Кіріспе
Ресейлік автор Андрей Платонович Платонов (туған Климентов; 28 тамыз 1899 [ескі стиль бойынша 16 тамыз 1899] – 5 қаңтар 1951) – советтік ресейлік романист, әңгімеші, философ, драматург және ақын. Платонов өзін коммунист санаса да, оның маңызды туындылары өмірінде жарияланбады, себебі олардың ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға (1929–1940) және басқа сталиндік саясаттарға қатысты күмәнді көзқарасы, сондай-ақ экзистенциализммен үйлескен эксперименталды, авангардтық стилі болды. Оның белгілі туындылары – «Чевенгур» (1928) және «Негіз қазу» (1930) романдары.
Andrei Platonovich Platonov (, born Klimentov (Климе́нтов); 28 August 1899 [O. S. 16 August 1899] – 5 January 1951) was a Soviet Russian novelist, short story writer, philosopher, playwright, and poet. Although Platonov regarded himself as a communist, his principal works remained unpublished in his lifetime because of their skeptical attitude toward collectivization of agriculture (1929–1940) and other Stalinist policies, as well as for their experimental, avant garde form infused with existentialism. His famous works include the novels Chevengur (1928) and The Foundation Pit (1930).
Ерте өмір және білім
Платонов Орталық Ресейдің Чернозем облысындағы Воронеж қаласының шетіндегі Ямская Слобода поселкесінде дүниеге келген. Оның әкесі теміржол шеберханасында жұмыс істейтін металл құрастырушы (және әуесқой ойлап табушы) болған, ал анасы сағатшының қызы болған. Ол жергілікті приход мектебінде оқыды және төрт жылдық қалалық мектепте бастауыш білімін аяқтады. Он үш жасында кеңседегі қызметкер, құбыр зауытында балқытушы, станокшының көмекшісі, қоймашы және теміржол жұмыскері сияқты жұмыстар істеді. 1917 жылғы революциядан кейін Воронеж политехникалық институтында электр техникасын оқыды. 1918 жылы Азамат соғысы басталғанда Платонов әкесіне пойыздарда әскер мен жабдықтарды тасымалдауға және қарды қаруға көмектесті.
Ерте мансап
Осы уақыт аралығында Платонов өлеңдер жаза бастады, оларды Мәскеудегі және басқа да газеттерге жіберді. Ол жергілікті мерзімді басылымдарға да көп еңбек сіңірді. Бұлардың ішінде Железнодорожный пут ("Теміржол"), жергілікті теміржолшылар одағының газеті; Воронеж облысының Коммунистік партия газеттері Красная деревня ("Қызыл ауыл") және Воронежская коммуна ("Воронеж коммунасы"); және Кузница, пролетариат жазушыларының "Смит" тобының бүкілхалықтық журналы. 1918 жылдан 1921 жылға дейін, жазушы ретінде ең қарқынды кезеңінде ол оншама өлеңдер жариялады (1922 жылы антология жарық көрді), бірнеше әңгімелер, жүздеген мақалалар мен очерктер жариялады, 1920 жылы ол Платонов деген псевдонимді қабылдады. Ерекше энергиясы мен зияткерлік ертелігімен ол әдебиет, өнер, мәдени өмір, ғылым, философия, дін, білім, саясат, азаматтық соғыс, сыртқы қатынастар, экономика, технология, ашаршылық және жерді қалпына келтіру сияқты тақырыптар бойынша сенімді түрде жазды. 1920 жылдары күнделікті баспасөзде екі-үш Платоновтың мүлдем басқа тақырыптардағы шығармалары жарияланатын болды. Ол жергілікті "Пролеткүлт" қозғалысына да қатысты, 1920 жылы наурыз айында Коммунистік журналистер одағына қосылды және "Красная деревня" ("Қызыл ауыл") газетінде редактор болып жұмыс істеді. 1920 жылдың тамызында Платонов жаңадан құрылған Воронеж пролетариат жазушылары одағының уақытша басқармасына сайланды және 1920 жылдың қазан айында Смит тобы ұйымдастырған Мәскеудегі пролетариат жазушыларының бірінші съезіне қатысты. Ол өзінің өлеңдерін үнемі оқып, әр түрлі клуб кездесулерінде сын сөздер айтты. 1920 жылдың шілдесінде Платонов өзінің досы Литвиннің (Молотовтың) ұсынысы бойынша Коммунистік партияға кандидат ретінде қабылданды. Партиялық жиналыстарға қатысқан, бірақ 1921 жылы 30 қазанда "тұрақсыз элемент" ретінде партиядан шығарылды. Кейіннен ол себепті "жасөспірімдік" деп айтты. Ол партиядан жаңа экономикалық саясаттан (НЭП) көңілі толып шыққан болуы мүмкін. Ол басқа да көптеген жұмысшы жазушылармен танысқан (олардың көбісі Кузница арқылы және 1920 жылғы жазушылар съезінде танысқан). 1921 жылғы ашаршылықтан қапаланып, ол жергілікті коммунистердің мінез-құлқын (және артықшылықтарын) ашық және даулы түрде сынға алды. 1924 жылдың көктемінде Платонов партияға қайтадан қабылдануға өтініш білдіріп, коммунист және марксист болып қалатынын айтты, бірақ келесі екі жағдайда да одан бас тартылды. 1921 жылы Платонов Мария Александровна Кашинцеваға (1903-1983) үйленді; 1922 жылы олардың Платон есімді ұлы, 1944 жылы Мария есімді қызы болды. 1922 жылы 1921 жылғы қуаңшылық пен ашаршылықтан кейін Платонов электрмен жабдықтау және жерді қалпына келтіру бойынша Воронеж провинциялық жер әкімшілігіне, кейіннен орталық үкіметке жұмыс істеуге жазуды тастады. "Мен енді әдебиет сияқты ой-толғаныспен айналыса алмадым", - деп есіне алды ол. Кейінгі жылдары инженер және әкімші болып жұмыс істеді, су тобырларын және ұңғымаларды қазуды, батпақтарды кептіруді және гидроэлектростанция салуды ұйымдастырды.
Шевенгур, іргетастық шұңқыр және болашақта пайдалану үшін
1926 жылы ол көркем проза жазуға қайтқанда, бірқатар сыншылар мен оқырмандар оның ерекше және түпнұсқа әдеби дауысы пайда болғанын атап өтті. 1927 жылы Мәскеуге көшіп келген ол алғаш рет кәсіби жазушы ретінде жұмыс істеді, сонымен қатар бірнеше жетекші журналдармен ынтымақтастық етті. 1926 мен 1930 жылдар аралығында, НЭПтен бастап бірінші бесжылдық жоспарға дейінгі (1928–1932) кезеңде Платонов өзінің екі маңызды туындысын – «Шевенгур» және «Негізгі шұңқыр» романдарын жазды. Олардың жүйеге жасаған сыны осы кезде жариялануға қабылданбады, алайда «Шевенгур» романының бір бөлігі журналда жарық көрді. Екі роман тек 1980 жылдардың соңында ғана КСРО-да басылды. 1930 жылдары Платонов «Әдеби сын» журналын редакциялаған кеңес философы Михаил Лифшицпен бірге жұмыс істеді. Журналға тағы бір автор ретінде теоретик Дьердь Лукач қатысты, ал Платонов осы екі философпен байланыс орнатты. Оның өмірінде және жазушылық жолындағы шешуші кезең 1931 жылдың наурыз айында «Келешекке сақтау үшін» («Впрок» романы, орыс тілінде) жарық көрген кезде келді. Бұл повесть бірінші бесжылдық жоспар кезіндегі шаруашылықты күштеп ұжымдастыруды суреттейді. Мұрағаттық мәліметтерге сәйкес (ОГПУ хабаршысының мәліметі, 1931 жылғы 11 шілде), Сталин журналдағы басылымынан кейін «Келешекке сақтау үшін» романын мұқият оқып, автор туралы («ақымақ, ессіз, жалғаншы») және оның әдеби стилі туралы («бұл орыс тілі емес, түсініксіз сұрақтар») деген пікірлерін журналдың жиегіне жазған. «Красная нов» айлығының баспасына жолдаған хатында Сталин Платоновты «біздің жауларымыздың агенты» деп сипаттап, авторды және бас редакторларды («ессіздерді») осылайша жазалауды ұсынды, бұл жаза оларға «келешекке сақтау үшін» пайдалы болады. 1933 жылы ОГПУ қызметкері Шиваров Платонов туралы арнайы есеп дайындады. Оған «Жастық теңізі», «14 қызыл үйшік» пьесасы және аяқталмаған «Техникалық роман» қоса берілді. Есепте «Келешекке сақтау үшін» романы «колхоздарды ұйымдастыруға сатира» ретінде сипатталды, сондай-ақ Платоновтың кейінгі туындылары жазушының «кеңеске қарсы көзқарасының күшейгенін» көрсетті.
Ресми қолдау және сын
1934 жылы Максим Горький Платоновты Кеңес Түрікменстанының он жылдығын тойлау мақсатында Орта Азияға жіберілген «жазушылар бригадасына» қосуды ұйымдастырды, олар бірлескен шығарма жазуды жоспарлаған. (Осы жылдың басында 30-дан астам кеңес жазушысының Ақ теңіз каналын салу туралы бірлескен еңбегі жарық көрді.) Платоновтың түркімендік жинаққа салған үлесі – парсы құлы қызын азат ету туралы «Тақыр» (немесе «Тұзды дала») атты әңгімесі болды. 1935 жылы Түрікменстанға қайта оралған Платоновтың «Жан» повесі осы оқиғаның негізінде жазылған. «Жан» – Орталық Азиядан келген «орыс емес» экономист, ол жанынан басқа ештеңесі жоқ, қабылданбағандар мен құрбандықтардан тұратын, жоғалған көшпелі халық – «Жан» тайпасына көмектесу үшін Мәскеуден кетеді. Цензураланған мәтін алғаш рет 1966 жылы жарық көрді, ал толық, цензурасыз нұсқасы 1999 жылы ғана жарияланды. 1930 жылдардың ортасында Платоновты теміржолшылар туралы бірлескен жинаққа қатысуға шақырды. Ол екі әңгіме жазды: жоғары бағаланған «Өлімсіздік» және қатты сынға ұшыраған, нәтижесінде тек ауыр өңделіп, әлсіз нұсқада жарияланған «Жануарлар мен өсімдіктер арасында». 1936 жылдың тамызында «Литературный критик» журналы «Өлімсіздік» әңгімесін жариялады, бірге автордың басқа журналдарға ұсынғанда кездескен қиындықтарды түсіндіретін ескерту қосылды. Келесі жылы бұл жарияланым «Красная Нов» газетінде сынға ұшырап, Платоновтың беделіне нұқсан келтірді. 1939 жылы әңгіме Кеңес темір жолының батырларына арналған «Желжол көлігінің көркем бейнелері» (1939) жинағында қайта жарияланды. Платонов 1937 жылдан 1951 жылы қайтыс болғанға дейін тағы сегіз кітап – көркем әдебиеттер мен очерктер жариялады.
Сталиннің екіталайлығы мен Платоновтың ұлы
Сталин Платоновтың жазушы ретіндегі құндылығына күмәнмен қарады. Сол хабаршының 1931 жылғы шілдедегі баяндамасында, ол жазушыны «ұлы, пайғамбар» деп атаған екені айтылады. Платонов өзі Троцкий, Рыков және Бухарин туралы жаман пікірлер білдіргенімен, Сталинге ешқандай сын айтпады, тіпті оған бірнеше рет хат жазды. 1932 жылғы қазанда Горькийдің вилласында өткен кеңес жазушыларымен кездесуде Сталин: «Платонов осында ма?» деп сұрады. Осы кезде Кеңес басшысы жазушыларды «адам жанының инженерлері» деп атады. 1937 жылғы қаңтарда Платонов «Литературная газета» журналының бір санында екінші Мәскеу процесінің айыпталушылары (Радек, Пятаков және т.б.) туралы 30 белгілі жазушының, оның ішінде Борис Пастернакпен бірге жазған айыптауларын жариялады. Оның «Зұлымдықпен күресу» атты қысқа мәтіні жинағына енген. Бұл мәтінде режимге қарсы жасырын сын бар деген болжам бар. 1938 жылғы мамырда Ұлы Террор кезінде Платоновтың ұлы «терроршы» және «шпион» деп айыпталып тұтқындалды. 15 жастағы Платон 1938 жылғы қыркүйекте он жылға бас бостандығынан айырылып, түзеу-еңбек лагеріне жіберілді, онда туберкулезге шалдықты. Платонов пен оның таныстарының (Михаил Шолоховтың ішінде) күш-жігерінің арқасында Платон 1940 жылғы қазанда босатылып үйіне оралды, бірақ ауруының салдарынан 1943 жылғы қаңтарда қайтыс болды. Платонов өзі ұлының ауруын емдеу кезінде осы дертке ұшырады. Ұлы Отан соғысы (1941–1945) жылдары Платонов «Қызыл Жұлдыз» газетінің соғыс тілшісі болып жұмыс істеді және майданнан көргендері туралы бірнеше әңгімелер жариялады. Соғыс Платоновтың әдеби тағдырына сәл жақсартып әсер етті: оған ірі әдеби журналдарда қайтадан жариялануға рұқсат берілді, тіпті оның соғыс оқиғалары, ерекше стильі мен метафизикасына қарамастан, жақсы қабылданды. Алайда, соғыс аяққа жақындаған кезде Платоновтың денсаулығы нашарлап, 1944 жылы туберкулез диагнозы қойылды. 1946 жылы жарияланған соңғы әңгімесі «Қайта оралу» «Литературная газета» басылымында кеңес мәдениетін «жамандау» деп сынға ұшырады. Оның соңғы жарияланымдары – халық мұрасының екі жинағы болды. 1951 жылы қайтыс болғаннан кейін Василий Гроссман оның қосылу рәсімінде сөз сөйледі.
Мұра
Платоновтың кейінгі орыс жазушыларына ықпалы зор. Оның кейбір, бірақ барлық еңбектері 1960 жылдардағы Хрущевтің жазғын кезеңінде жарияланған немесе қайта жарияланған. 1918–1922 жылдардағы революциядан кейінгі алғашқы жылдары жазылған журналистикалық мақалаларында, әңгімелерінде және өлеңдерінде Платонов адамның табиғатты бағындыру туралы ойларды, адам санасы мен еркінің күмәнмен, сондай-ақ физикалық дүниеге деген сезімталдықпен, тіпті эротикалық құштарлықпен, бірақ оған қоса қорқыныш пен материяға деген жек көрумен ұштастырды. Платонов әлемді рух пен материя, ақыл мен сезім, табиғат пен машина сияқты қарама-қарсы принциптерді бірдей қамтитын орта деп қарады. Ол зауыттар, машиналар және технология туралы қызықты да, қорқынышты да жазды. Оның мақсаты – өнеркәсіпті машиналарға беру арқылы «адамды материалдық өндіріс саласынан жоғарырақ өмірлік деңгейге көтеру» болды. Осылайша, Платоновтың болашақ «алтын ғасыр» туралы көзқарасында машиналар жау да, құтқарушы да болатын. Платоновтың сөзіне сүйенсек, қазіргі заманғы технологиялар (марксизмге тән парадоксқа ұқсас түрде) адамзатты «материяның құлдығынан азат етуге» мүмкіндік береді. Платоновтың шығармалары Федор Достоевский сияқты бұрынғы орыс авторларының еңбектерімен байланысты екені де айтылады. Ол көптеген христиандық символдарды қолданады, соның ішінде ресейлік философ Николай Федоровтан бастап, заманауи және ежелгі философтардың кең ауқымынан айқын әсер алады. Оның «Негізгі шұңқыры» (Foundation Pit) романы шаруа тілін идеологиялық және саяси терминдермен үйлестіріп, сюжеттегі кенеттен және кейде фантастикалық оқиғалардың көмегімен мағынасыздық сезімін тудырады. Джозеф Бродский бұл туындыны тілдің, әсіресе саяси тілдің мағынасына күдікпен қараушылықпен сипаттайды. Мағынасыздықты зерттеу – экзистенциализм мен абсурдизмнің белгісі. Бродский: «Андрей Платоновты тіліне аударуға болатын халыққа азап болсын» деген пікір білдірді. Элиф Батуман «Жанды» (Soul) ХХ ғасырдың ең сүйікті орыс туындыларының төрттігіне қосты. (Батуман – «Орыс кітаптары және оларды оқығандар туралы баяндар» (The Possessed: Adventures With Russian Books and the People Who Read Them) кітабының авторы және «Идиот» романы үшін Пулитцер сыйлығының финалисі.) Романшы Татьяна Толстая: «Андрей Платонов – ерекше жазушы, мүмкін, ХХ ғасырдың ең данышман орыс жазушысы» деп жазды. Воронеж қаласында жыл сайын Платоновтың құрметіне әдебиет көрмесі өткізіледі, онда адамдар сахнадан оның шығармаларынан үзінділер оқиды.
Құрмет
1981 жылы кеңес астрономы Л. Г. Карачкина ашқан планета Платоновтың құрметіне аталды.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
"Қырағай және әдемі әлем" атты жинағы, оның ең танымал "Потудан өзені" (1937) әңгімесі 1970 жылы Евгений Евтушенконың кіріспесімен жарық көрді және Платоновтың ағылшын тілінде басылып шыққан алғашқы кітабы болды. 1970 жылдары Ардис өзінің маңызды шығармаларының аудармаларын жариялады, мысалы, "Қорған ісі" және "Шевенгур". 2000 жылы New York Review Books Classics сериясы Татьяна Толстаяның кіріспесімен "Қырағай және әдемі әлемді" қайта жариялады. 2007 жылы New York Review Books осы әңгімелердің кейбіреулерінің жаңа аудармаларын жинақтады, соның ішінде "Рух" (1934), "Қайта оралу" (1946) және "Потудан өзені" повестері бар. Мұнан кейін 2009 жылы "Қорған" кітабының жаңа аудармасы, 2012 жылы "Бақытты Мәскеу" романы (Платоновтың өмірінде жарық көрмеген аяқталмаған туындысы), ал 2023 жылы "Шевенгур" кітабының жаңа аудармасы жарық көрді. "Қырағай және әдемі әлем: Андрей Платоновтың әңгімелері", Евгений Евтушенконың кіріспесі, E. P. Dutton, 1970 (ауд. Джозеф Барнс)
"Қорған ісі", Джозеф Бродскийдің алғы сөзімен екі тілдегі басылымы, Ardis Publishing, 1973 (ауд. Мира Гинсбург)
"Шевенгур", Ардис баспасы, 1978 (ауд. Энтони Олкотт)
Жинақталған шығармалары, Ardis Publishing, 1978 (ауд. Томас П. Уитни, Карл Р. Проффер, Алексей А. Киселев, Марион Джордан және Фридерика Снайдер)
Fierce, Fine World, Raduga Publishers, 1983 (ауд. Лаура Бераха және Кэтлин Кук)
"Потудан өзені", Bristol Classical Press, 1998 (ауд. Мэрилин Минто)
"Қорған", Harvill Press, 1996 (ауд. Роберт Чандлер және Джеффри Смит)
"Қайту және басқа да әңгімелер", Harvill Press, 1999 (ауд. Роберт Чандлер және Анжела Ливингстон)
"Портативті Платонов", New Russian Writing, 1999 (ауд. Роберт Чандлер)
"Бақытты Мәскеу", Эрик Найманның кіріспесі, Harvill Press, 2001 (ауд. Роберт Чандлер және Элизабет Чандлер)
"Бақытты Мәскеу", Роберт Чандлердің кіріспесі, New York Review Books, 2012 (ауд. Роберт Чандлер және Элизабет Чандлер)
"Бақытты Мәскеу", Роберт Чандлер, Vintage Classics, 2013 (ауд. Роберт Чандлер және Элизабет Чандлер)
"Рух", Harvill Press, 2003 (ауд. Роберт Чандлер және Элизабет Чандлер)
"Пушкиннен Буидаға дейінгі орыс қысқа әңгімелері", Penguin Classics, 2005 (ауд. Роберт Чандлер және басқалар). Платоновтың екі маңызды әңгімесін қамтиды: "Үшінші ұл" және "Қайта оралу"
"Рух және басқа да әңгімелер", New York Review Books, 2007 (ауд. Роберт Чандлер, Катия Григорук, Анжела Ливингстон, Ольга Меерсон және Эрик Найман)
"Қорған ісі", New York Review Books, 2009 (ауд. Роберт Чандлер, Элизабет Чандлер және Ольга Меерсон)
"Пушкиннен Платоновқа дейінгі орыс сиқырлы ертегілері", Penguin Classics, 2012 (ауд. Роберт Чандлер және басқалар). Платоновтың орыс халық ертегілерін сыпайы түрде өңдеуін қамтиды.
"Он төрт қызыл үй және басқа да пьесалар", Columbia University Press, 2016 (Орыс кітапханасы) (ред. Роберт Чандлер; ауд. Роберт Чандлер, Джесси Ирвин және Сьюзан Ларсен; Роберт Чандлер мен Наталья Дужинаның түсіндірмелерімен)
"Шевенгур", ауд. Элизабет Чандлер және Роберт Чандлер (New York Review Books, 2023)
The Foundation Pit, a bi langued edition with preface by Joseph Brodsky, Ardis Publishing, 1973 (tr. Mirra Ginsburg)
Chevengur, Ardis Publishing, 1978 (tr. Anthony Olcott)
Collected Works, Ardis Publishing, 1978 (tr. Thomas P. Whitney, Carl R. Proffer, Alexey A. Kiselev, Marion Jordan and Friederike Snyder)
Fierce, Fine World, Raduga Publishers, 1983 (tr. Laura Beraha and Kathleen Cook)
The River Potudan, Bristol Classical Press, 1998 (tr. Marilyn Minto)
The Foundation Pit, Harvill Press, 1996 (tr. Robert Chandler and Geoffrey Smith)
The Return and Other Stories, Harvill Press, 1999 (tr. Robert Chandler and Angela Livingstone)
The Portable Platonov, New Russian Writing, 1999 (tr. Robert Chandler)
Happy Moscow, introduction by Eric Naiman, Harvill Press, 2001 (tr. Robert Chandler and Elizabeth Chandler)
Happy Moscow, introduction by Robert Chandler, New York Review Books, 2012 (tr. Robert Chandler and Elizabeth Chandler)
Happy Moscow, introduction by Robert Chandler, Vintage Classics, 2013 (tr. Robert Chandler and Elizabeth Chandler)
Soul, Harvill Press, 2003 (tr. Robert Chandler and Elizabeth Chandler)
Russian Short Stories from Pushkin to Buida, Penguin Classics, 2005, (tr. Robert Chandler and others). Includes two important stories by Platonov: "The Third Son" and "The Return"
Soul and Other Stories, New York Review Books, 2007 (tr. Robert Chandler with Katia Grigoruk, Angela Livingstone, Olga Meerson, and Eric Naiman). The Foundation Pit, New York Review Books 2009 (tr. Robert Chandler, Elizabeth Chandler and Olga Meerson). Russian Magic Tales from Pushkin to Platonov, Penguin Classics, 2012 (tr. Robert Chandler and others). Includes Platonov's subtle adaptations of traditional Russian folk tales. Fourteen Little Red Huts and Other Plays, Columbia University Press, 2016 (The Russian Library) (ed. by Robert Chandler; tr. by Robert Chandler, Jesse Irwin, and Susan Larsen; with notes by Robert Chandler and Natalya Duzhina)
Chevengur, trans. Elizabeth Chandler and Robert Chandler (New York Review Books, 2023)