Кіріспе
Атабаскан тілдері тұқымдасына жататын Гвичин тілі (Динжу Жух Кʼюу) – Гвичин іс жүзіндегі халықтың тілі. Оны Гвичин тайпасы (Канада) / Алясканың түпкілікті халқы (АҚШ) сөйлейді. Бұл тіл ескі немесе диалектілік жарияланымдарда Кутчин, Такуд, Тукуд немесе Лушо деп те аталады. Гвичин тілі негізінен Солтүстік-Батыс территорияларындағы Инувик, Аклавик, Форт Макферсон және Цигехтчик (бұрынғы Арктикалық Қызыл өзен) қалаларында, сондай-ақ Канаданың Юкон аймағындағы Олд Кроу қаласында қолданылады. АҚШ-тың Аляска штатында Гвичин тілі Бовер, Циркл, Форт-Юкон, Чалкицик, Бирч-Крик, Арктик-Виллидж, Игл және Венети аудандарында таралған. Гвичин атауындағы эжективті аффрикат әдетте символмен жазылады, бірақ осы мақсатта қолданылатын дұрыс символ (күтілетін глиф және типографиялық қасиеттерімен) символмен жазылуы тиіс.
The Gwichʼin language (Dinju Zhuh Kʼyuu) belongs to the Athabaskan language family and is spoken by the Gwich'in First Nation (Canada) / Alaska Native People (United States). It is also known in older or dialect specific publications as Kutchin, Takudh, Tukudh, or Loucheux. Gwich'in is spoken primarily in the towns of Inuvik, Aklavik, Fort McPherson, and Tsiigehtchic (formerly Arctic Red River), all in the Northwest Territories and Old Crow in Yukon of Canada. In Alaska of the United States, Gwichʼin is spoken in Beaver, Circle, Fort Yukon, Chalkyitsik, Birch Creek, Arctic Village, Eagle, and Venetie. The ejective affricate in the name Gwichʼin is usually written with symbol , though the correct character for this use (with expected glyph and typographic properties) is .
Гвичиннің жазуы
Миссионер Роберт Макдональд Ван Тат және Дагу диалектілері Гвичин тілінің жазбаша түрін жасауды бастады. Ол сондай-ақ 1898 жылы Гвичин тілінде жазылған Киелі кітап пен ән жинағын шығарды. Макдональд Гвичин тілін жазуда ағылшын орфографиясын үлгі етіп алды. Бұл сол кездегі миссионерлер үшін ерекше жағдай еді, себебі басқа миссионерлер Киелі кітапты француз тілінен солтүстік Слави тілдеріне аударып жатқан. 1960 жылдан кейін Wycliffe Библия аудармашысы Ричард Мюллер жаңа, түзетілген жазу жүйесін енгізді. Оның жазу жүйесінің мақсаты – Гвичин тілінің дыбыстарын жақсырақ ажырату болды. Кейін Мюллердің жазу жүйесі Юкон территориясымен ресми түрде қабылданды. Жаңа жазу жүйесі Гвичин тілін сақтауға көмектесті, себебі бұрын жастарға жазылған Гвичин тілін түсіну қиын болған.
Ағымдағы жағдай
Гвичиндердің көпшілігі ағылшын тіліне көшкендіктен, өздерінің туған тілінде сөйлейтіндердің саны азайып барады. ЮНЕСКО-ның әлемдік тілдердің қауіп төмендегі тілдерінің интерактивті атласына сәйкес, гвичин тілі қазір "өте қауіпті" жағдайда. Канададағы 1900 гвичин халқының ішінде шамамен 260 адам гвичин тілінде сөйлейді. Аляскадағы 1100 гвичин халқының шамамен 300-і бұл тілде сөйлейді.
Мектеп-интернаттар
Гвичин тілінде көптеген алғашқы халықтар сөйлейді, ал интернат мектептері мәдени үзіліс пен тілдің өзгеруіне ықпал етті. Интернат мектептері ашық болған кезде, олардың басты мақсаты – жергілікті қауымдастықтардың өмір салтын толығымен өзгерту болды. Интернат мектептерінің тағы бір мақсаты – жергілікті мәдениетті жою және оны еуропалық мәдениетпен алмастыру, сондай-ақ жергілікті балалардың өздерінің туған тілдерін ұмытуына себеп болу еді. Бұл процесс балаларды отбасыларынан айырып, мектепке орналастыру арқылы іске асырылды. Құдайға шүкір, гвичин және Джинжи-Жу мәдениеттері интернат мектептерінен аман қалды. Интернат мектептері – мәдени үзіліске себеп болған және әлі де себеп болып отырған үлкен мәселе. Бұл топтардың ішінде Форт-Юкон гвичині, Арктикалық ауыл гвичині, Батыс Канада гвичині (Такуд, Тукуд, Лушо) және Арктикалық Қызыл өзен сияқты бірнеше диалекттер бар. Әр ауылдың өзіне тән диалектілері, фразеологиясы және сөздері бар. Солтүстік Юконның Олд-Кроу халқының диалектісі Алясканың Венети және Арктикалық ауылында тұратын тайпалардың диалектілерімен шамамен бірдей. Олд-Кроу аймағында тұратын гвичин тілдес адамдары Каачик және Таачик сияқты бірнеше диалектте сөйлейді. Олар Джонсон-Крик ауылында қолданылады.
Танымал мәдениетте
PBS Kids телешоуындағы «Молли оф Денали» бағдарламасының басты кейіпкері Молли Гвичьин отбасынан шыққандықтан, шоу барысында «Махси’ Чу» сияқты Гвичьин тіліндегі сөздерді қолданады. Молли өзінің Гвичьин шығу тегін шоудың креативті продюсері, принцесса Даазхрай Джонсонмен бөліседі.