. Кокрейннің соңғы талдауы мембрана таңдауының нәтижелерге әсері әлі дәлелденбегенін көрсетті. Еуропада жүргізілген бірлескен рандомизацияланған зерттеу, MPO (Membrane Permeabilities Outcomes) зерттеуінде, диализді жаңа бастаған науқастардың өлім-жітімі жоғары немесе төмен өтімді мембраналар қолданып салыстырылды. Нәтижесінде, жоғары өтімді мембрана қолданғандарда өмір сүру ұзақтығының жақсару тенденциясы байқалды, сондай-ақ сарысудағы альбумин деңгейі төмен немесе қант диабетімен ауыратын науқастарда өмір сүру ұзақтығының жақсаруы анықталды.
Мембраналық флюс және бета-2-микроблобулин амилоидозы
Жоғары өтімді диализ мембраналары және/немесе үзілісті ішкі онлайн гемодиафильтрация (iHDF) бета-2 микроглобулиннің жинақталуынан туындайтын асқынуларды азайтуға көмектесуі мүмкін. Бета-2 микроглобулиннің молекулалық салмағы шамамен 11 600 дальтон болатын ірі молекула болғандықтан, ол төмен өтімді диализ мембраналары арқылы мүлдем өтпейді. Бета-2 М жоғары өтімді диализбен шығарылады, бірақ iHDF арқылы одан да тиімдірек шығарылады. Гемодиализбен емделіп жүрген пациенттерде бірнеше жылдан кейін (әдетте кемінде 5–7 жыл) бета-2 М жинақталуынан туындайтын асқынулар пайда болады, олардың ішінде карпальді туннель синдромы, сүйек кисталары және осы амилоидтың буындар мен басқа тіндерде жинақталуы бар. Бета-2 М амилоидозы өте ауыр асқынуларға, соның ішінде спондилоартропатияға алып келуі мүмкін және көбінесе иық буынының проблемаларымен байланысты. Еуропа мен Жапонияда жүргізілген бақылау зерттеулері диализ режимінде жоғары өтімді мембраналарды немесе iHDF қолданудың, төмен өтімді мембрана қолданумен салыстырғанда, бета-2 М асқынуларын азайтатынын көрсетті.
Диализаторлар мен тиімділік
Диализаторлар әр түрлі өлшемдерде келеді. Үлкен мембраналық ауданы бар (А) диализатор, әдетте кішкентай диализаторға қарағанда көбірек еріген заттарды шығарады, әсіресе қан ағыны жоғары болғанда. Бұл сондай-ақ, нақты еріген зат үшін мембрананың өткізгіштік коэффициенті K0-ға да байланысты. Сондықтан диализатордың тиімділігі көбінесе K0A – өткізгіштік коэффициенті мен ауданының көбейтіндісі ретінде беріледі. Көптеген диализаторлардың мембрана бетінің ауданы 0,8-ден 2,2 шаршы метрге дейін, ал K0A мәні шамамен 500-ден 1500 мл/мин-ға дейін болады. мл/мин-де берілген K0A, диализатордың өте жоғары қан және диализат ағыны кезіндегі максималды тазалау қабілеті ретінде қарастырылуы мүмкін.
Диализаторларды қайта пайдалану
Диализаторды әр емделуден кейін тастауға немесе қайта пайдалануға болады. Қайта пайдалану үшін жоғары деңгейде дезинфекциялаудың кең ауқымды процедурасы қажет. Қайта пайдаланылған диализаторлар пациенттер арасында бөліспейді. Диализаторларды қайта пайдалану науқастардың жағдайын нашарлата ма деген бастапқы пікір таласы болды. Бүгінгі таңдағы консенсус бойынша, егер мұқият және дұрыс жасалса, диализаторларды қайта пайдалану, бір рет пайдаланумен салыстырылатын нәтижелер береді. Диализаторды қайта пайдалану – бұл өнім ойлап табылғаннан бері қолданылып келе жатқан тәжірибе. Бұл тәжірибеге бір науқасқа бірнеше рет пайдалану үшін қолданылған диализаторды тазалау кіреді. Диализ клиникалары диализаторларды қайта пайдалану арқылы экономикалық тиімділікке қол жеткізеді және "бір рет қолданылатын" диализдің жоғары құнын азайтады, себебі ол өте қымбатқа соғып, ысырапқа дейін жетеді. Бір рет пайдаланылатын диализаторлар бір ғана рет қолданылып, содан кейін тасталады, бұл қоршаған ортаға зиян келтіретін медициналық қалдықтардың көп мөлшерін құрайды және шығынды үнемдеуге мүмкіндік бермейді. Егер дұрыс орындалса, диализаторды қайта пайдалану диализ науқастары үшін өте қауіпсіз болуы мүмкін. Диализаторларды қайта пайдаланудың екі тәсілі бар: қолмен және автоматтандырылған. Қолмен қайта пайдалану диализаторды қолмен тазалауды білдіреді. Диализатор жартылай бөлшектеледі, содан кейін сумен шаюдан бұрын бірнеше рет жуылады. Содан кейін ол келесі пайдалануға дейін 18 сағаттан астам уақыт сұйық дезинфекциялық құралмен (PAA) сақталады. Көптеген клиникалар АҚШ-тан тыс осы әдісті қолданса да, диализ практикасы дамыған сайын кейбір клиникалар автоматтандырылған, оңайлатылған процеске көшуде. Автоматтандырылған қайта пайдаланудың жаңа әдісі 1980 жылдардың басында пайда болған медициналық құрылғы арқылы жүзеге асырылады. Бұл құрылғылар қайта пайдалануды жүзеге асыратын диализ клиникалары үшін, әсіресе ірі диализ орталықтары үшін пайдалы, себебі олар күніне бірнеше циклды жүргізуге мүмкіндік береді. Диализаторды алдымен техник тазалайды, содан кейін машина автоматты түрде кезең-кезеңмен тазалайды және сақтау үшін сұйық дезинфекциялық құралмен толтырылады. Автоматтандырылған қайта пайдалану қолмен қайта пайдаланудан тиімдірек болғанымен, жаңа технологиялар қайта пайдалану процесінде одан да көп жетістіктерге қол жеткізді. Қазіргі әдіс бойынша 15 реттен астам қайта пайдаланғанда, диализатор B2m, орта молекулалық тазалау және талшықтардың құрылымдық тұтастығын жоғалтады, бұл науқастың диализ сеансының тиімділігін төмендетуі мүмкін. Қазіргі уақытта, 2010 жылға дейін, жаңа, озық қайта өңдеу технологиясы қолмен алдын ала тазалау процесін толығымен жоюға және диализатордың барлық функцияларын 40 циклдан астам бір рет пайдалануға тең деңгейге қалпына келтіруге (толыққанды қалпына келтіруге) қабілетті екенін дәлелдеді. Медициналық төлем ставкалары одан әрі төмендегеніне байланысты, көптеген диализ клиникалары қайта пайдалану бағдарламаларымен тиімді жұмыс істеуді жалғастыруда, әсіресе процесс бұрынғыдан гөрі оңай және оңайлатылған болғандықтан.
Эпидемиология
Гемодиализ 2011 жылы АҚШ ауруханаларында ең көп жасалған процедуралардың бірі болды, 909 000 жатқан орынға (әр 10 000 тұрғынға 29 жатқан орын) келді. Бұл көрсеткіш 1997 жылғы 473 000 жатқан орынмен салыстырғанда 68 пайызға артқан. 45-тен 64 жасқа дейінгі пациенттер арасында бұл процедура ең көп қолданылатын бес процедураның бірі болды.
Тарих
Көптеген адамдар диализді бүйрек жеткіліксіздігін емдеудің практикалық әдісі ретінде дамытуға атсалысты, бастауышқысы 1854 жылы жартылай өткізгіш мембрана арқылы ерітілген заттардың тасымалдану принциптерін алғаш ұсынған Глазго қалалық Томас Грэм болды. Жасанды бүйректі алғаш 1913 жылы Абель, Раунтри және Тернер жасады, ал адамда алғашқы гемодиализді Хаас (1924 жылдың 28 ақпанында) жүргізді, содан кейін 1943-1945 жылдары Колф оны клиникалық қолдануға ыңғайлы аппаратқа айналдырды. Бұл зерттеулер бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс бола жатқан науқастардың өмірін ұзартуға болатынын көрсетті. Виллем Колф 1943 жылы жұмыс істейтін диализерді алғаш жасады. Алғашқы емделген науқас – 67 жастағы уремиялық комадағы әйел, ол 1945 жылы Колф диализерімен 11 сағат гемодиализден кейін есін жинады. Оны жасаған кезде Колфтың мақсаты жедел бүйрек жеткіліксіздігінен жазылу кезінде өмірді сақтау болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Колф өзі жасаған бес диализерді әлемдегі ауруханаларға, соның ішінде Нью-Йорктегі Синай тауы ауруханасына сыйға берді. Колф гемодиализ машинасының сызбаларын Бостон қалалық Питер Бент Бригам ауруханасындағы Джордж Торнға тапсырды. Бұл Kolff диализаторының келесі буыны – тот баспайтын болаттан жасалған Kolff Brigham диализ машинасының жасалуына әкелді. McKellar (1999) мәліметінше, бүйрек терапиясына канадалық хирург Гордон Мюррей екі дәрігердің, химияның бакалавриатының студентінің және ғылыми қызметкерлердің көмегімен маңызды үлес қосты. Мюррейдің жұмысы Колфтың жұмысымен бір уақытта және тәуелсіз түрде жүргізілді. Мюррейдің жұмысы 1945-1946 жылдары Солтүстік Америкада жасалған алғашқы жасанды бүйректің сәтті жасалуына әкелді, ол Торонтода 26 жастағы әйелді уремиялық комадан емдеу үшін сәтті қолданылды. 1952-1953 жылдары "Мюррей Рошлау" диализаторының екінші буыны пайда болды, оның дизайнын неміс иммигранты Эрвин Халструп ұрлап, өзінің туындысы деп көрсетті ("Хальструп Бауманның жасанды бүйрегі"). 1950 жылдары Виллем Колфтың диализері жедел бүйрек жеткіліксіздігі үшін қолданылды, бірақ ол 5-ші сатыдағы созылмалы бүйрек ауруы (CKD) бар науқастар үшін тиімді ем ретінде қарастырылмады. Сол кезде дәрігерлер екі себеппен науқастарға диализді шексіз жүргізу мүмкін емес деп есептеді. Біріншіден, олар адам жасаған құрылғылардың бүйрек функциясын ұзақ мерзімге алмастыра алмайтынына сенді. Сонымен қатар, диализ жүргізіп жатқан науқастың тамырлары мен артериялары зақымдалып, бірнеше рет емделгеннен кейін науқастың қанына қол жеткізуге болатын тамыр табу қиын болды. Колфтың бастапқы бүйрегі клиникалық тұрғыдан тиімді болмады, өйткені ол артық сұйықтықты алып тастауға мүмкіндік бермеді. Швед профессоры Нильс Алвалл бұл бүйректің өңделген нұсқасын тот баспайтын болаттан жасалған цилиндрге орналастырды, оған теріс қысым қолданылды, осылайша гемодиализдің алғашқы нақты практикалық қолданысы 1946 жылы Лунд университетінде жасалды. Алвалл сонымен қатар диализ үшін артериовенозды шунтты ойлап тапқан деп саналады. Ол бұл туралы алғаш рет 1948 жылы жазды, онда ол артериовенозды шунтты қояндарда қолданды. Кейіннен ол 1946-1960 жылдар аралығында бүйрек жеткіліксіздігі бар 1500 науқасты емдеу үшін шыныдан жасалған осындай шунттарды, сондай-ақ цилиндрге орналастырылған диализерді қолданды. 1957 жылы Алвалл Лунд университетінде жаңадан құрылған нефрология кафедрасына тағайындалды. Кейіннен ол швед кәсіпкері Холгер Краффордпен бірлесіп, соңғы 50 жылда диализ жабдықтарын шығаратын маңызды компаниялардың бірі – Gambro-ны құрды. Диализдің алғашқы кезеңдерін Стенли Шалдон қарастырды. Белдинг Х. Скрибнер биомеханика инженері Уэйн Квинтонмен бірге жұмыс істеп, Алвалл қолданған шыны шунттарды тефлоннан жасап өзгертті. Тағы бір маңызды жетістік – оларды қысқа силикон эластомерлік түтікке қосу. Бұл Скрибнер шунтының негізін құрады, мүмкін, оны Квинтон Скрибнер шунты деп атаған жөн. Емдеуден кейін қан айналымын екі түтікшені дене сыртындағы шағын U пішіндес тефлон түтікшесімен жалғау арқылы ашық ұстауға болады, бұл артериядағы түтікшенің қанын тамырдағы түтікшеге қайтарады. 1962 жылы Скрибнер әлемдегі алғашқы амбулаториялық диализ мекемесін, Сиэтл жасанды бүйрек орталығын, кейіннен Солтүстік-Батыс бүйрек орталықтары деп атады. Бірден диализге кімнің қатысатыны туралы мәселе туындады, өйткені сұраныс орталықтағы алты диализ машинасының сыйымдылығынан әлдеқайда асып түсті. Скрибнер диализге кімді жатқызуға болатынын өзі шешпейді деп шешті. Оның орнына, таңдауды анонимді комиссия жасайды, оны биоэтика комитетінің біріншісі деп қарастыруға болады. Диализді сәтті және сәтсіз әрекеттердің толық тарихы, соның ішінде Абель және Раунтри, Хаас және Нехелес сияқты пионерлер туралы толық мәліметтерді Kjellstrand-тың шолуынан қараңыз.