Кіріспе

Violaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі, Теодор Штормның повесі. Viola tricolor – Еуропада кең таралған жабайы гүл, бір жылдық немесе қысқа өмір сүретін көп жылдық ретінде өседі. Бұл түр жабайы панси, Джонни секіріп тұр, (осы атау сары панси сияқты басқа да ұқсас түрлерге де қолданылады), жүрек тынышы, жүрек қуанышы, қиялымды ояту, Джек секіріп, маған сүйіс, келіп құшақта, үш беті бар капот, бос сәтке ғашықтық және Джонның қызғылт түсі деген аттармен де белгілі. Солтүстік Америкаға әкелінген, онда таралып кеткен. Егілген пансидің тегі, сондықтан кейде жабайы панси деп атайды; егілген пансилер шыққанға дейін "панси" жабайы түрдің басқаша атауы болған. Бір ретте 50-ге дейін тұқым бере алады. Гүлдері күлгін, көк, сары немесе ақ түсті болуы мүмкін.

Сипаттама

Виола триколор – жатаған және тік өсетін, биіктігі 15 см (6 дюйм) дейін жететін кішкентай өсімдік, гүлдерінің диаметрі шамамен 1 см. Ол фермаларда және қараусыз қалған жерлерде, көбінесе қышқыл немесе бейтарап топырақта өседі. Әдетте жартылай көлеңкеде кездеседі. Оның тамыры – жіңішке тамыршалары бар тамырсабақ түрінде. Сабағы (аколи сабағы: топырақпен тегіс жатыр және одан жапырақтар мен гүл сабағы шығады) түксіз, кейде жұмсақ және бұтақтанған. Viola hirta сияқты кейбір басқа қызғылт гүлдерден айырмашылығы, өсімдіктің тамырында жапырақ розеткасы жоқ. Жапырақтар керісінше, кезектесіп орналасқан. Олардың жапырақ тісшелері сопақша, ұзынша немесе сүйірленген, жиектері аралық тісті. Стипулалар, әсіресе жоғарғы жапырақтарында, көбінесе жақсы жетілген. Бұл стипулалар ладонь тәрізді немесе ладоньшаланған. Гүлдері жалғыз және бүйірлі, ұзын гүлсабақтарда орналасқан. Олар аз немесе көп ұзын аралықтары бар жерүсті сабақтарда пайда болады. Желкелер королладан ешқашан үлкен болмайды. Оның ұзындығы 10-25 мм (3/8 дюйм – 1 дюйм). Королласы қызғылт, көк, сары немесе ақ болуы мүмкін. Көбінесе екі түсті болады, сары және күлгін. Сары, ақ және күлгін түсті үш түсті формасы ең ізделісті. Сәуірден қыркүйекке дейін (Солтүстік жарты шарда) гүлдейді. Өсімдіктер екі жынысты және өздігінен тозаңданады, оларды аралар тозаңдандырады.

Тіршілік ету ортасы

Бұл өсімдік Еуразия құрлығының көбірек бөлігінде, теңіз жағасында немесе ішкі аймақтарда, 0-ден 2700 метрге (9000 футқа) дейінгі биіктікте кездеседі. Ол ашық далаларда, қараусыз жерлерде, көбінесе қышқыл немесе нейтралды топырақта өседі. Сондай-ақ, өзен жағалауларында және аллювиал шөкейлерде де табады.

Экология

Исландияда Viola tricolor кем дегенде екі түрлі өсімдік патогендік саңырауқұлақ – Pleospora herbarum және Ramularia agrestis үшін қожайын болып табылады.

Дәстүрлі және дәрілік мақсаттарда

Жапайы панси орта ғасырлардан бері сәндік және емдік өсімдік ретінде өсіріліп келеді, ал 1810 жылдан бері Ұлыбританияда селекцияланып өсіріледі. Оның кейбір аттарынан көрініп тұрғандай, V. tricolor және Виола туысына жататын басқа да өсімдіктер (мысалы, V. odorata немесе тәтті иісті қызғылт сары гүл) дәстүрлі медицина мен халық емшілігінде, әсіресе ирандық, грек-араб, аюрведалық және унани дәстүрлі денсаулық сақтау жүйелерінде ұзақ тарихқа ие. Дәстүрлі түрде ол жүрек-қан тамырлары ауруларын, эпилепсияны, тері ауруларын, күйіктерді және экземаны емдеу үшін, сондай-ақ бронхит, астма және суық тию симптомдары сияқты тыныс алу проблемаларына қарсы түйілуді қоздырғыш ретінде, қабынуға қарсы, тыныштандырғыш, эпилепсияға қарсы және зәр айдайтын, сондай-ақ антивирустық және антипротозоалдық қасиеттері бар деп саналды. V. tricolor L экстрактының қан тамырларын кеңейтетін, жүректі тыныштандыратын, қан қысымын төмендететін және жүректі қорғайтын әсерлері анықталды. Кейбір зерттеулерде оның қатерлі ісікке қарсы қасиеттері бар екені анықталды, онда экстракт (негізінен этил ацетаты құрамы) қатерлі ісік жасушаларында апоптозды күшейтуге және ангиогенезді тежеуге жатқызылды. Ал жапырақтарын ортаның қышқылдығын анықтау үшін пайдалануға болады.

Биохимия

Өсімдіктің, әсіресе гүлдерінің құрамында антиоксиданттар бар, уыттылығы төмен және жеуге жарамды. *Viola tricolor*-дың жапырақтарында, сабақтарында, тамырларында және гүлдерінде антиоксиданттар мен флавоноидтар (соның ішінде виолантин, виолакерцитрин, кверцетин, лютеолин және рутин), аминқышқылдары, хлорогендік қышқылдар, алкалоидтар, ұшпал майлар, шырышты иірімшектер, шайыр, сапониндер және А және С витаминдері бар екені анықталды. Оның 10 пайызын құрайтын шырышты иірімшектері глюкоза, галактоза, арабиноза және рамнозадан, сондай-ақ таниндер, салицил қышқылынан және оның туындыларынан тұрады. *Viola tricolor*-дың құрамында антоцианидиндер мен кумариндер, мысалы, умбеллиферон да анықталды. Өсімдіктің экстракттары микробқа қарсы әсер етеді. Heartsease құрамында кейбір медициналық жағдайлардың (әсіресе жүрек-қан тамырлары аурулары, қант диабетінің асқынулары, қабынулар) алдын алу және емдеуде пайдалы екені дәлелденген қоспалар бар, оның ішінде түссіз кристалдық қоспалар бар. "Жазғы түнгі арман" пьесасында Оберон Пакты "қыздар бос уақытында махаббат деп атайтын батыс гүлін" жинауға жібереді. Оберонның айтуынша, ол Купидон садағынан "батысқа қарап отырған" (демек, Елизавета I патшайымы) "таза Vestal"-ға бағытталған жебені бұрып, гүлге түсірген ("сүттей ақ, енді махаббат жарасынан күлгінге боялған"). "Императорлық қасиетті" ("көркемдікке құштар емес") болып өтеді, махаббатқа түспеуге тағдырланған. II және III актілерде Оберон мен Пактың гүлдің сиқырлы махаббат дәрісімен араласуы арқасында кейіпкерлердің тағдырын басқаруға, сондай-ақ ғашықтық сезімнің пайда болу және тоқтау процесін үдетуге мүмкіндік туады, нәтижесінде ғашықтардың романтикасы өте күлкілі болып көрінеді. Шекспир гүлді пьесаның маңызды драмалық және комедиялық элементтерін беру үшін пайдаланады. Гүлден алынған махаббат дәрісі ғашықтардың тағдырына ғана кедергі келтірмейді, сонымен қатар төрт афиналық ғашықтың арасындағы махаббат тепе-теңдігін бұзып, асимметриялық махаббат тудырады, пьесаның құрылымын да анықтайды. Осы гүлдің пьесаға сиқырлы махаббатты енгізуі оның көптеген әртүрлі аяқталу мүмкіндіктерін тудырады. Оберонның айтуынша, жүрек ауруының шырыны "ұйықтап жатқан қабақтарға тамшылатылса, ер немесе әйел көрген келесі тірі жаратылысқа ақымақтықпен құмарланады". Осындай күштермен қаруланған Оберон мен Пак пьесадағы кейіпкерлердің тағдырын басқарады, Шекспирдің пьесасы үшін маңызды драмалық және комедиялық құрылымды қамтамасыз етеді. "Бос уақыттағы махаббат" бастапқыда ақ гүл болған, Купидонның жебесіне тиіп, күлгін түске боялып, оған сиқырлы махаббат дәрісін сыйлаған. Көз жасына тамшылатылса, бұл махаббат дәрісі адамды көрген келесі адамға ғашық етеді. "Жазғы түнгі арман" пьесасында Уильям Шекспир бұл гүлді сюжеттік құрал ретінде махаббаттың күлкілі бұзылуын және хаосын енгізу үшін, сондай-ақ романтикалық махаббаттың иррационалдығын көрсету үшін пайдаланады. Мұнда махаббат игілікпен келген қайғы-қасірет секілді бейнеленеді. Шекспир махаббатты адамның қалыпты сезімдері мен ойларына қайшы келетін нәрсе ретінде көрсетеді. Алайда ол сондай-ақ оның ақымақтық пен зиянды әрекеттерге әкелуі мүмкін екенін және махаббат трагедиямен аяқталуы мүмкін екенін көрсетеді. Пьеса махаббаттың комедияның да, трагедияның да көзі болуы мүмкін екенін көрсетеді, сондықтан "Бос уақыттағы махаббаттан" алынған махаббат дәрісінің күші жұлдыздар мен өлімділердің түсіну қабілетінен асып түседі. Ақырында, "Бос уақыттағы махаббат" нектары пьесадағы барлық романстарды бастапқы күйлеріне қайтару үшін қолданылады (оның ішінде Деметрийдің Гермияға бет бұрмас бұрын Еленаға деген сүйіспеншілігі). "Бос уақыттағы махаббаттың" әсері өте күшті және қайғылы болуы мүмкін, ниеттері дұрыс болса да. Пьесаның мәнді нүктесі Деметрий мен Лисандрдың бірін-бірі өлтіруге тырысқан сәтте жетеді. Гермия мен Елена бірін-бірін өлтіргісі келмегенмен, олар сүйіктілерінің бас тартуынан және ауызша зорлық-зомбылықтан зардап шегеді. Алайда, бұл оқиға өте күлкілі деңгейде орын алады, өйткені ғашықтар өз жағдайларын білмейді. Олар махаббаттың, жек көрудің, қызғаныш пен ашудың драмалық жағын көрсетуге тырысқан сайын, олардың күшін жоғалтады, сондықтан олардың ашуы шынайы емес. Ақырында, махаббат жоққа шығарылмайды және ғашықтар қайта қосылады. Дегенмен, Шекспир ғашықтардың оқиғасын комедия ретінде аяқтайды, бірнеше трагедиялық және драмалық сәттерді қосады. Бұл махаббаттың комедияның да, трагедияның да көзі болуы мүмкін екенін көрсетуге арналған, сондықтан "Бос уақыттағы махаббаттан" алынған махаббат дәрісінің күші жұлдыздар мен өлімділердің түсіну қабілетінен асып түседі.

Ағаш құсынның қолға үйретуі

Шекспир өзінің "Қызба жұлдыз" пьесасында осы туралы айтады, онда Луценто махаббаттың әсерін бекерлікте тапқанын мәлімдейді, оның қасиеттері махаббаттың әсерлерін имитациялай алатынына ишара жасайды.

Музыка

Жоқ, 3 өлеңнің біріншісі, H. 161, 1921 жылы британ композиторы Фрэнк Бридж фортепианоға арнап жазған, "Жүректің тыныштығы" деп аталады.