Кіріспе
Француз хирургы, табиғаттанушы, орнитолог және герпетолог (1794–1849)
Рене Праймвер Лессон (20 наурыз 1794 – 28 сәуір 1849) – француз хирургы, табиғаттанушы, орнитолог және герпетолог.
Өмірбаян
Лессон Рошфортта дүниеге келді және он алты жасында Рошфорттағы Әскери-теңіз медицина мектебіне түсті. Наполеон соғыстары кезінде француз флотында қызмет етті; 1811 жылы «Сааль» фрегатында үшінші хирург, ал 1813 жылы «Регулус» кемесінде екінші хирург болды. 1816 жылы Лессон өзінің мамандығын фармацевт ретінде өзгертті. Ол Дуперридің «Ла Кокиль» (1822–1825) атымен әйгілі әлемді аралап саяхаттады, онда әріптесі – хирург Проспер Гарно және офицер Дюмон д’Урвиллмен бірге табиғаттану үлгілерін жинады. Парижге оралғаннан кейін ол жеті жыл бойы экспедицияның ресми есебіне омыртқалы жануарларға арналған бөлімді дайындады: «Voyage autour du monde entrepris par ordre du Gouvernement sur la corvette La Coquille» (1826–1839 жылдары жарияланды). Осы кезеңде ол «Manuel d’Ornithologie» (1828), «Traité d’Ornithologie» (1831), «Centurie Zoologique» (1830–1832) және «Illustrations de Zoologie» (1832–1835) атты еңбектерді жариялады. Лессон сонымен қатар колибрилер туралы бірнеше монографиялар мен жұмақ құстары туралы бір кітап жазды: «Histoire naturelle des oiseaux mouches. ouvrage orné de planches» (1829–1831). «Colibris-тің табиғи тарихы, сондай-ақ құстардың табиғи тарихына қосымша» (1831–1832). «Трохилиделер немесе колибрилер мен құстар» (1832). «Жұмақ құстары мен эпимактердің табиғи тарихы; ең жақсы суретшілер салған және гравировкаланған суреттерімен безендірілген еңбек» (1835). Герпетология саласында ол қосмекенділер мен жорғалаушылардың көптеген жаңа түрлерін сипаттады. 1827 жылдың 3 ақпанында ол суретші және ғылыми иллюстратор Клеменс Дюмон де Сент-Круаға үйленді. Дюмон де Сент-Круа және оның әпкесі Зоэ Дюмон де Сент-Круа Лессонның басылымдарындағы суреттерді салған. 1831 жылдан бастап ол фармацевтика профессоры болып жұмыс істеді және бірнеше жоғарылаудан кейін Рошфорттағы (1835) әскери-теңіз фармацевтінің бас дәрежесіне жетті. Кемедегі хирург ретіндегі тәжірибесі нәтижесінде ол екі томдық «Manuel d’histoire naturelle medicale, et de pharmacographie» (1833) еңбегін жазды, ол теңізші хирургтары үшін нұсқаулық ретінде арналған. 1828 жылы ол Медицина академиясының корреспондент мүшесі болды, ал кейіннен Ғылым академиясының корреспонденті атанды (1833). 1847 жылы ол Легион құрметі орденін алды. 1847 жылы Лессон адам расаларын қарапайым түс терминдеріне негізделген бөліске білдірді: кавказдықтар үшін ақ, Оңтүстік Азиялықтар үшін сұрғылт, австронезиялықтар үшін қызғылт сары, шығыс азиялықтар үшін сары, американдықтар үшін қызыл және африкалықтар үшін қара. Бұл модель этнологтар арасында белгілі бір қолдауға ие болды. Рене Примвер Лессонды кейде оның інісі Пьер Адольф Лессонмен (1805–1888) шатастырады, ол 1826–1829 жылдары Жюль Дюмон д’Урвиллдің басшылығымен «Астроляб» экспедициясына (алғашқыда «Кокиль» деп аталған) қатысқан. Мақалада фон Шамисо Жаңа Зеландияның сандық жүйесі жиырмаға негізделгенін айтқан: «de l’E. de la mer du Sud c’est là qu’on trouve premierement le système arithmétique fondé sur un échelle de vingt, comme dans la Nouvelle Zélande (2)» [Оңтүстік теңіздің шығысында біз алғаш рет Жаңа Зеландиядағыдай жиырмалық шкалаға негізделген арифметикалық жүйені табамыз (2)]. 1825 жылы «онсыз» деген сөзді баспагерлік қате ретінде пайдаланғанына қарамастан, келесі бірнеше жылда Лессон және оның досы және кемедесі Жюль де Блоссевилл Жаңа Зеландияда он бірлік сандық жүйе бар деген идеяны әдейі кеңейтіп, оны факт ретінде орнатуға тырысты. Бұл туралы 1826 жылы венгр астрономы Франц Ксавер фон Зак қайтадан айтты, ол оны Блоссевиллдің хатынан естіген: «M. Nell de Bréanté écrit que, d’après les communications qu’il a reçues de M. de Blosseville, [en Nouvelle Zélande], on a trouvé en usage un système de numération undécimal» [М. Нель де Бреанте, М. де Блоссевиллден алған хабарламаларына сәйкес, [Жаңа Зеландияда] ондық емес нөмірлеу жүйесі қолданыста болды деп жазады]. Лессон 1839 жылы прус тілшісі Вильгельм фон Гумбольдттың еңбектерінен табылған, авторсыз эссе жазған болуы мүмкін. Эсседе белгілі көздердің ең толық мәліметтері бар, Томас Кендаллдың аты-жөні және аталған хабар берушілердің болған жерлері көрсетілген, бұл мәселелер Лессонға оның жұмысынан және 1824 жылы сол аралға жасаған сапарынан белгілі болған.
Histoire naturelle des oiseaux mouches. ouvrage orné de planches (1829–1831). Histoire naturelle des Colibris suivie d'un supplement a l'histoire naturelle des oiseaux mouches (1831–32). Les trochilidées ou les colibris et les oiseaux mouches (1832). Histoire naturelle des oiseaux de paradis et des épimaques; ouvrage orné de planches, dessinées et gravées par les meilleurs artistes (1835). In the field of herpetology he described many new species of amphibians and reptiles. On 3 February 1827, he married the artist and scientific illustrator Clémence Dumont de Sainte Croix. Dumont de Sainte Croix along with her sister Zoë Dumont de Sainte Croix illustrated plates in Lesson's publications. From 1831, he served as a professor of pharmacy, and following a series of promotions, became the top ranking naval pharmacist at Rochefort (1835). His experience as a ship's surgeon resulted in his two volume "Manuel d'histoire naturelle medicale, et de pharmacographie" (1833), intended as a handbook for naval surgeons. He became a corresponding member of the Académie de Médecine in 1828, later becoming a correspondent of the Académie des Sciences (1833). He received the Légion d'honneur in 1847. In 1847, Lesson presented a division of human races based on simple color terms: White for Caucasians, Dusky for South Asians, Orange for Austronesians, Yellow for East Asians, Red for Indigenous Americans, and Black for Africans. This model achieved moderate use among ethnologists. René Primevère Lesson is sometimes confused with his brother, Pierre Adolphe Lesson (1805 1888), who participated on the Astrolabe expedition (as the Coquille had been renamed) in 1826–29, under the command of Jules Dumont d'Urville. In the article, von Chamisso had claimed that the number system of New Zealand was based on twenty: " de l'E. de la mer du Sud c'est là qu'on trouve premierement le système arithmétique fondé sur un échelle de vingt, comme dans la Nouvelle Zélande (2) " [ east of the South Sea is where we first find the arithmetic system based on a scale of twenty, as in New Zealand (2) ]. Regardless of whether his 1825 use of "undécimal" originated as a printer's error or not, over the next several years, Lesson and his friend and shipmate Jules de Blosseville would deliberately embellish and attempt to establish as fact the idea that New Zealand had a base 11 number system. It was again mentioned in 1826 by the Hungarian astronomer Franz Xaver von Zach, who reported it thirdhand as a letter written by Blosseville: "M. Nell de Bréanté écrit que, d'après les communications qu'il a reçues de M. de Blosseville, [en Nouvelle Zélande], on a trouvé en usage un système de numération undécimal" [Mr. Nell de Bréauté writes that, according to the communications he has received from M. de Blosseville, [in New Zealand], a system of undecimal numbering was found in use]. Lesson was also likely to have authored an undated, anonymous essay found among and published with the papers of the Prussian linguist Wilhelm von Humboldt in 1839. The essay contains the most extensive detail of the known sources, mentioning Thomas Kendall by name and listing several North Island locations where the alleged informants were supposedly from, matters that would have been known to Lesson from his work and 1824 visit to that island.
Құрметтер
Лессония – Оңтүстік Тынық мұхитында өсетін ірі қоңыр балдырлар туысы. 1825 жылы Рене Лессонның құрметіне осылай аталған. 1903 жылы Лессониопсис (қоңыр балдыр) деп де аталды.
Сабақ туралы
Бейльер, Ж. Б. (1840). Екі қолды және төрт қолды сүтқоректілердің түрлері; Oryctéropes туралы естелікпен бірге, Париж. Дюки, Реймонд (1995). Рене Примвер Лессон. Әлемді аралау саяхаты. «Ғылыми оқиғалар» жинағында. XVI ғасырдан XX ғасырға дейінгі Пуату-Шарант аймағының ғалымдары (DHOMBRES J., бас редакторы), «Поиту-Шарант» (Пуатье) қазіргі заманғы басылымдары: 136–147. Лефевр, М. А. (1850). Р. П. Лессонның тарихи мадақтамасы. Рошфор, Франция: Генри Лусто. Ральле, Луис. (1953). Сентонге натуралисі: Рене Примвер Лессон (1794–1849). Шарант теңізінің табиғи ғылымдар қоғамының жылнамасы, 3-том, 8-сан, 77–131 беттер.