Кіріспе
Румын жазушысы Панайт Истрати (; кейде Панайт Истрати деп те жазады; 1884 жылдың 10 тамызы – 1935 жылдың 16 сәуірі) – румын жұмысшы сыныбының жазушысы, француз және румын тілдерінде шығармалар жазған, Балқанның Максим Горькийі деп аталған. Истрати өзінің туындыларында гомосексуалды кейіпкерді ашық бейнелеген алғашқы румын авторы болып саналады.
Panait Istrati (; sometimes rendered as Panaït Istrati; August 10, 1884 – April 16, 1935) was a Romanian working class writer, who wrote in French and Romanian, nicknamed The Maxim Gorky of the Balkans. Istrati appears to be the first Romanian author explicitly depicting a homosexual character in his work.
Ерте өмір
Брайла қаласында туған Истрати, кір жууші Джоица Истрате мен Кефалониядағы Фараклата ауылынан шыққан грек темекі саудагері Георгиос Валсамистің ұлы болды. Ол Baldovinești қаласындағы бастауыш мектепте алты жыл оқыды, екі рет сыныптан қалды. Содан кейін ол мейрамхана иесінің шәкірті, кейін кондитер және саудагер болып жұмыс істеп күнкөрісін тапты. Осы уақытта ол көп кітап оқыды. Оның жазуға жасаған алғашқы тың жолдары 1907 жылға келіп, Румыниядағы социалистік басылымдарға туындыларын жіберумен басталды, алғашқы дебюті – “Романния Мунциторадағы Регина қонақ үйі” мақаласы болды. Онда ол кейіннен өзінің алғашқы әңгімелерін жариялады: “Mântuitorul” (“Құтқарушы”), “Calul lui Bălan” (“Баланның аты”), “Familia noastră” (“Біздің отбасымыз”), “1 Mai” (“Мамыр күні”). Ол сондай-ақ “Dimineața”, “Adevărul” және “Viața Socială” сияқты басқа да солшыл газеттерге материалдар жазды. 1910 жылы Брайлада ұйымдастырылған ереуілге қатысты. Ол Бухарестке, Стамбулға, Каирге, Неапольге, Парижге (1913–1914) және Швейцарияға (мұнда ол туберкулезді емдеуге тырысып, біраз уақыт тұрды) сапарлады. Истратидің саяхаттары екі бақытсыз неке, 1915 жылы Румынияға қысқа қайта оралып, шошқа шаруасы болып жұмыс істеуге тырысуымен және ұзақ уақыт көшпенділікпен белгіленді. Санаторийде болғанда Истрати орыс-еврей, швейцариялық сионист жазушы Жозеу Жэхудамен танысты, ол оның досы және француз тілінің мұғалімі болды. Жан түршігерлік жағдайда, ауру және депрессияда ол 1921 жылы Ниццаға жол тартқанда өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ оның өмірі уақытында құтқарылды. Осы әрекетке дейін ол өзінің ең сыйлы және ұзақ уақыт бойы байланыс орнатуға тырысқан француз жазушысы Роман Ролланға хат жазған. Роллан полиция арқылы хатты алды және дереу жауап берді. 1923 жылы Истратидің “Kyra Kyralina” (немесе “Chira Chiralina”) әңгімесі Ролланның алғы сөзімен жарық көрді. Бұл оның Адриен Зограффи әдеби циклының бірінші туындысы болды. Роллан Истратидің өміріне қызығып, оны көбірек жазуға шақырды және оның туындыларының бір бөлігін өзі мен Анри Барбюс иеленген “Clarté” журналында жариялады. Истратидің келесі маңызды туындысы – “Codine” романы. Памфиль Шейкару Истратиді “тазаланған арселердің кедей ақыны” деп атады. Истрати – кейіпкері гомосексуалды “Chira Chiralina” романын жазған алғашқы румын жазушысы.
Истрати және коммунизм
Истрати Ролландтың солшыл идеалдарын бөлісті және ұстазындай, большевиктердің көзқарасына үміт артты. 1927 жылы Октябрь революциясының мерейтойына орай КСРО-ға сапар шекті, сапардың алғашқы кезеңінде Кристиан Раковскиймен бірге (Раковский Париждегі Кеңес елшісі еді, және сол кезде Иосиф Сталиннің ықыласынан айырылып қалған болатын). Ол Еуропаның үлкен бөлігін аралап, Мәскеу мен Киевтегі тойларға куә болды. Мәскеуде оған болашақ жақын досы Никос Казанцакис қосылды; қалада Панайт Истрати Виктор Сержпен кездесіп, Кеңес Одағының азаматы болу ниетін білдірді. Олар Казанцакиспен бірге Сталинге құттықтау хат жазды, бірақ оған жауап келмеді. 1928–1929 жылдары Грекиядағы құлпытас кезеңнен кейін (оны полициямен қақтығысуға және елден кетуге шақыруға әкелді), ол тағы да КСРО-ға барды. Молдавия АССР-і (онда ол досы Екатерина Арборебен байланыс орнатты), Нижний Новгород, Баку және Батуми сияқты алыс аймандарға жасаған ұзақ сапарлары барысында Истрати Сталиннің коммунистік диктатурасының толық шындығын білді. Осы тәжірибеден ол өзінің әйгілі «Жеңілгеннің мойындауы» кітабын жазды, бұл Артур Кестлер және Андре Жид сияқты зиялылардың көңілінің тоңуының алғашқысы болды. Истрати ескі большевиктерге қарсы күшейе бастаған қуғын-сүргінмен және бүкіл халық топтарының бірте-бірте қорбан болуымен айналысты. Оның көзқарастары 1928 жылғы желтоқсанда ГПУ басшылығына жіберген екі хатында да айқын көрінді. Содан кейін ол, негізінен бұрынғы коммунистік достары оны «троцкист» немесе тіпті «фашист» деп айыптағандықтан, ар-ождан дағдарысына ұшырады, олардың ең қатыгездері Анри Барбус болды. Ролланд Истратидің ГПУ-ға жазған хаттарын мақтады, бірақ ол даудан қашып жүрді. Истрати Румынияға ауру және әлсіреген күйде оралды, Ниццада туберкулезбен емделді, содан кейін Бухарестке қайтты.
Соңғы жылдар
Большевизмнен бөлініп шыққаннан кейін Истрати білдірген саяси пікірлері өте күдікті. Ол әлі де Румынияның құпия полициясы (Siguranța Statului) тарапынан тығыз бақылауда болды және 1933 жылдың 8 сәуірінде француз журналы "Les Nouvelles littéraires"-те "Еш нәрсеге жандаспайтын адам" ("The man who will adhere to nothing") деп аталатын мақала жариялаған. Сонымен қатар, Истрати ультраұлтшыл Темір гвардиясының солшыл топтарының органы болған "Cruciada Românismului" ("Румындықтың крест жорығы") журналында жариялай бастады. Осылайша, Истрати 1933 жылы Темір гвардиясынан парламент депутаты болып сайланған және оның оппозициялық көзқарастары 1936 жылы Децемврилердің оны қатыгездікпен өлтіруіне себеп болған Михай Стелескумен байланысты болды; Истратидің өзі Гвардия жасақтарынан бірнеше рет шабуылға ұшырады. Оқшауланып, қорғаусыз қалған Панайт Истрати Бухаресттегі Филарет санаториясында қайтыс болды. Ол Белу зиратында жерленген.