Кіріспе
Румын француз ақыны (1896–1963) Тристан Цара (tʁistɑ̃ dzaʁa; туған аты Самуэль немесе Сами Розенсток, сондай-ақ С. Самиро деп те белгілі; 28 сәуір 1896 [ескі стиль бойынша 16 сәуір 1896] – 25 желтоқсан 1963) – румын авангарды ақыны, эссеші және сахна өнері шебері. Журналист, драматург, әдеби және өнер сыншысы, композитор және кинорежиссер ретінде де белсенділік танытқан ол, Дада қозғалысының негізін қалаушыларының бірі және оның маңызды тұлғасы ретінде танымал. Адриан Маниудің ықпалымен, жасөспірім Цара символизмге қызығушылық танытып, Иоан Винеамен (онымен бірге тәжірибелік поэзия жазған) және суретші Марсель Янкомен бірлесіп «Символул» журналын құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Винеаның «Кемарея» жобасымен қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін, Швейцариядағы Янкоға қосылды. Онда Цараның «Кабаре Вольтер» және «Зунфтхаус зур Вааг» көрмелері, сондай-ақ оның поэзиясы мен өнер манифестері ерте Дадаизмнің маңызды бөлігіне айналды. Оның туындылары Даданың нигилистік жағын көрсетеді, бұл Хьюго Боллдың орташа көзқарасынан өзгеше. 1919 жылы Парижге көшіп келгеннен кейін, Цара, ол кезде «Даданың» «президенттерінің» бірі болды, «Литература» журналының құрамына кірді, бұл қозғалыстың сюрреализмге қарай дамуының бастапқы қадамы болды. Ол Даданың бөлінуіне себеп болған маңызды пікірсайыстарға қатысып, өзінің принциптерін Андре Бретон мен Франсис Пикабияға қарсы қорғады, ал Румынияда Винеа мен Янконың эклектикалық модернизміне қарсы тұрды. Оның өнерге деген жеке көзқарасы «Газ жүрек» (1921) және «Бұлттардың орамалы» (1924) атты Дада пьесаларын анықтады. Автоматизм техникасының алға басушысы болған Цара, ақырында Бретонның сюрреализміне қосылып, оның ықпалымен «Жақын адам» атты әйгілі утопиялық поэмасын жазды. Мансабының соңғы кезеңінде Цара гуманистік және антифашистік көзқарасын коммунистік идеологиямен біріктірді, Испания азаматтық соғысында және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз қарсыластарына қосылды және Ұлттық Ассамблеяда бір мерзім қызмет етті. 1956 жылғы төңкеріске дейін Венгрия Халық Республикасындағы либерализацияны қолдаған сөздерінен кейін, ол француз коммунистік партиясынан алшақтады, оның мүшесі болған. 1960 жылы ол Алжир соғысындағы француз әрекеттеріне қарсы наразылық білдірген зиялылардың қатарында болды. Тристан Цара – ықпалды автор және орындаушы, оның еңбегі кубизм мен футуризмнен Бит ұрпағына, ситуационизмге және рок музыкасының түрлі бағыттарына байланысты. Көптеген модернисттік тұлғалардың досы және серігі, ол жастық шағында биші Мая Крушектің сүйіктісі болды, кейіннен швед суретшісі және ақыны Грета Кнутсонға үйленді.
Tristan Tzara (tʁistɑ̃ dzaʁa; ; born Samuel or Samy Rosenstock, also known as S. Samyro; 28 April 1896 [O. S. 16 April 1896] – 25 December 1963) was a Romanian avant garde poet, essayist and performance artist. Also active as a journalist, playwright, literary and art critic, composer and film director, he was known best for being one of the founders and central figures of the anti establishment Dada movement. Under the influence of Adrian Maniu, the adolescent Tzara became interested in Symbolism and co founded the magazine Simbolul with Ion Vinea (with whom he also wrote experimental poetry) and painter Marcel Janco. During World War I, after briefly collaborating on Vinea's Chemarea, he joined Janco in Switzerland. There, Tzara's shows at the Cabaret Voltaire and Zunfthaus zur Waag, as well as his poetry and art manifestos, became a main feature of early Dadaism. His work represented Dada's nihilistic side, in contrast with the more moderate approach favored by Hugo Ball. After moving to Paris in 1919, Tzara, by then one of the "presidents of Dada", joined the staff of Littérature magazine, which marked the first step in the movement's evolution toward Surrealism. He was involved in the major polemics which led to Dada's split, defending his principles against André Breton and Francis Picabia, and, in Romania, against the eclectic modernism of Vinea and Janco. This personal vision on art defined his Dadaist plays The Gas Heart (1921) and Handkerchief of Clouds (1924). A forerunner of automatist techniques, Tzara eventually aligned himself with Breton's Surrealism, and under its influence wrote his celebrated utopian poem "The Approximate Man". During the final part of his career, Tzara combined his humanist and anti fascist perspective with a communist vision, joining the Republicans in the Spanish Civil War and the French Resistance during World War II, and serving a term in the National Assembly. Having spoken in favor of liberalization in the People's Republic of Hungary just before the Revolution of 1956, he distanced himself from the French Communist Party, of which he was by then a member. In 1960, he was among the intellectuals who protested against French actions in the Algerian War. Tristan Tzara was an influential author and performer, whose contribution is credited with having created a connection from Cubism and Futurism to the Beat Generation, Situationism and various currents in rock music. The friend and collaborator of many modernist figures, he was the lover of dancer Maja Kruscek in his early youth and was later married to Swedish artist and poet Greta Knutson.
Атауы
С. Самиро, Сами Розенстоктың ішінара анаграммасы, Цараның дебютінен бастап және 1910-шы жылдардың басында қолданды. Ол, шамасы 1913 жылға дейін жазған, датасы көрсетілмеген көптеген жазбаларына «Тристан Руиа» деген қолтаңба қойып, 1915 жылдың жазында өзінің туындыларын «Тристан» деген атпен қол қоя бастады. 1960 жылдары Розенстоктың әріптесі және кейіннен қарсыласы Иоан Винеа 1915 жылы оның псевдонимінің «Цара» бөлігін өзі қосыпты деді. 1972 жылы өнер тарихшысы Серж Фаушеро, авангард ақын Илари Воронканың әйелі Коломбадан алған мәліметке сүйене отырып, Цараның таңдаған есімінің румын тілінде «trist în țară» деп, «өлкеде мұңды» деген мағынадағы әзіл екенін айтты; Коломба Воронка сондай-ақ Цараның Тристанды ақын Тристан Корбиерге немесе Рихард Вагнердің «Тристан мен Изольда» операсына құрмет көрсету үшін таңдады деген қауесеттерді жоққа шығарды. Сами Розенсток 1925 жылы Румынияның Ішкі істер министрлігіне өтініш бергеннен кейін жаңа есімін заңды түрде қабылдады.
Ерте өмірі мен Симболул жылдары
Цара Бакау округінің Мойнешти қаласында, тарихи Батыс Молдавия аймағында дүниеге келген. Оның ата-анасы – еврей румындары, алғашқы тілдері идиш болған; әкесі Филип және әкесінің әкесі Ильи орман шаруашылығымен айналысқан кәсіпкерлер болған. Цараның анасы Эмилия Розенсток (Зибалис) еді. 1912 жылдың қазанында, он алты жасқа келгенде, ол достары Винеа мен Марсель Янкомен бірге «Симболул» журналын шығаруға қатысты. Джанко мен Винеа қаржымен көмектескен. Винеа сияқты, Цара да жас әріптесі Жак Г. Костинмен жақын болды, ол кейіннен өзін-өзі жариялаған қолдаушысы мен жанкүйері болды. Жастарын ескермегенде, үш редактор Румынияның өзінің символистік қозғалысында белсенді болған танымал символистік авторларды қызметке тарта алды. Олардың жанында жақын досы және ұстазы Адриан Маниу (Винеаның мұғалімі болған имиджист) болды, сондай-ақ Н. Дэвидеску, Альфред Хефтер Идальго, Эмиль Исак, Клаудия Миллиан, Иоан Минулеску, И. М. Рашку, Эугениу Сперантия, Ал. Т. Стаматиад, Эугениу Штефанеску Эст және Константин Т. Стоика, сонымен қатар журналист және заңгер Полди Чапиер де болды. Журналдың тұңғыш санында румын символизмінің жетекші тұлғаларының бірі Александру Македонскидің өлеңі де жарияланды. 1912 жылдың желтоқсанында журнал басылымды тоқтатса да, ол сол кездегі румын әдебиетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Әдебиет тарихшысы Пол Сернат «Симболул» журналын Румынияның модернизміндегі маңызды кезең деп санайды және оны символизмнен радикалды авангардқа алғашқы өзгерістерді әкелген деп есептейді. Сернаттың сөзіне сүйенсек, Самиро, Винеа және Янко арасындағы ынтымақтастық – әдебиеттің «өнерлердің арасындағы интерфейс» болуының алғашқы мысалы, ал оның заманауи баламасы – Изер мен Иоан Минулеску және Тюдор Аргези сияқты жазушылар арасындағы ынтымақтастық. Маниу топтан бөлініп, дәстүрлі көзқарастарға жақындататын стильді өзгертуге ұмтылса да, Цара, Янко және Винеа өзара ынтымақтастығын жалғастырды. 1913 және 1915 жылдар аралығында олар жиі бірге демалысқа шықты, Қара теңіз жағалауында немесе Васлуй округіндегі Гярченидегі Розенстоктердің отбасылық меншігінде болды; осы уақыт ішінде Винеа мен Самиро ұқсас тақырыптарда өлеңдер жазып, бір-біріне сілтеме жасады.
Химария және 1915 жылғы жөнелту
1914-1916 жылдар аралығында, Румыния Корольдігінің Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатыспаған кезеңінде, Цараның мансабы өзгере бастады. 1915 жылдың күзінде, өмір жасы қысқа Chemarea журналының негізін қалаушы және редакторы ретінде Винеа өзінің досының екі өлеңін жариялады – бұл Тристан Цараның тұңғыш рет қол қойған басылған туындылары болды. Сол кезде жас ақын мен оның көптеген достары соғысқа қарсы және ұлтшылдыққа қарсы бағыттың жақтастары еді, олар прогрессивті түрде билікке қарсы наразылықты қабылдады. Chemarea осы идеологияның платформасы болды және Chapier-ден де қолдау алды, сонымен қатар Цара мен Винеа оны қаржыландырған болуы мүмкін. Осы кезеңде Цараның туындылары Хефтер Идальгоның Versuri și Proză журналында сирек жарық көрді, ал 1915 жылдың маусым айында Константин Радулеску Мотрудың Noua Revistă Română журналында Самироның мәшһүр "Кіші құдайым, пансиондық қыз" ("Verișoară, fată de pension") поэмасы жарияланды. 1915 жылдың күзінде ол бейтарап Швейцариядағы Цюрихке Румыниядан кетіп қалды. Янко ағасы Жюль Янкомен бірнеше ай бұрын ол жерге қоныстанған еді, кейін оған тағы бір ағасы Жорж Янко қосылды. Цара, мүмкін, жергілікті университеттің философия факультетіне түсуге өтініш білдірген, Техникалық жоғары мектептің студенті Марсель Янкомен Альтингер қонақ үйінде бірге тұрды (1918 жылға қарай Цара Лимматкуай қонақ үйіне көшті). Оның Румыниядан кетуі, Янко ағайындыларының келуі сияқты, ішінара бейбітшілдікке бағытталған саяси мәлімдеме болуы мүмкін. Швейцарияға қоныс аударғаннан кейін жас ақын румын тілінен толығымен бас тартып, өзінің көптеген келесі туындыларын француз тілінде жазды. Ол досымен ақындық әңгімелерден туған өлеңдерін Винеаның қамқорлығына тапсырды. Осы туындылардың көп бөлігі тек соғыс аралық кезеңде басылды. Дәл осы Цюрихте румындық топ неміс анархист ақыны және пианиношы Хьюго Баллмен және оның жас әйелі, вариете артисі Эмми Хеннингспен кездесті. 1916 жылдың ақпан айында Балл Кабаре Вольтерді иесі Ян Эфраимнен жалға алып, оны өнер көрсетулер мен көрмелер үшін пайдалануды жоспарлады. Хьюго Балл осы кезеңді жазды, ол Цара мен Марсель Янконың Ханс Арп, Артур Сегал, Отто ван Рис және Макс Оппенгеймер сияқты "кабареге қатысуға ынталы екендерін" атап өтті. Баллдың сөзіне сүйенсек, түрлі ұлттық фольклордан үлгі алған әндерді орындау барысында "Тристан Цара румын поэзиясын оқыды". Наурыздың соңында топқа неміс жазушысы және барабаншы Ричард Хюльсенбек қосылды.
Даданың тууы
Осы ортада 1916 жылдың мамыр айына дейін «Дада» деген атпен алғашқы басылым жарық көргенге дейін Дада дүниеге келді. Оның құрылу тарихы Цара мен оның жазушы әріптестері арасында пікір келіспеушілік тудырды. Сернаттың пікірінше, алғашқы дадаисттік өнер көрсетілімі ақпан айында болған, онда он тоғыз жасар Цара монокл киіп, «Кабаре Вольтер» сахнасына шығып, сезімтал әуендер орындап, «таңқалған көрермендерге» қағаз үйіршіктерін лақтырып, сахнаны маска киген, қаңқа бағып билейтін актерлерге босату үшін қалдырып, кейін клоун киімінде оралды. Осыған ұқсас өнер көрсетілімдері 1916 жылдың жазында «Зунфтхаус зюр Вааг» театрында «Кабаре Вольтер» жабылуға мәжбүр болғаннан кейін өтті. Музыка тарихшысы Бернард Гендронның айтуынша, бар болған уақытында «Кабаре Вольтер – Дада еді. «Таза» Даданы оның қарапайым сүйемелдеуінен ажыратуға мүмкіндік беретін ешқандай басқа мекеме немесе орын болған жоқ, тіпті мұндай орын қажет те болмады». Басқа пікірлер Даданың бастауын одан да ертерек оқиғалармен байланыстырады, соның ішінде Альфред Жарри, Андре Жид, Кристиан Моргенстерн, Жан-Пьер Бриссет, Гийом Аполлинер, Жак Ваше, Марсель Дюшан және Франсис Пикабияның тәжірибелері бар. Қозғалыстың алғашқы манифестінде Балл былай деп жазды: «[Бұл кітапша] қоғамға «Кабаре Вольтер» қызметі мен мүдделерін ұсынуға арналған, оның жалғыз мақсаты соғыс пен ұлтшылдық кедергілерін еңсеріп, басқаша идеалдармен өмір сүретін саналы адамдарға назар аудару. Мұнда жиналған суретшілердің келесі мақсаты – revue internationale [француз тілінде «халықаралық журнал» деген мағынаны білдіреді] жариялау». Балл өз хабарын француз тілінде аяқтады, ал параграф мынадай аудармаға ие: «Журнал Цюрихте жарияланады және «Дада» («Дада») деген атпен шығады. Дада, Дада, Дада, Дада». Даданың негізін қалаушылар арасындағы тағы бір дау-жанжал – 1916 жылдың маусымында баспаға шығарылған қозғалыстың атына қатысты, көркем суретші және эссеші Ханс Рихтердің айтуынша. Сөздіктен кездейсоқ таңдағанын айтқан Балл, автор екенін мәлімдеді және бұл сөз француз тіліндегі «атқа міну» және неміс тіліндегі балаларды ұйықтатудың қуанышын білдіретін терминге тең екенін көрсетті. Цараның өзі бұл мәселеге қызығушылық танытпады, бірақ Марсель Янко осы терминді ол ойлап тапқанын айтты. Цара жазған немесе бірлесіп жазған Дада манифесттерінде атаудың басқа да терминдермен ортақ екені айтылады, соның ішінде Батыс Африканың кру тілдерінде қасиетті сиырдың құйрығын белгілеу үшін қолданылатын сөз; ойыншық және белгілі бір итальян диалектіндегі «ана» деген сөз; сондай-ақ румын және түрлі славян тілдеріндегі қосымша растау сөздері.
Дадаизмді насихаттаушы
Соғыс аяқталғанға дейін Цара Даданың басты насильшісі және менеджері болып, швейцариялық топқа басқа Еуропа елдерінде филиалдар құруға көмектесті. Осы кезеңде топтағы алғашқы жанжал туды: Тзарамен ұстанымдары келіспегендіктен Болл топтан шығып кетті. Гендронның пікірінше, оның кеткенінен кейін Цара Дада вадевиль сияқты қойылымдарды «жалынды, бірақ әзіл-қалжыңмен қоздыратын театр» деңгейіне көтере алды. Ол көбінесе Швейцариядан тыс жас модернист авторларды, әсіресе Луи Арагон, Андре Бретон, Поль Элуард, Жорж Рибемон-Десайн және Филипп Супольт сияқты француз жазушыларын топқа тартып, ынталандырды. Дадамен осы кезеңде байланысқа түскен Рихтер, бұл зиялылардың көптегені румын жазушысы оларға жолағанға дейін «жаңа қозғалысқа өте салқын және қанағаттанбас көзқараспен» қарағанын айтады. Ол сол кезде Рудольф Лабанның шәкірті болған Мая Крушектің сүйіктісі болды; Рихтердің есебінде олардың қарым-қатынасы әрдайым тұрақсыз болған. 1916 жылы Тристан Цара итальяндық футуристерден алшақтады, олардың басшысы Филиппо Томазо Маринеттидің милитаристік және протофашистік ұстанымын қабылдамады. Рихтер сол кезде Дада футуризмді модернизм жетекшісі ретінде ығыстырғанын, бірақ оның ықпалына сүйене беруін атап өтті: «Біз футуризмді жұттық – сүйек-қауырсынды барлығын. Шындығында, осы процесте түрлі сүйектер мен қауырсындар қайтадан шығарылды». Дадаистік манифесттерді қолдаған және Дада тобымен біріккен итальяндық авторлардың арасында ақын, суретші және кейіннен фашистік нәсіл теориясының жақтасы болған Джулиус Эвола да болды, ол Цараның жеке досы болды. Келесі жылы Цара мен Болл Дада галереясының тұрақты көрмесін ашты, осы арқылы тәуелсіз итальяндық суретші Джорджо де Кирико және неміс экспрессионист журналы «Дер Штурм» сияқты тұлғалармен байланыс орнатты, олардың барлығы «Даданың әкелері» деп сипатталды. Сол айларда, және мүмкін Цараның араласуының нәтижесінде, Дада тобы австро-венгр экспрессионисі Оскар Кокошканың қуыршақ театры «Сфинкс және Сабаншы» спектаклін ұйымдастырды, оны «Дада театрының» мысалы ретінде жарнамалады. Ол сонымен қатар француз ақыны Пьер Ревердидің (барлық авангардтық бағыттарды біріктіруге ұмтылған) «Nord Sud» журналымен де байланыста болды. 1918 жылдың басында Хюльзенбек арқылы Цюрих дадаистері Германия империясындағы өздерінің ашық солшыл ізбасарларымен – Джордж Гросс, Джон Хартфилд, Йоханнес Баадер, Курт Швиттерс, Вальтер Меринг, Рауль Хаусманн, Карл Эйнштейн, Франц Юнг және Хартфилдтің інісі Виланд Герцфельдемен байланыс орнатты. Бреттон, Суполь және Арагонмен бірге Цара Кёльнге сапар шегіп, онда Швейцариядағы әріптестеріне көрсеткен Швиттерс пен Макс Эрнсттің күрделі коллаж жұмыстарымен танысты. Дегенмен, Хюльсенбек Швиттердің Берлин Дадасына мүше болуына қарсы болды. Науқандарының нәтижесінде Цара Еуропаның әртүрлі аймандарын білдіретін «Дада президенттері» деп аталатын тізім жасады. Ханс Рихтердің сөзіне қарағанда, оған Царамен бірге Эрнст, Арп, Баадер, Бретон және Арагоннан бастап Крушек, Эвола, Рафаэль Лассо де ла Вега, Игорь Стравинский, Висенте Уидобро, Франческо Мериано және Теодор Френкель кірді. Рихтер: «Бұл жердегі барлық есімдер осы сипаттамаға келісеріне мен сенімді емеспін», – деді.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңы
Цараның Цюрихте өткізген көрсетулері көбінесе жанжалға айналып, швейцариялық құқық қорғау органдарымен үнемі қақтығыс тудырды. Ханс Рихтер «Тристан Царада салқын (немесе ыстық) есептелген қарапайымдық нысанында болған буржуазияны қоздырудың ләззаты» туралы айтады (Épater la bourgeoisie қараңыз). Бірде, дадаистер белгілі авторларды паш еткен бірнеше оқиғаның бөлігі ретінде, Цара мен Арп Цюрихке жақын Рехальпта дуэльге түсетінін және танымал романист Якоб Кристоф Хирді куәгер ретінде шақыратынын жалған жариялады. Рихтер сондай-ақ, өзінің румыниялық әріптесі Швейцарияның бейтараптығынан пайдаланып, одақтастар мен орталық державаларды бір-біріне қарсы қойып, олардың үгіт-насихат жұмыстарын жандандыру қажеттілігін пайдаланып, екі жақтан да өнер туындыларын және қаражатты алғандығын айтады. Промоутер ретінде белсенділік танытқан Цара 1918 жылы «Екідеуі бес өлең» атты өзінің алғашқы жинақталған өлеңдер жинағын жариялады. 1918 жылдың күзінде Франсис Пикабия, сол кезде 391 журналының баспашысы және дадамен байланысы бар тұлға, Цюрихке келіп, ондағы әріптестеріне өнер мен ақыл-ойына нигилистік көзқарасын таныстырды. АҚШ-та Пикабия, Ман Рэй және Марсель Дюшан бұрыннан-ақ даданың өз нұсқасын құрған. Нью-Йорктегі бұл топ 1921 жылы ғана Царамен байланыс орнатуға тырысты, олар одан «Дада» атауын өздерінің аты ретінде пайдалануға рұқсат сұрады (Цара оларға: «Дада баршаға тиесілі») деп жауап берді. Рихтер бұл сапарды румын жазушысының беделін арттырғанымен, сонымен қатар Цараның өзінің «өнер мен антиөнер арасындағы тепе-теңдік позициясынан таза және қуанышты ешнәрсеге қатысты стратосфералық аймаққа кенеттен ауысуына» себеп болды деп есептейді. Содан кейін қозғалыс өзінің соңғы ірі швейцариялық көрсетуін Сааль-зур-Кауфлютернде ұйымдастырды, онда хореографияны Сюзанна Перротте, Софи Таубер Арп жасады, ал Кате Вулф, Ханс Гейзер, Цара, Ханс Рихтер және Вальтер Сернер қатысты. Сол жерде Сернер 1918 жылғы эссесінен үзінді оқыды, оның тақырыбы «Түпкілікті ыдырау» деп аталды: осы бөлім кейіннен болған төбелес тудырды деп есептеледі, оның барысында көрермендер орындаушыларға шабуыл жасап, көрсетуді тоқтатуға, бірақ оны жоюға қол жеткізбеді. 1918 жылдың қараша айында Германиямен келісімге қол жеткеннен кейін даданың дамуы саяси оқиғалармен байланысты болды. 1919 жылдың қазан айында Цара, Арп және Отто Флейк «Der Zeltweg» журналын жариялай бастады, ол соғыстан кейінгі әлемде даданы одан әрі танымал етуге бағытталған, онда шекаралар қайтадан ашық болды. Рихтер журналдың «қатты айтқанда, тым жайбарақат» болғанын мойындайды, сонымен қатар Цара мен оның әріптестері коммунистік төңкерістердің, әсіресе Қазан төңкерісі мен 1918 жылғы неміс төңкерістерінің әсерін сезінді, олар «адамдардың ойларын қоздырып, мүдделерін бөліп, саяси өзгерістерге бағытталған» деді. Арп пен Янко шамамен 1919 жылы қозғалыстан алыстады, олар конструктивизмнен шабыттанған «Жаңа өмір» шеберханасын құрды. Румынияда дадаға Цараның бұрынғы әріптесі Винеа күмәнді қабылдады. Оның мақсаттарына көңіл білдіргенімен, Уго Болл мен Хеннингсті бағалап, өзінің жазбаларын олардың талаптарына бейімдеуге уәде бергенімен, Винеа Цара мен Янколарды ақылдылыққа шақырды. Винеа өзінің «Шыңдаулар» поэмасын Цара мен оның серіктестеріне жариялауға ұсынғанда, одан бас тартты, сыншылар бұл оқиғаны шығарманың сақталған тоны мен даданың революциялық қағидалары арасындағы қайшылыққа байланыстырады.
Париж Дада
1919 жылдың соңында Тристан Цара Швейцариядан шығып, Бретон, Суполь және Клод Ривьерге қосылып, Париждегі "Литература" журналын редакциялады. Ханс Рихтердің айтуынша, ол француз авангардының ақыл-кеңесшісі болғандықтан, оны "Анти-Мессия" және "Пайғамбар" деп санаған. Дада мифологиясы бойынша, ол француз астанасына қар ақ немесе лила түсті машинамен кірді, Бульвар Распайлден өзінің үнқағаздарынан жасалған жеңіс аркасы арқылы өтіп, оны құттықтаушы көпшілік пен салютпен қарсы алды. Пикабиа Парижде 391 санының жаңа сериясын шығара бастағанда, Цара оған көмектесті және Рихтердің айтуынша, журналдың "Даданың барлық түстерімен безендірілген" нөмірлерін шығарды. Сол кезде ол американдық жазушы Гертруда Штайнмен кездесті, ол ол туралы "Алиса Б. Токластың өмірбаянында" және суретші жұп Роберт пен Соня Делонаймен (онымен бірге "поэмалық көйлектер" және басқа да бір мезгілдегі әдеби шығармалар үшін жұмыс істеді) жазды. Цара бірнеше Дада эксперименттеріне қатысып, Бретон, Арагон, Суполь, Пикабия немесе Пол Элуармен бірлесіп жұмыс істеді. Дадамен сол кезеңде байланысқа түскен басқа авторлар Жан Кокто, Пол Дерме және Реймонд Радиге болды. Даданың сахнаға шығарған қойылымдары көбінесе оның принциптерін танымал ету үшін жасалды, ал Дада алдап-арбау және жалған жарнама арқылы өзіне назар аудартуды жалғастырды, Голливуд кино жұлдызы Чарли Чаплиннің сахнада көрінеді деп жариялады. Рихтердің пікірінше, идеологиялық тұрғыдан алғанда, Цара әлі де Пикабияның нигилистік және анархиялық көзқарастарына құрмет көрсетті (бұл дадаистерді барлық саяси және мәдени идеологияларға шабуыл жасауға мәжбүр етті), бірақ бұл жұмысшы табына деген жанашырлықты білдірді. Цараның "Вазелин симфоник" ("Симфониялық вазелин") атты әуені де орындалды, ол он немесе жиырма адамнан "кра" және "кри" деп көтеріліп келе жатқан дыбыспен айтуды талап етті. Бреттон Пикабияның "Manifeste cannibale" ("Каннибал манифесті") оқып, көрермендерге шабуыл жасап, оларды мазақтағанда, олар шіріген жемістерді сахнаға лақтырып жауап берді. Дада құбылысы Румынияда 1920 жылдан бастап ғана байқалды және оның жалпы қабылдануы жағымсыз болды. Дәстүрші тарихшы Николае Иорга, Символизмді насихаттаушы Овид Дэнсусяну, көбірек оқшауланған модернистер Камил Петреску мен Бенджамин Фондан бәрі оны жарамды көркемдік көрініс ретінде қабылдаудан бас тартты. Ол дәстүрге қосылса да, Винеа бұзғыш ағымды одан да күрделі сынға қарсы қорғады және Цара соғыс кезінде Орталық державаларға ықпал етуші агент ретінде әрекет еткен деген кең тараған уәделерді жоққа шығарды. Сбуратурлдың редакторы және Винеаның модернист сахнасындағы бәсекелестерінің бірі Евгений Ловинеску Цараның жас авангард авторларына тигізген әсерін мойындады, бірақ оның шығармаларын қысқаша талдады, мысал ретінде оның Дадаға дейінгі өлеңдерінің бірін пайдаланып, оны әдеби "экстремизмнің" қорғаушысы ретінде суреттеді.
Дадалық тұрақсыздық
1921 жылы Цара қозғалыстағы басқа тұлғалармен қақтығысқа түсті, оларды Дада рухынан алыс кеткен деп мәлімдеді. Ол Берлиндегі дадаистердің, әсіресе Хюльсенбек пен Сернердің назарына ілікті, олардың біріншісі Рауль Хаусманмен көшбасшылық мәртебесі үшін күресте болған. Дада-шоулар осы кезде соншалықты көп болғандықтан, көрермендер орындаушылардан қорлау күтетін. Перет Пикабия мен Цараны сот процесін абсурдқа айналдырудан бас тартып, саяси мән беруіне Бреттонның келісімімен ренжітті. Маусым айында Цара мен Пикабия Цараның бұрынғы ұстазының радикалды болып бара жатқаны туралы пікірін білдіргеннен кейін ұрысты. Сол маусымда Бретон, Арп, Эрнст, Мая Крушек және Цара Австрияда, Имст қаласында болды, онда олар «Ашық ауада Дада» («Dada au grand air») немесе «Тирольдегі әншілер шайқасы» («Der Sängerkrieg in Tirol») атты топ ретіндегі соңғы манифестін жариялады. Цара сондай-ақ Чехословакияға барды, онда ол өзінің ісіне жақтастар табуға үміттенеді. 1921 жылы Иоан Винеа румындық «Адеварул» газетінде қозғалыс өзін-өзі толықтай таусып қалғанын жазды (бірақ Цараға жазған хаттарында ол досынан үйге оралып, оның идеяларын таратуын сұрады). 1922 жылдың шілдесінен кейін Марсель Янко Винеамен бірігіп «Контимпоранул» журналын шығарды, онда Цараның ерте өлеңдерінің бір бөлігі жарияланды, бірақ ешқандай дадаист манифестіне орын берілмеді. Цара мен Янко арасындағы қақтығыстың жеке себептері болғаны айтылады: Янко кейіннен әріптесімен араларында «күрт даулар» болғанын еске алды. Олар өмір бойы бір-бірінен аулақ жүрді және Цара тіпті ерте өлеңдерінен Янкоға арналған арнауларын жойды. Юлиус Эвола да қозғалыстың дәстүрді толығымен қабылдамауына көңілі қалды және жеке балама іздеуді бастады, бұл оны эзотеризм мен фашизмге жеткізді. Наурыз айында Бретон қазіргі заман рухын анықтау және қорғау жөніндегі конгресс ұйымдастырды. Француз жазушысы осы мүмкіндікті пайдаланып, Цараның есімін дадаистер тізімінен алып тастады, оның шешімін қолдау үшін Даданың Хюльсенбек, Сернер және Кристиан Шадтарын келтірді. Бреттон Хуелсенбек жазған деп есептелетін жазбаға сүйене отырып, Цараны оппортунизммен айыптады, ол Дада туындыларының соғыс уақытындағы басылымдарын саяси аренадағы тұлғаларды ренжітпеу үшін жоспарлағанын мәлімдеді, неміс дадаистерінің туындылары Жоғарғы соғыс кеңесіне бағынған елдерде жарияланбағанын қамтамасыз етті. Цара сол айда бұл айыптамаларға жауап берді, Хуелсенбектің жазбасы жалған екенін және Шадтың түпнұсқа дадаистердің бірі болмағанын мәлімдеді. 1922 жылдың мамырында Дада өзінің қоштасу рәсімін өткізді. Ханс Рихтердің айтуынша, оның басты бөлігі Веймарда өтті, онда дадаистер Баухаус өнер мектебінің фестиваліне қатысты, оның аясында Цара өзінің өнерінің сипатын жариялады: «Дада, өмірдегі барлық нәрсе сияқты, пайдасыз. [ ] Дада – бұл сөздер мен конвенциялармен толтыра алмаған кеңістіктерге ауа сияқты тез еніп, таралатын микроб». «Жыртқан жүрек» манифестінде бірқатар суретшілер Бретонды Цараны қолдап шеттетуді қолдады. Кокто, Арп, Рибемон Десайн және Элуардпен бірге Цараны жақтаған топқа Эрик Сати, Тео ван Досбург, Серж Шаршун, Луи Фердинанд Селин, Марсель Дюшан, Осип Задкин, Жан Метцингер, Илия Зданевич және Ман Рэй кірді. 1923 жылдың 6 шілдесінде басталған «Барақты жүрек кешінде» Цара өзінің «Газ жүрек» пьесасын қайта қойды (бұл пьеса екі жыл бұрын көрермендердің наразылығына тап болған). Соня Делоней пьесаға костюмдер жасады. Даданың вадевильдік өнері маңыздылығын жойып, содан кейін мүлдем жоғалып кетті. Пикабия Цараға қарсы Бреттонның жағына шығып, 391 журналының штабын алмастырды, Клемент Панзерс пен Эзра Паундтың қатысуын қамтамасыз етті. Бретон 1924 жылы алғашқы сюрреалистік манифесті жариялағанда Даданың аяқталғанын мәлімдеді. Рихтер «Сюрреализм Даданы жұтып, сіңіріп алды» деген пікір білдірді. 1923 жылы ол және тағы бірнеше бұрынғы дадаистер Рихтермен және конструктивист суретші Эль Лиссицкиймен бірге G журналында жұмыс істеді, ал келесі жылы Югославияның словен журналына Tank (Фердинанд Делак редакциялаған) үшін мақалалар жазды.
Сюрреализмге көшу
Тзара жазуын жалғастырып, театрға деген қызығушылығы күшейді. 1924 жылы ол «Бұлттардың орамалы» пьесасын жазып, сахналады, ол тез арада Серж Дягилевтің «Орыс балеті» репертуарына енді. Сондай-ақ ол бұрынғы Дада мәтіндерін «Жеті Дада манифесті» жинағында топтастырды. Марксистік ойшыл Анри Лефевр оларды ынтамен қарсы алды, кейіннен ол автордың досы болды. Румынияда Цараның туындыларын Contimporanul жартылай қайта жаңғыртты, ол 1924 жылы ұйымдастырылған халықаралық өнер көрмесінде және 1925 жылғы «жаңа өнер демонстрациясында» оның шығармаларын көпшілік оқыды. Параллельдік тұрғыда, Илари Воронка мен Ион Кэлугэру басшылық еткен, қысқа ғұмырлы Integral журналы Цараның жұмысына едәуір қызығушылық танытты. 1927 жылы журналға берген сұхбатында ол сюрреалистер тобының коммунизмді қабылдауына қарсылығын білдірді, мұндай саясаттың тек «жаңа буржуазияның» пайда болуына әкелетінін айтты және «эгоның қасиеттілігін» сақтайтын жеке «тұрақты революцияны» таңдағанын түсіндірді. 1925 жылы Тристан Цара Стокгольмде Грета Кнутсонға үйленді, олардан Кристоф (1927 жылы туған) ұлы дүниеге келді. Соған сәйкес, Цара Кнутсонның мұрасынан түскен қаражатқа Цюрихте танысқан Вена сецессиясының бұрынғы өкілі, австриялық сәулетші Адольф Лоостан Парижге үй салдыруға тапсырыс берді. 1930 жылы ол Бретон және басқа да көрнекті сюрреалистердің қатысуымен «Le Cœur à barbe» фильмінің киноверсиясын режиссерлік етіп, өндірді. Бес жыл өткен соң, ол Евгений Жолас журналының «Гертруда Стайнға қарсы куәлік» атты мақаласына қол қойды, онда ол бұрынғы досын маниялыққа бейім деп айыптады. Ақын сюрреалистік әдістерді одан әрі дамытуға қатысып, Бретон мен Валентин Гюгомен бірге «әдемі өлекселердің» ең белгілі мысалдарының бірін жасады. Тзара 1934 жылы досы Рене Шардың сюрреалистік өлеңдер жинағына алғысөз жазды, ал келесі жылы ол Грета Кнутсонмен бірге L'Isle sur la Sorgue қаласына сапар шекті. Цараның әйелі де сол кезде сюрреалистік топқа жақын болды. Осы жинақтың тұңғыш басылымы 1934 жылы жарық көрді, онда 1913-1915 жылдар аралығындағы Цараның Винеяның қамқорлығында қалған өлеңдері енді.
Коммунизмге қосылу және Испаниядағы азаматтық соғыс
Нацистік Германияны құруынан алаңдап, ол өнерді қолдау қызметін антифашизммен біріктірді және француз коммунистік партиясына жақын болды. 1936 жылы Рихтер Хановерде Курт Швиттерстің жасырын түсірген фотосуреттер сериясын жариялағанын еске алды. Бұл фотосуреттер жергілікті тұрғындардың нацистік пропаганданы жоюын, азық-түлік рационын азайтуын және Гитлер режимінің басқа да жасырын жақтарын көрсетті. Испаниядағы азамат соғысы басталғаннан кейін ол Францияны қысқа мерзімге тастап, Республикалық күштерге қосылды. Кеңес тілшісі Илья Эренбургпен бірге Цара ұлтшылдармен қоршалып алынған Мадридке барды (Мадридтің қоршауы). Оралғаннан кейін ол "Түсті жаулап алынған өңірлер" ("Midis gagnés") атты өлеңдер жинағын жариялады. Цара сондай-ақ 1937 жылғы маусымда Франсиско Франкоға қарсы араласуға шақырған Кунардтың үндеуіне қол қойды. Ол Нэнси Кунардпен романтикалық қарым-қатынаста болған. Ақын сюрреализмнен алыстағанмен, семиотик Филип Бэтчман олардың көзқарасын Цараның утопиялық көзқарасымен байланыстырады, ол коммунистік идеяларды Фрейд-Маркс психоанализімен біріктіріп, зор күшті бейнелерді қолданды. Цара партиялық бағытты қолдаудан бас тартып, тәуелсіздігін сақтап, қоғамдық митингтерде алға шығудан жалтарды. Дегенмен, басқалар бұрынғы дадаист көшбасшысының саяси бағыт-бағдарға ұмтылғанын айтады. 1934 жылы Цара Бретон, Элуард және коммунист жазушы Рене Кревельмен бірге, сол кезде Гитлердің жақтасы болған, оның Вильгельм Телль портреті оларды қорқытқан, өйткені ол большевик көшбасшысы Владимир Ленинге ұқсас болған тәуелсіз ойлы сюрреалист Сальвадор Далидің бейресми сотын ұйымдастырды. Тарихшы Ирина Ливезяну Сталинизммен келіскен және Троцкизмнен бас тартқан Цараның 1935 жылғы жазушылар съезінде ПКФ-ның мәдени талаптарына бағынғанын, тіпті оның досы Кревель социалистік реализмді қабылдауға наразылық білдіріп өзін-өзі өлтіргенін атап өтті. Кейінірек Ливезяну Цараның дадаизм мен сюрреализмді революциялық ағымдар ретінде қайта қарап, оларды осылайша жұртшылыққа ұсынғанын айтады. Бұл ұстанымды ол Бреттонның ұстанымымен салыстырады, ол көбірек сақтық танытқан. 1940 жылдың соңында және 1941 жылдың басында Марсельде болды, фашизмге қарсы және еврей босқындарымен бірге, американдық дипломат Вариан Фрайдың қорғауында нацистік Еуропадан қашуға тырысты. Олардың арасында тоталитаризмге қарсы социалист Виктор Серж, антрополог Клод Леви-Стросс, драматург Артур Адамов, философ және ақын Рене Даумал, сондай-ақ көрнекті сюрреалистер: Бретон, Шар және Бенжамин Перет, ал суретшілер Макс Эрнст, Андре Массон, Вифредо Лам, Жак Эррольд, Виктор Браунер және Оскар Домингес болды. Бірге өткізген айларда, кейбіреулері Америкаға кетуге рұқсат алғанға дейін, олар дәстүрлі карта бейнелерін сюрреалистік символдармен ауыстырған жаңа карта ойынын ойлап тапты. 1942 жылы антисемиттік шаралардың күшеюімен Цара румындық азаматтығынан айырылды. 1944 жылдың желтоқсанында, Париж азат етілгеннен бес ай өткен соң, ол философ Жан-Поль Сартр басқарған коммунистік газет "L'Éternelle Revue"-ге үлес қосты, Сартр Германияның бақылауын пассивті түрде қабылдады деген пікірге қарсы, қарсылықта біріккен Францияның батырлық бейнесін жариялады. Басқа авторлардың арасында Арагон, Шар, Элуард, Эльза Триоле, Эжен Гильевич, Реймонд Кено, Франсис Понж, Жак Превер және суретші Пабло Пикассо болды. 1947 жылы ол ПКФ-ның толық мүшесі болды. Ол ПКФ ұйымдастырған Жазушылар съезіне де қатысты, бірақ Элуард пен Арагоннан айырмашылығы, өзінің стилін социалистік реализмге бейімдеуден аулақ болды. Ол Шығыс блогының жаңадан құрылған елдеріне, соның ішінде Чехословакия, Венгрия және Югославия Федеративтік Халық Республикасына сапар жасады. Сол жылдың қыркүйегінде ол коммунистік Халықаралық студенттер одағының конференциясына қатысты (онда ол Францияда орналасқан Коммунистік студенттер одағының қонағы болды және Румыния мен басқа елдердің ұқсас ұйымдарымен кездесті). 1949-1950 жылдары Цара Арагонның шақыруына жауап беріп, 1938 жылы коммунистік қызметтері үшін тұтқындалған түрік ақыны Назым Хикметті босату жөніндегі халықаралық науқанға белсенді қатысты. Цара Назым Хикметті босату жөніндегі комитеттің төрағасы болды, ол ұлттық үкіметтерге өтінішхаттар жіберді және Хикметтің құрметіне (Луи Дюрей мен Серж Ниггтің музыкалық шығармаларының ішінде) туындылар тапсырды. Оның осы кезеңдегі туындыларының арасында "Өмір белгісі" ("Le Signe de vie", 1946), "Жер үстінде" ("Terre sur terre", 1946), "Күш қолданбай" ("Sans coup férir", 1949), "Адам есінде" ("De mémoire d'homme", 1950), "Жалғыз сөйлеу" ("Parler seul", 1950) және "Ішкі бет" ("La Face intérieure", 1953) кіретін еді, одан кейін 1955 жылы "Құбыла оты" ("À haute flamme") және "Туатын уақыт" ("Le Temps naissant"), ал 1956 жылы "Рұхсат етілген жеміс" ("Le Fruit permis") жарық көрді. Цара модернистік мәдениетті белсенді түрде қолдау көрсетуді жалғастырды. 1949 жыл шамасында ирланд жазушысы Сэмюэл Бекеттің "Құдайды күту" ("Waiting for Godot") пьесасының қолжазбасын оқығаннан кейін Цара продюсер Роже Бленге жүгініп, пьесаны қоюға көмектесті. Ол сондай-ақ Хикметтің және венгр жазушысы Аттила Йожефтің кейбір өлеңдерін француз тіліне аударды және 1951 жылы өзінің досы Макс Эрнсттің туындыларының көрмесіне арналған каталогты жазды; мәтін суретшінің "стимулдарды еркін пайдалануын" және "жаңа юмор түрін ашуын" мақтады.
1956 жылғы наразылық және соңғы жылдары
1956 жылдың қазан айында Цара Венгрия Халық Республикасына сапар шекті, онда Имре Надь үкіметі Кеңес Одағымен қақтығысқа ұшырап жатты. 1960 жылдың тамызында, президент Шарль де Голль Бесінші Республиканы құрғаннан кейін бір жыл өткен соң, француз әскерлері алжирлік көтерілісшілермен бетпе-бет келді (Алжир соғысын қараңыз). Симон де Бовуар, Маргарита Дюрас, Жером Линдон, Ален Роб-Грийе және басқа да зиялылармен бірге ол премьер-министр Мишель Дебреге Францияның Алжирге тәуелсіздік беруден бас тартуына қарсы наразылық хат жолдады. Оның нәтижесінде мәдениет министрі Андре Малро өзінің кабинеті Цара мен басқалар қатысатын фильмдерге қаржылай көмек көрсетпейтінін, ал қол қойғандар енді мемлекеттік French Broadcasting Service басқаратын станцияларда пайда бола алмайтынын мәлімдеді. Ол бір жылдан кейін Париждегі үйінде қайтыс болды және Монпарнас зиратында жерленді. Идиш әдебиетін зерткен швед ғалымы Соломон Шульман идиш фольклоры мен хасидтік философиясының біріккен ықпалы жалпы еуропалық модернизмді, әсіресе Цараның стилін қалыптастырғанын айтады. Ал американдық ақын Андрей Кодреску Цараны «абсурдистік жазудың» Балқандық дәстүріндегі бірі деп сипаттайды, оған румындар Урмуз, Эжен Ионеско және Эмиль Чоран да кіреді. Әдебиет тарихшысы Джордж Калинескудің сөзіне қарағанда, Самироның ерте шығармалары «гетоларда тығылып қалған еврейлерге тән ауылдық өмірдің күшті хош иісіне құмарлықты» көрсетеді. Цара өзінің ерте дадаистік өнер туындыларында туған жеріне сілтеме жасайтын элементтерді пайдаланды. Оның Мая Крушекпен бірлесе жасаған «Zuntfhaus zür Waag» журналында африкалық әдебиет үлгілері болды, оған Цара румын тіліндегі фрагменттерді қосты. 1947 жылы румын жұртшылығына арнаған сөзінде ол «молдавандық шаруалардың әдемі тіліне» қатты әсерленгенін айтты. Эжен Ионеско мен Фондан сияқты, Сернат Самироның Батыс Еуропаға өзінен-өзі шеттетуді «перифериялық жағдайдан» үзілудің «заманауи, ерікті» құралы ретінде қарастырады, бұл оның псевдоним үшін таңдаған ойын түсіндіруге де көмектеседі. Винеа мен «Contimporanul» тобынан айырмашылығы, Сернат Цараның радикализм мен бүлікшілдікке ұмтылғанын айтады, бұл олардың қарым-қатынас құрудағы қиындықтарын түсіндіруге көмектеседі. Атап айтқанда, Сернат жазушы өзін бәсекелес ұлтшылдықтардан арылтуға тырысқанын және өзін тікелей еуропалық мәдениеттің орталығына бағыттағанын, Цюрихтің Парижге жолдағы сахна ретінде қызмет еткенін айтады. Сернаттың сөзіне сүйенсек, Рихтердің пікірі Цараның «латын» мінезіне ие болғанын көрсетеді. Туған жерінде Цара жиі еврей тегінен туындаған ұстанымдарға ұшырады, бұл Ион Антонеску режимімен күшін жойған тыйым салуға әкелді. 1931 жылы авангардты зерткен алғашқы румын ғалымы Конст. И. Эмилиан консервативті және антисемиттік көзқараспен оған шабуыл жасады. Ол дадаистерді румын мәдениетін бұзған «иудей-большевиктер» деп сипаттап, Цараны «әдеби анархизмнің» негізгі жақтаушыларының бірі деп атады. Цараның жалғыз еңбегі әдеби сән құру болғанын айыптап, оның «формальды шеберлігі мен көркемдік интеллектісін» мойындағанмен, ол Цараны өзінің «Simbolul» сахнасында артық көретінін мәлімдеді. Бұл көзқарас модернист сыншысы Перпесиций тарапынан ерте кезде сынға алынды. Эмилианның polemikalyқ мәтінінен тоғыз жыл өткен соң, фашист ақын және журналист Раду Гир «Convorbiri Literare» журналында мақала жариялады, онда ол Цараны «иудей рухының», «шетелдік обаның» және «материалистік тарихи диалектиканың» өкілі ретінде шабуылдады.
Символистік поэзия
Цараның Символизмнің алғашқы өлеңдері 1912 жылы «Символул» журналында жарияланған, бірақ кейіннен автор Саşa Панадан оларды өзінің шығармаларының басылымдарына енгізбеуін өтінді. Сол кезде Символизмнің музыкасына бейімделген ол «Символул» әріптесі Ион Минулеску мен бельгиялық Морис Матерлинкке міндетті болды. Дегенмен, Сернат жас ақын сол кезде дәстүрлі поэзияның синтаксисін бұзып, ал кейінгі тәжірибелік туындыларында стилін Символизм элементтерінен бірте-бірте тазартып, жетілдіргенін айтады. 1910 жылдары Самиро Символизмнің бейнелерін, әсіресе «дарға асылған адам» мотивін зерттеді, ол оның «Se spânzură un om» («Адам өзін-өзі асып қояды») өлеңінің негізі болды және Кристиан Моргенстерн мен Жюль Лафоргтың ұқсас туындыларының мұрасын жалғастырды. «Se spânzură un om» көп жағынан оның әріптестері Адриан Маниу («Balada spânzuratului», «Дарға асылған адамның балладасы») және Винеа («Visul spânzuratului», «Дарға асылған адамның арманы») жазған өлеңдерге ұқсас болды: Символизмнен бас тарту процесінде болған үш ақын да бұл тақырыпты трагикомикалық және иконокласт тұрғысынан қарастырды. Сернат осы туындыны «Дада оқиғасының жалпы репетициясы» деп санайды. «Furtuna și cântecul dezertorului» толық мәтіні кейіннен, жоғалған мәтінді Пана тапқаннан кейін жарияланды. Сол кезде ол американдық Уолт Уитменнің еркін өлеңдеріне қызығушылық танытты және бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын аяқталған Уитменнің «Өзім туралы ән» эпостық поэмасын Альфред Хефтер Идальго «Versuri și Proză» (1915) журналында жариялады. Бейтчман өмір бойы Цараның Символизмнің доктриналарына қарсы Символизм элементтерін қолданғанын атап өтті. Осылайша, ол ақынның тарихи оқиғалар туралы есте сақтау қабілеті болмағанын, «өйткені ол адамды ештеңе болмағанда бір нәрсе болды деп ойлауға итермелейді» дейді. Сернат былай деп мәлімдейді: «Адриан Маниу, Иоан Винеа және Тристан Цараның [1910-шы жылдардағы] поэзиялық туындыларын біріктіретін нәрсе – әдеби конвенцияларға терең сезімталдық, калофиль әдебиетіне қанағаттанбау [ ] , оны олар тоқыраған деп санады». Бейтчманның пікірінше, мәдени сұлулыққа қарсы көтеріліс Цараның өмірлік кезеңінде тұрақты болды, ал оның әлеуметтік өзгерістер туралы көзқарастары Артур Рембо мен граф де Лотремонттан шабыт алды. Бейтчманның айтуынша, Цара Символизмнің хабарын қолданады, «адамдардың туа біткен құқығы бір табаққа сатылып кетті», оны «көшелерге, кабарелерге және пойызға алып шығып, келісімді айыптайды және туа біткен құқығын қайтаруды сұрайды».
Дада синтезі және "бір уақыттағылық"
Дадаизмді Цара өзінің тәжірибелі модернисттік алдыңғыларының еңбектерінен шабыттанды. Олардың арасында кубизмнің әдеби жарнамашылары болды: Анри Барзун мен Фернан Дивуардан өзге, Цара Гвийом Аполлинердің туындыларын құрметтеді. Дада футуризмді айыптағанына қарамастан, көптеген авторлар Филиппо Томассо Маринетти мен оның топтасының Цара тобына тигізген әсерін атап көрсетеді. 1917 жылы ол Аполлинермен де, Маринеттимен де хат алмасып жүрді. Дәстүр бойынша, Цара Румынияның Урмуздың ерте авангарды және қара юмордағы жазбаларына міндетті деп есептеледі. Даданың көп бөлігі өнер көрсетілімдері мен сатираға бағытталды, көрермендерге Тзара, Марсель Янко және Хюльсенбек басты рөлдерде ойнады. Көбінесе тирольдік шаруалар киімінде немесе қара халат киіп, олар Кабаре Вольтерде басқалардың өлеңдерін немесе өздерінің спонтанды туындыларын эсперанто немесе маори тілінде оқып, импровизациялық өнер көрсетілімдерін ұйымдастырды. Бернард Гендрон осы кештерді «әртүрлілік пен эклектизммен» сипаттайды, ал Рихтер әндердің көбінесе жоғары дауыстағы айқайлармен немесе басқа алаңдататын дыбыстармен тоқтатылатынын, шулы музыка мен футуристік композициялардың дәстүрін жалғастырғанын айтады. Уақыт өте келе, Тристан Цара өзінің өнер көрсетілімдерін және әдебиетін біріктіріп, Даданың «бір уақыттағы поэзиясын» дамытуға қатысты, оны дауыстап оқуға және бірлескен еңбекке негізделген, Ханс Арптың пікірінше, сюрреалистік автоматизмнің алғашқы мысалы. Арппен бірге Цара және Уолтер Сернер неміс тілінде Die Hyperbel vom Krokodilcoiffeur und dem Spazierstock ("Тікшаштаразының және серуен таяғының гиперболасы") атты туынды жазды, онда Арп «ақын құйрық тістейді, қарғыйды, ішін пісіріп, кекейтеді, йодлдейді, қалай қаласа солай істейді. Оның өлеңдері Табиғат сияқты [онда] ең кішкентай бөлшек те жұлдыз сияқты әдемі және маңызды» деді. Тағы бір танымал бір уақыттағы өлең – Цара, Марсель Янко және Хюльсенбахтың бірлескен туындысы «Адмирал үйді жалға алуға тырысады». Ол поэзия жазу үшін жеке жүйені ойлап тапты, ол газеттен кездейсоқ қиылған сөздерді көрінеу хаостық түрде қайта құрастыруды білдірді.