Кіріспе

Алисаның Керемет елдегі оқиғаларындағы кейіпкер – Ақ қоян. Льюис Кэрроллдің 1865 жылы жарық көрген "Алисаның Керемет елдегі оқиғалары" кітабындағы ойдан туған, адам кейпіндегі кейіпкер. Ол кітаптың басында, бірінші тарауда, жилет киіп, "Ой-уай! Ой-уай! Мен кешігіп қаламын!" деп алаңдайды. Алиса оның соңынан қоян тесігіне түсіп, Керемет елге жетеді. Алиса оны үй қызметшісі Мэри Энн деп жаңылыстырғанда қайтадан кездеседі, ал ол тым үлкен болып кеткен соң оның үйінде қалып қояды. Қоян соңғы тарауларда тағы да пайда болады, ол жүрек патшасы мен патшайымының жаршысы сияқты.

Тұлға

"Сценадағы Алиса" мақаласында Кэрролл былай деп жазды: "Ал Ақ қоянға не болады? Ол 'Алиса' стилінде бейнеленді ме, әлде керісінше ма? Керісінше, анық. Оның 'жастығы', 'батылдығы', 'күші', және 'мақсатқа тікелей ұмтылысы' орнына 'қарттық', 'ұялдық', 'әлсіздік', және 'тымыршылықпен шешімсіздік' оқысаңыз, оның кейпін қалай елестеткенімнің бір бөлігін түсінесіз. Менің ойымша, Ақ қоян көзілдірік тағу керек. Дауысы дірілдеуі керек, тізелері қалтырауы керек, және жалпы сыртқы түрі 'Бу' деп үйрекке айтуға мүлдем шамасы келмейтінін көрсетуі керек! Жалпы алғанда, Ақ қоян қызметшілері сияқты төмендегілерге қатысты мақтаншылықпен, ал герцогиня, король және королева сияқты жоғарыдағыларға қатысты құлшыныспен, жалтақтаумен мінез-құлық танытады, бұл Әлиске кері, ол кездесетін әрбір адамға сыпайы. Ақ қоянның үнемі кешігуі – Оксфорд уақытының белгісі, Оксфордтағы (әсіресе Кэрролл сабақ берген Христос шіркеуінде) шаралардың жоспарланған уақыттан бес минут кейін басталуы дәстүрі."

Дисней фильмдері

Диснейдің Қоянның анимациялық нұсқасы, әдетте, ол алғаш рет пайда болғанда айтатын шағын әнімен танымал: «Мен кешіктім! Мен кешіктім! Өте маңызды кездесуге! Сәлемдесуге де, қоштасуға да уақыт жоқ! Мен кешіктім! Мен кешіктім! Мен кешіктім!». Оның бастапқы алаңдаған мінез-құлқы, болжам бойынша, корольдік баққа ұйымдастырылған кешке кешігіп қалғандықтан, ол жариялаушы ретінде қызмет етуі керек еді; бұл оның ыңғайсыз патшайымға басын жоғалтуы үшін жеткілікті себеп болар еді. Ол көбінесе басқа кейіпкерлердің еңқай дау-дамаларында тік мінезді адам рөлінде болады; ол Дододан «қорқынышты нәрсе» (Алисаны) үйінен шығаруға көмек сұрағанда, Додоның соңғы шешімі – үйді өртеп жіберу, бірақ Ақ Қоян бұған қарсы шығады. Ақылсыз шай ішу кешінде Ақылсыз Шапқыр мен Наурыз Қоян оның сағатын «жөндеуге» тырысады, оны «дұрыс екі күнге кешіккен» деп жариялайды және түзету әрекеттерінде оны бүлдіріп жібереді. Қоянға Билл Томпсон дауыс берген. Ақ Қоян Дисней арнасының «Егеуқұйрық үйі» телешоуында бірнеше рет пайда болды. Оның ең ерекше пайда болуы «Кларабелдің үлкен құпиясы» атты эпизодта болды, онда ол Кларабелл Сиырға «Мен шын мәнінде кешіккен жоқпын, менің де кездесуім жоқ. Мен алаяқпын!» деп мойындығын берді. Шоудың кіріспесінде оны брондау кеңсесінің кызметкері Дейзи Дак ұстап алып жатқаны көрінеді. Оны Кори Бертон дауыстады, ол кейіпкердің барлық ағылшын тіліндегі рөлдерінде Қоянды дауыстаған, бірақ «Kinect: Disneyland Adventures» ойынына дейін оның дауысын Джефф Беннет берген. «Аладдин және ұрылар патшасы» фильмінде жын оған айналды. Ақ Қоян Уолт Дисней парктері мен курорттарында кездесуге болатын кейіпкер ретінде пайда болады. PlayStation 2 әрекеттік RPG ойыны «Kingdom Hearts» және Game Boy Advance ойыны «Kingdom Hearts: Chain of Memories» ойындарында Ақ Қоян Сораны, Дональд Дақты және Гуфиді кешіккендіктен уайымдап, патшайымның сарайына жетеледі. Оның жапон тіліндегі дауыстық актері Шигеру Ушияма болды. «Алисаның ғажайып еліндегі нан пісіру зауыты» телесериалында оның шөлі Ферги басты кейіпкерлердің бірі. «Картофель Потато» эпизодында Алиса мен Ақ Қоянның бірге картофель тағамын дайындаған суреті көрсетіледі.

Шванкмайер тасмасы

1988 жылы Чехословакияда түсірілген "Алиса" фильмі Кэрроллдің әңгімесіне жасаған ойшаулық түсіндірмесімен ерекшеленеді. Фильмнің басында Ақ қоян Алисаның жатын бөлмесінде тіріліп, шыны ыдыстан қашып шығады; оның кеудесіндегі тесіктен арақ шаңы төгіледі. Алисаның Әдебиеттер елінде Ақ қоянды қуалау кезінде ол оған ескектермен, арамен және сүйектей жануарлар тобымен шабуыл жасайды. Ақ қоян сонымен қатар Жүрек патшайымының палашысы, ол Мад Хэттерді, Наурыз қоянды және басқа кейіпкерлерді қайшымен басын кеседі. Түсінен оянғаннан кейін Ақ қоянның ыдысынан жоғалып кеткенін көрген Алиса оның қайшысын тауып, өзі басын кесуге бел буады.

Тим Бертонның фильмі

Ақ қоян Қызыл патшайымға қызмет етеді, бірақ сонымен қатар Жер астындағы қарсылық қозғалысының құпия мүшесі болып табылады және оны Алисаны іздеуге Шляпник жіберді. Актер Майкл Шин: "Ақ қоян – өте танымал кейіпкер, сондықтан мен оның бейнесін тым көп өзгертуге дұрыс көрмедім". Осы фильмде Ақ қоянға Нивенс МакТвиссп деген есім берілді. МакТвисс Тим Бертонның "Әліс ғажайып елінде" атты видео ойынына бейімделіп, ойналатын кейіпкер ретінде пайда болады. Ол сағатын қару ретінде пайдаланып шабуылдайды және уақытты басқара алады.

Теледидар

Ақ қоян "Бір кезде ғажап елде" атты "Бір кезде ғажап елде" сериалының спин-оффында пайда болады, оны Джон Литгоу дауыстайды. Осы сериалда оның есімі Перси екені белгілі болады. Ол Жүректер құлына Виктория дәуіріндегі әлемдегі Бетлем Корольдік ауруханасынан Алисаны босатуға және оны Ғажайыптар еліне қайтаруға көмектеседі. Қызыл патшайым сондай-ақ Әлисаның жоспарларын білу үшін Ақ қоянды өзінің құлақтары ретінде пайдалануға мәжбүрлейді. "Жұлдызды жол" сериалының 1966 жылғы "Shore Leave" эпизодында басты кейіпкерлер өз қиялындағы кейіпкерлердің тіріліп келетін планетаны көрсетеді. Ақ қоян эпизодтың басында доктор МакКойға көрінеді. "Жұлдызды жол: Анимациялық серия" сериалының "Бір кезде планетада" эпизодында Ақ қоян Алиса оны қуалайтынға дейін пайда болады. Ақ қоян Стив Уитмирдің орындауында "The Muppet Show" сериалының "Brooke Shields" эпизодында пайда болды. Ақ қоян қуыршағы кейіннен "Маппеттер Манхэттенді алады" фильмінің үйлену тойындағы сахнада, "Доннаның күні" эпизодында және "Сезам көшесі" сериалының 4081-ші эпизодында (оның құлақтары төмен қаратылған күйде) камео ретінде пайда болды. Syfy Alice сериалында Ақ қоян – жүрек патшайымы үшін жұмыс істейтін құпия ұйым, ол адамдарды нақты әлемнен ұрлап, патшайымның казиносында құмар ойнау үшін әкеледі. Ұйымның мүшесі, Агент Уайт деп аталатын кейіпкер, Джекті (Алисаның күйеуі, Жүректің Джекі) ұрлап, Алисадан Керемет елінің тасы деп аталатын сиқырлы жүзікті алуға тырысады. Оның тапсырманы орындамағаны белгілі болғанда, патшайым оны өлімге кеседі. "Lost" сериалында Ақ қоян бірнеше рет айтылады. Біріншіден, ол эпизодтың атауы, ал Локк Джек әкесінің кейпінде Ақ қоянды қуалайды деп мәлімдейді. Ақ қоян – Looking Glass станциясының символы, сонымен қатар ол өзімен бірге сағатты алып жүреді. "Leverage" сериалының 5-маусымында Ақ қоян 12-ші эпизодта эпизодтың басты тақырыбы және алаялығы ретінде айтылады.

Фильмдер

"Джуралық парк" фильмінде Денис Недри кейіпкері компьютерлік бағдарлама жазып, парктің қауіпсіздік жүйесін тоқтатып, өзінің іздерін жасырады. Сэмюэл Л. Джексонның кейіпкері "Whte rbt. obj" деп аталатын файлды табады және оның бәрін жасағанын айтады. "Матрица" фильмінде Кереметтер елі туралы әңгімелерге сілтеме жасайтын бірнеше метафизикалық "ояну" метафоралары бар. Фильмнің басында Неоға "Ақ қоянды" іздеуді айтады, ал бірнеше секундтан кейін ол есік қоңырауын естіп, есікті ашқанда иығында ақ қоянның татуировкасы бар әйелді көреді. Кейін фильмде Морфей оған "қызыл таблетканы" ұсынады, оның көмегімен "қоян тесігінің" қаншалықты терең екенін білуге болады. Оракулмен кездесуге дейін жақын жердегі теледидардан "Түнгі қоян" фильмі көрсетіледі, бұл Неоның "ақ қоянды" іздеуімен және Матрицаның тәртібін бұзуымен байланысты. "Тынық мұхиты" фильмінде де Кереметтер елінің оқиғаларына сілтеме жасайтын бірнеше метафизикалық "ояну" метафоралары бар. Фильмде Мако Мори "ақыл біріктіру" жаттығулары кезінде "есте сақтауға тырыспау, есте сақтаулардың өзіңізге келуіне рұқсат ету" және ең бастысы "Ақ қоянды" ешқашан іздемеуді ескертеді. Кейін ол осылай істейді және әскери қызметкерлерді қазаға ұшыратуға жақындап келеді. "Аладдин және Ұрылар патшасы" фильмінде Жын қысқа уақытқа Ақ қоянға айналып, тіпті оның "Мен кешіктім, мен кешіктім, өте маңызды кездесуге!" деген әйгілі сөзін айтады (контекст бойынша, бұл Жүннің Жасмин мен Аладдиннің тойына келушілердің орналасқаннан кейін ғана жариялауға кешіккенімен байланысты).

Қысқа шым

Симпсондардың "Plusaversary" атты қысқа эпизодында Диснейдің Ақ қояны Мое барында қысқа ғана көрінді.

Музыка

Jefferson Airplane Grace Slick-тің "White Rabbit" әнін 1967 жылғы "Surrealistic Pillow" альбомында жариялады, онда ақ қоян кейіпкері мен Wonderland оқиғасы есірткі әсерінен туған тәжірибелердің метафорасы ретінде қолданылған. Electric Six тобының "Feed my Fuckin' Habit" әнінде "Feed my fuckin' habit Follow the white rabbit" деген сөздер кездеседі (I Shall Exterminate Everything Around Me That Restricts Me from Being the Master, 2007). My Life with the Thrill Kill Kult тобының "A Daisy Chain 4 Satan" әнінде есірткі туралы айтылған мәтінде ақ қоянға сілтеме бар: "Мен есірткі үшін өмір сүремін, мен ақ қоянмын. Мен қышқылдан мас болдым, мен ақ қоянмын". Egypt Central тобының "White Rabbit" әнінде қоян туралы былай делінеді: "Сенің сиқырлы ақ қоян қабырғаға жазуын қалдырды. Біз Алиса сияқты оның соңынан еріп, тесікке құлап түстік". Shinedown тобының "Her Name is Alice" әні, "Almost Alice" жинақ альбомынан, "Алисаны қуған қыз, шарап ішіп, дәрі ішкен" деген жол арқылы Ақ Қоянға сілтеме жасайды; әннің қалған бөлігі де "Алисаның Әлемдегі Қызықты Оқиғалары" мен "Айна Көлігіндегі Алиса" шығармаларына сілтеме жасайды. Владимир Высоцкийдің "Белый кролик, Алиса и Додо" ("Ақ қоян, Алиса және Додо") әні. Мэрилин Мэнсон "Eat Me, Drink Me" атты альбом мен ән шығарды, бұл "Eat Me, Drink Me" деп жазылған печеньелер мен сусындарға сілтеме, олар "Алисаның Әлемдегі Қызықты Оқиғалары" бойынша Алисаның өсуіне және кішіреюіне себеп болады. Әннің барлығы "Алисаның Әлемдегі Қызықты Оқиғалары" мен оның кейіпкерлеріне үнемі сілтеме жасайды және оқиғаның қараңғы жағын көрсетеді. Mindy Gledhill "Rabbit Hole" әнін шығарды, онда ол адамның шақыруын қоян тесігіне құлаумен метафоралық түрде салыстырады, бұл қорқынышты, бірақ сонымен қатар керемет және әдемі. Natalia Kills өзінің "Perfectionist" альбомында "Rabbit Hole" деп аталатын ән шығарды. Әннің мәтінінде "When I fall in love / I fall down the rabbit hole" ("Мен ғашық болғанда / қоян тесігіне құлаймын") деп ойнақы айтылады.

Музыкалық

Ақ қоян Ноа Ривера ойнаған, 2001 жылғы фильмге негізделген «Шрек» Бродвей мюзиклінде қуылған ертегілік жаратылыс ретінде көрінеді. Франк Уайлдхорнның «Ғажайыптар елі» мюзиклінде Ақ қоян рөлін Эдвард Стауденмайер сомдады. Шоуда ол саркастикалық юмор сезіміне ие, үрейленгіш кейіпкер ретінде бейнеленеді. Стауденмайер кейіпкердің оқиғадағы рөлін жоғары бағалап: «Оның айтқан әр сөзі күлкілі немесе маңызды» деді. Ақ қоян Әлишаны алғаш рет Ғажайыптар еліне әкелген кейіпкер ғана емес, сонымен қатар шоу барысында оның жақын серігі болып табылады. Оның жалғыз қаруы – уақытты кері қайтара алатын қалта сағаты; ол оны өзіне, Эль-Гато Чешир мысығына, Катерпилар мен Ақ салт атты Джекке шоу соңында түрмеден қашуға көмектеседі. «Alice By Heart» мюзиклінде актер Колтон Райан Ақ қоян мен оның адам түріндегі серігі Альфред Халлам рөлін ойнайды.

Бейне ойындар

Sunsoft компаниясының 2006 жылы шыққан Alice's Warped Wonderland (歪みの国のアリス) мобильдік ойынында Ақ қоян жас кезінде Ariko үшін "Қорғаушы" (ойынның "Алисасы") болып қызмет етеді және Ariko-ның жағымсыз эмоцияларын сіңіруді басқарады (Wonderland оның ауыр балалық шағынан арылу механизмі). Бірақ, жылдар бойы Ariko-ның сезімдерін сіңіріп алғаннан кейін, Ақ қоян есінен жаңылып, кісі өлтіруге бейім болып кетті. Ойынның көп бөлігінде ол Ariko-ға көмескі түс сияқты көрінеді және Ariko Ақ қоянның нағыз әлемде оның әйел досы "Юкино" кейпінде жүргенін білгеннен кейін бетпе-бет кездеседі. Нағыз түрінде Ақ қоянның денесі адамға ұқсас және адам киімдері киеді, бұл Ariko-ның қайтыс болған әкесіне ұқсас екені айтылады. American McGee's Alice ойынында Ақ қоян Алисаның Керемет еліне қайта оралуына жауапкер. Ол алдымен Алисаның жұмсақ ойыншығы ретінде көрінеді, содан кейін Джон Тенниелдің суретінің кеуделенген нұсқасына айналады. Алиса оны Қирағандар ауылында қуалайтын кезде ол кішірейіп, шұңқырға түседі. Алиса оның артынан қолмен жасалған эликсирмен өзін кішірейтеді. Олар қайтадан Керемет елінің орманында кездеседі, онда ол оған Гусеницаны табуды айтады. Кейін Ақ қоян Ашулы Шапқыштан қаза табады, бірақ Алиса Жүрек патшайымын жеңгеннен кейін қайта тіріледі. Ол Alice Madness Returns жалғасында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде қайта пайда болады, алдымен ойынның басында, содан кейін кейбір мини-ойындардың жүргізушісі ретінде (Ашулы Шапқышпен бірге). Nintendo DS RPG A Witch's Tale ойынында Ақ қоян басты кейіпкер Лидделлдің алдынан кешіп өтеді. Оны шайқас үшін де ашуға болады. Rockstar-дың Manhunt ойынында "Көянды өлтір" деп аталатын деңгей бар. Бұл деңгейде ойыншы ақ қоян костюмін киген адамды іздейді, ал ойынның қарсыласы оны "Керемет елінің көңілі" деп сипаттайды. Guild Wars-тің Eye of the North кеңейтілімінде Earthbound босын табу үшін ойыншы ақ қоянның артынан қоян тесігіне кіруі керек. Ойыншы кірген кезде бос пайда болады, сонымен қатар көптеген жауынгер монстрлар да пайда болады, олар дайын емес ойыншылар тобын оңай жеңеді. Castlevania: Aria of Sorrow ойынында Ақ қоянға сілтеме бар. Super Mario 64 MIPS ойынында қоян Ақ қоянға бірнеше сөздермен сілтеме жасайды, мысалы: "Мен маңызды кездесуге кешіктім". The Legend of Zelda: Ocarina of Time ойынында Hyrule Castle Town алаңындағы NPC дөңгелек айналып жүгіріп, "Мен кешіктім, мен өте маңызды кездесуге кешіктім" дейді. Heart no Kuni no Alice ойынында, ПК, PSP және PS2 үшін жасалған танысу симуляторында, Әлисаның Керемет елі тақырыбында Питер Уайт есімді адам бар, ол Керемет еліндегі Ақ қоян рөлін ойнайды. Dead or Alive Xtreme Venus Vacation ойынында 4.5 жылдық мерейтойлық іс-шарада Луна Ақ қоян рөлін ойнады, соның ішінде қашқаннан кейін Иесін Керемет еліне шақырып алды (бірақ бұл жағдайда Мисакинің сөзіне жауап ретінде). Black Souls 2 ойынында Ақ қоян түйіні Алисаны іздеу кезінде ойыншының ең жақын серігі болып табылады. Кейін ол оны Керемет еліне тұтқындап отырғандардың бірі екені анықталады. Оның бұл пьесаға деген сүйіспеншілігі оларды тастап кетуге рұқсат бермейді, олардың өзінің қолында мәңгілік болуын қалайды. Ол The Simpsons Game ойынында Гомер Симпсон арқылы айтылады, онда ол барлық түрлі тәттілерден жасалған әлемде болғанын армандайды (бұл ойынның оқу деңгейі). Ақ шоколадтан жасалған ақ қоян оны өз әлемін жемеуге шақырады. Гомер оған әңгіменің кейіпкерін еске түсіретінін айтады (бірақ ол оны "Ақымақ қаладағы қар ақылдығы" деп санайды), содан кейін қоян оны "өзінен бір тістеу" үшін алып торттың үстіне шығарады (Гомерді оқу деңгейін аяқтау үшін өз артынан ертудің жолы), көптеген шоколадты қоян жауларын жеңгеннен кейін ол ақыры оған жетеді. Бірақ Гомер оны өлтіреді. Ол оянып, армандағанын біліп, қатты ашуланады.

Басқа да әсерлер

Екінші дүниежүзілік соғыстың басында британдық Корольдік теңіз күштері әзірлеген әскери траншея қазу машинасы бастапқыда "Ақ қоян №6" деп аталды, бірақ оның кім екенін жасыру үшін атауы "Култиватор №6" деп өзгертілді. 2010 жылдары "Ақ қоянның артынан ер" фразасы QAnon жақтастары арасында кең таралды, себебі бұл қастандық теориясының бастамашысы оны өз ізбасарларын АҚШ-ты билейтін деген болжаммен айтылған "кабал" туралы өздері зерттеу жүргізуге үндеу үшін жиі қолданды.