Кіріспе

Румын философы, афорист және эссеші (1911–1995)

Эмиль Михай Чиоран (, emil sjɔʁɑ̃; 8 сәуір 1911 – 20 маусым 1995) – румын философы, афорист және эссеші, ол румын және француз тілдерінде еңбектер жариялаған. Оның еңбектері философиялық пессимизм, стиль және афоризмдермен ерекшеленеді. Оның шығармалары көбінесе азап, ыдырау және нигилизм мәселелерін қамтиды. 1937 жылы Чиоран Париждің Латын кварталына көшіп, өмірінің соңына дейін, 1995 жылға дейін серіктесі Симон Буэмен бірге уединениеде тұрды.

Ерте өмір

Циоран Венгрия Корольдігінің Себен округіне қарасты Ресинар қаласында (қазіргі Румынияның Сибиу округіне қарасты Рашинари) дүниеге келген. Оның әкесі Эмилиан Чиоран православие дінінің священнигі, ал анасы Эльвира – Христиан әйелдер лигасының төрайымы болды. 10 жасында Чиоран оқу үшін Сибиуге көшіп барды, ал 17 жасында Бухарест университетінің әдебиет және философия факультетіне қабылданды, онда ол Эжен Ионеско мен Мирча Элиадемен танысты, олар оның достары болды. Ол агностикке айналып, "өмірдің қиындығын" аксиома ретінде қабылдады. Университетте оған Георг Симмель, Людвиг Клагес және Мартин Хайдеггертің, сондай-ақ орыс философы Лев Шестовтың ықпалы тиді, оның Чиоранның негізгі ой жүйесіне қосқан үлесі – өмірдің кездейсоқ екендігіне сенім болды. Чиоранның дипломдық жұмысы Анри Бергсонға арналған, бірақ ол кейіннен Бергсон өмірдің трагедиясын түсінбегенін айтып, одан бас тартты. 20 жасынан бастап Чиоран ұйқысыздықтан зардап шеге бастады, бұл жағдай өмірінің соңына дейін оны мазалады және оның жазбаларына әсер етті. Чиоранның өзінің алғашқы кітабы "Үмітсіздік биіктігінде" туралы тәжірибесін жазуға шешім қабылдауы ұйқысыздық эпизодынан туындады.

Берлин мен Румыния

1933 жылы Берлин университетіне стипендия алып, онда Иоганн Готлиб Фихте, Гегель, Эдмунд Гуссерль, Иммануил Кант, Георг Симмель, Шопенгауэр және Ницшелерді оқыды. "Егер бірнеше ақымақтардың өмірі қиылса, адамзат неден айырылды?" деп, Ұзын пышақ түнін мақұлдаған кезде, ал Петру Комарнескуге жазған хатында өзін "Гитлерші" деп сипаттады. Ол итальяндық фашизмге де осындай көзқарас білдірді, екінші итальян-абиссин соғысындағы жеңістерді құптады, "Фашизм – Италияны бүгінгі Румыниямен салыстыратын соққы, одан басқа Италия келісімге келмейді" деді. Циоранның алғашқы кітабы "Pe culmile disperării" ("Үмітсіздік биіктіктерінде") 1934 жылы Румынияда жарық көрді. Ол Комиссия сыйлығы мен Жас жазушылар сыйлығын жарияланбаған жас автордың ең үздік кітабы үшін алды. Бірақ кейіннен Чиоран оны "өте нашар жазылған, стилі жоқ кітап" деп сынады. Содан кейін Румынияда "Алданулар кітабы" (1935), "Румынияның трансформациясы" (1936) және "Көз жасы мен қасиеттілер" (1937) кітаптары жарық көрді. "Көз жасы мен қасиеттілер" кітабы "нашар қабылданды", ал жарық көргеннен кейін Чиоранның анасы оған кітапты қайтарып алуын сұрап хат жазды, себебі ол оны қоғамда ұятқа қалдырды. Чиоран ешқашан бұл топтың мүшесі болмаса да, Румынияда болған кезінде ол Темір гвардияның идеяларына қызығушылық таныта бастады – олардың ұлтшыл идеологиясын Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы жылдарға дейін қолдады, бірақ олардың зорлық-зомбылық әдістерін сынады. Кейіннен Чиоран фашизмді айыптады, 1970 жылы оны "жастық шағымның ең үлкен ақымақтығы" деп сипаттады. "Егер мен бір аурудан құтылсам, онда ол осы ауру болса керек" деді. Чиоран 1990 жылдары қайта басылған "Румынияның трансформациясы" кітабын көптеген өте радикалды немесе "өрескел және ақымақ" деп санайтын бөлімдерді алып тастап, кеңінен өңдеді. Кітаптың түпнұсқасы тоталитаризмге деген симпатияны білдірді, бұл көзқарас Чиоранның сол кезде жазған мақалаларында да кездеседі, және ол "урбанизация мен индустриализацияны" "дамып келе жатқан халықтың екі басты мақсаты" ретінде белгілеуге тырысты. Алайда, оның модернизацияға жасаған ерте шақыруын Темір гвардияның дәстүрлілігімен үйлестіру қиын болды. 1934 жылы ол былай деп жазды: "Румынияда шынайы, шығармашылық және сергітетін ұлтшылдық тек дәстүрді жоққа шығарып қана қоймай, оны жоққа шығарып, жеңіп шығатын ұлтшылдық ғана болуы мүмкін". Оның румындық ерекшеліктерге деген наразылығы оның туындыларында көрінді ("Кез келген нақылда, әрбір мақалда, кез келген ойда біздің халқымыз өмірге деген ұяңдық, күмәнділік және бас тартуды білдіреді [ ] Күнделікті румындық [сенімдер] таң қалдырады"), бұл оңшыл "Gândirea" журналынан (оның редакторы Ничифор Крейник "Румынияның трансформациясын" "қазіргі Румынияның қанды, аяусыз қырғыны, тіпті ана өлтіру мен қасиеттілікке деген қорқынышсыз шабуыл" деп атады) және Темір гвардия газеттерінен сындарға әкелді.

Франция

1936 жылы Берлиннен оралғаннан кейін, Чиоран Брашовтағы Андрей Шагуна орта мектебінде бір жыл философия сабақтарын берді. Сабақтары дұрыс болмады және бір жылдан кейін жұмысты тастады. 1937 жылы ол алғаш рет Бухаресттегі испан елшілігінде стипендияға өтініш берді, бірақ одан кейін испан азамат соғысы басталды. Содан кейін ол Бухаресттегі француз институтының филиалынан алған стипендиямен Парижге кетті, ол 1944 жылға дейін ұзартылды. Ол Сорбонна университетінде докторлық диссертация жазуға тырысты, бірақ оған мұндай жұмыс істеу ниеті болған жоқ, себебі студент болуға байланысты университет кафетерийінде арзан тамақ алуға мүмкіндік болды. Ол 1951 жылға дейін осылай жалғастырды, сонда 27 жастан асқан студенттерді қабылдауға тыйым салатын заң қабылданды. Туған жеріне қысқа уақытқа барғаннан кейін (1940 жылдың қарашасы – 1941 жылдың ақпаны), Чиоран ешқашан қайтып оралмады. Румыниядағы соңғы кезеңде ол сол кезде билікті қолға алған Темір гвардиямен жақын қарым-қатынас жасады (Ұлттық легионерлік мемлекетті қараңыз). 28 қарашада мемлекеттік Румын радиосы үшін Чиоран қозғалыстың бұрынғы жетекшісі Корнелиу Зелеа Кодрянудың портретіне арналған сөйлеуін жазды, оны және Гвардияны, басқалармен қатар, «румындарға мақсат бергені үшін» мақтады. Кейіннен ол Темір гвардияны қолдаудан ғана емес, олардың ұлтшыл идеяларынан да бас тартты және оған эмоционалды қатысы бар екеніне жиі өкініш білдірді. Мысалы, 1972 жылғы сұхбатында ол оны «қозғалыстардың жиынтығы; одан да көп, ақылсыз секта және партия» деп айыптады, сондай-ақ: «Мен содан кейін [ ] толқынмен қалай жүру керектігін, ең аз сенімділік болмаса да білдім. Қазір мен оған қарсы тұруға дайынмын». Чиоран «Шығу туралы құмар кітапты» 1940 жылы жаза бастады және 1945 жылы аяқтады. Бұл оның румын тілінде жазған соңғы кітабы болды, бірақ лирикалық афоризмдер арқылы пессимизм мен адамға деген жеккөрушілік туралы жазған соңғы еңбегі емес. Содан кейін Чиоран француз тілінде ғана кітаптар шығарды. Осы кезде Чиоранның румын халқына деген жеккөрушілігі байқалды. Ол достарына «Румындардың пайдалануы үшін ғана» деген қосымша атағымен «Сәтсіздік философиясын» жазуды қалағанын айтты. Сонымен қатар, ол Парижге көшуін «өзінің жасаған ең ақылды ісі» деп сипаттады, ал «Туылғаннан кейінгі қиындықтар» еңбегінде: «Мен әрдайым өз тегіммен күресіп, өмірім бойы басқаша болуды қаладым: испан, орыс, каннибал – ештеңе болсын, бірақ өзім болмасын». 1942 жылы Чиоран ұйқысыздықтан зардап шеккен Симон Буэмен танысты, ол өмірінің соңына дейін онымен бірге өмір сүрді. Чиоран олардың қарым-қатынасын толығымен құпия ұстады және өзінің жазбаларында немесе сұхбаттарында Буэмен қарым-қатынасы туралы ешқашан айтпады. 1949 жылы оның алғашқы француз тіліндегі кітабы «Жырылудың қысқаша тарихы» («A Short History of Decay») Галлимарда жарық көрді және 1950 жылы француз емес автордың ең жақсы кітабы үшін Риварол сыйлығымен марапатталды. Өмірі бойы Чиоран оған берілген әдеби сыйлықтардың көпшілігін қабылдаудан бас тартты.

Кейінгі өмір және өлім

Париждің Латын кварталы Чиоранның тұрақты мекені болды. Өмірінің көп бөлігін уақытты жеке өткізіп, көпшілік назардан аулақ жүрді, бірақ Мирча Элиаде, Эужен Ионеско, Пол Селан, Сэмюэл Бекетт, Анри Мишо және Фернандо Саватер сияқты көптеген достарымен байланысын сақтап қалды. 1995 жылы Чиоран Альцгеймер ауруынан қайтыс болды және Монпарнас зиратында жерленді. Чиоранның библиографиясының үлкен бөлігін афоризмдер құрайды, ал "Туылғанның қайғысы" сияқты кейбір кітаптары толығымен афоризмдерден тұрады. Бұл шешім туралы айта отырып, Чиоран былай деді:

Философиялық пессимизм оның барлық туындыларына тән, көптеген сыншылар оны бала кезіндегі оқиғалармен байланыстырады (1935 жылы анасы егер ол осылай бақытсыз боларын білген болса, оны түсік тастағанын айтқан еді). Дегенмен, Чиоранның пессимизмі (әсіресе, оның скептицизмі, тіпті нигилизмі) толыққанды таусылмайды және өзінің ерекшелігімен қуантырады; бұл қарапайым себептерге байланысты пессимизм түрі емес, тіпті себептердің өзі күмәнді. Чиоранның анасы аборт туралы айтқанда, ол оның алаңдатып алмағанын, бірақ өмірдің мәні туралы ерекше түсінікке жеткізгенін мойындады ("Мен жай ғана жағдаймын. Неге бұны соншалықты маңызды деп қабылдау керек?" - деді ол кейіннен осы оқиғаға сілтеме жасап). Оның шығармаларында көбінесе азапқа толы атмосфера бейнеленеді, осы күйді Чиоран өзі де бастан өткерді, соның нәтижесінде лирикалық сипаттамалар басым болып, көбінесе күшті, тіпті зорлық-зомбылық сезімдерін білдіреді. Оның румын тілінде жазған кітаптарында осы ерекшелік айқын көрінеді. Өлім мен азап мәселесімен шұғылданып, ол өзіне-өзі қол салу идеясына қызығушылық танытты, оны өмір сүруге көмектесетін идея деп санайды және бұл тақырыпты "Үмітсіздік биіктігінде" еңбегінде толық зерттеді. "Жаңа құдайлар" кітабында да өзіне-өзі қол салу мәселесі тереңінен қарастырылады, онда осы тақырыпқа арналған афоризмдер бөлімі бар. Жан-Поль Сартр мен Альбер Камю ұсынған экзистенциалистік тақырып – адамның бөтендеуі, 1932 жылы жас Чиоран: "Мүмкін бе, өмір – біздің жер аударылуымыз, ал жоқтық – үйіміз?" деп сұрақ қойды. Чиоранның туындыларында тағы да көптеген тақырыптар қамтылған: түпкі күнә, тарихтың трагедиялық сезімі, өркениеттің аяқталуы, сенім арқылы жұбаныш алудан бас тарту, абсолюттілікке құштарлық, өмір – адамның метафизикалық жер аударылуының көрінісі және т.б. Ол тарихқа құштар ойшыл, "Декаденттік қозғалыс" өкілдерінің еңбектерін көп оқыды. Осы жазушылардың бірі – Освальд Шпенглер, ол адам мен өркениеттің тағдыры туралы гностикалық ойларын ұсынып, Чиоранның саяси философиясына әсер етті. Чиоранның пікірінше, адам өзінің тамырымен байланысын сақтап, өзінен өзгешеленбесе, құлдырауға қарсы тұра алады. Бүгінде ол өзін-өзі объективтеу, мінсіз өндіріс және қайта өндіріс, өзін-өзі талдаудың артық шегі және жасанды табыс арқылы өзінің жойылуына бет бұрып отыр. Құдай туралы Чиоран: "Бах болмаса, Құдай екінші дәрежелі тұлға болар еді" және "Бахтың музыкасы – Ғаламның жаратылуы толық сәтсіздік емес екенін дәлелдейтін жалғыз аргумент" деп атап өтті. Чиоран: "Бах, Шекспир, Бетховен, Достоевский және Ницше – монотеизмге қарсы жалғыз аргументтер" деді. Уильям Гасс Чиоранның "Тыныс алудың азғырылуы" еңбегін "заманауи тақырыптардағы бейтаныс, ақымақтық, қажыр-қайғы, пайдасыздық, ыдырау, тарихтың тираниясы, өзгерістердің қарапайымдылығы, сананың азапқа айналуы, ақылдың ауруға айналуы" туралы философиялық роман деп сипаттады. Сьюзан Сонтаг Чиоранның тақырыбы "ақылды болу, сананың ең жоғары деңгейдегі тазарту" екенін айтты және "[Чиоранның жазбаларында] ақыл – көзбояушы. Бірақ "дүниеге" емес. Өзіне. Чиоран, Беккетті еске түсіретіндей, ойдың абсолютті тұтастығына алаңдайды. Яғни, ойды ойлау туралы ойлауға дейін қысқарту немесе шектеу". Чиоран француз тілінде жазғанда танымал болды, румын тілінде емес. Чиоранның өмірлік кезеңінде Сент-Джон Перс оны "Пол Валериден кейін біздің тілімізді құрметтеген ең ұлы француз жазушысы" деп атады. Оның француз тіліндегі тілі мен қолдануы румын тіліндегідей қатал болған жоқ (бірақ оның румын тіліндегі стильі көбірек өзгеше екені айтылады).

Мұра

Сиоранның ұзақ жылдар бойы серігі болған Симона Буэ қайтыс болғаннан кейін, 2005 жылы бір менеджер олардың пәтерінен Сиоранның 30-дан астам дәптерден тұратын қолжазбалар жиынтығын тауып, аукционға сатуға тырысты. Париж апелляциялық сотының қаулысымен жиынтықтың коммерциялық сатылуы тоқтатылды. Бірақ 2011 жылдың наурыз айында апелляциялық сот сатушының қолжазбалардың заңды иесі екенін шешті. Қолжазбаларды румыниялық кәсіпкер Джордж Брайлою 405 000 евроға сатып алды. Қартайған Сиоран румын драматургі және актері Матей Вишнечтің "Мансарда ла Париж ку види спре моарте" ("Өлімге қараған Париж шатыры") атты пьесасының басты кейіпкері болады. Вишнеч пен Сиоранның қиял арқылы кездесуін бейнелейтін бұл пьеса алғаш рет 2007 жылы Раду Афримнің режиссерлігімен, румыниялық және люксембургтік актерлердің қатысуымен сахнаға қойылды; Сиоран рөлін Константин Кожокару ойнады. Румынияның Сибиу қаласында қойылымдар ұйымдастырылды.

Сюзан Сонтаг Сиоранды зор құрметпен қабылдап, оны "қазіргі замандағы ең нәзік және күшті ойлау қабілетіне ие жазушылардың бірі" деп атады. Даниялық неофолк музыканты Ким Ларсен 2021 жылғы "Your Love Can't Hold This Wreath of Sorrow" альбомының обложкасында Сиоранның тұншығып жатқан қолының суретін қайта жаңғыртты. 2023 жылы түсірілген мексикалық/американдық ағылшын тіліндегі "Rotting in the Sun" фильмінде актер және кейіпкер (сонымен қатар режиссер) Себастьян Сильва жағажайда Сиоранның "Туылғанның қиындығы" кітабын оқып, одан цитаталар келтіреді.