Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Солтүстік Атабаска тілі
Northern Athabaskan language
Тличо тілі, сондай-ақ Тлы̨чǫ Ятии немесе Догриб тілі деп аталады, Канаданың Солтүстік-Батыс аумақтарындағы Тлы̨чǫ (Догриб халқы) бірінші ұлттарының сөйлейтін Солтүстік Атабаска тілі. Канада Статистикасының 2011 жылғы мәліметтері бойынша, Тлы̨чǫ Ятии тілінде сөйлейтін 2080 адам болған. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, 1735 адам осы тілде сөйлейді. Тлы̨чǫ Ятии тілін Канаданың Солтүстік-Батыс аумақтарында тұратын Дене бірінші ұлттарының халқы айтады. Тлы̨чǫ жерлері Маккензи өзенінің (Дэх Чо) шығысында, Солтүстік-Батыс аумақтарындағы Үлкен Құл көлінің (Tıdeè) және Үлкен Аю көлінің (Sahtu) арасында орналасқан. Тілде сөйлейтін төрт негізгі қауымдастық бар: Гамети (бұрынғы Рае көлдері), Бехчокǫ̀ (бұрынғы Рае Эдзо), Веквеэти (бұрынғы Snare көлдері) және Вати (бұрынғы Лак Ла Мартр). 19-ғасырдың ортасында шамамен 800 адамды құраған халық саны 1970 жылдарға қарай 1700-ге дейін өсті, ал 2011 жылғы халық санауы бойынша 2080 адамды құрады. Дегенмен, Тлы̨чǫ Ятии ана тілінде сөйлейтін адамдардың саны азайып, оны жойылып бара жатқан тілдер тізіміне енгізді. Тлы̨чǫ аймағы Үлкен Құл көлінің (Tıdeè) солтүстік жағалауын қамтиды және Үлкен Аю көліне (Sahtu) дейін созылады. Бехчокǫ̀ – Тлы̨чǫ аймағындағы ең ірі қауымдастық. Құрып бара жатқан тілдер жобасының мәліметінше, шамамен 1350 адам үйде осы тілде сөйлейді. Тілде сөйлейтіндер көбінесе ағылшын тілін еркін меңгереді. 1992 жылы «Тлы̨чǫ Ятии Enįhtł’è – Догриб тілінің сөздігінің» бірінші басылымы жарық көрді, ол Тлы̨чǫ халқына сөздер мен жазу ережелерінің дерекқорын ұсынды. Бұл қауымдастық мүшелерінің қызығушылығын оятты және тілді жаңарту жөніндегі алғашқы қадам болды.
The Tlicho language, also known as Tłı̨chǫ Yatıì or the Dogrib language, is a Northern Athabaskan language spoken by the Tłı̨chǫ (Dogrib people) First Nations of the Canadian Northwest Territories. According to Statistics Canada in 2011, there were 2,080 people who speak Tłı̨chǫ Yatıì. As of 2016, 1,735 people speak the language. Tłıchǫ Yatıì is spoken by the Tłıchǫ, a Dene First Nations people that reside in the Northwest Territories of Canada. Tłı̨chǫ lands lie east of Mackenzie River (Deh Cho) between Great Slave Lake (Tıdeè) and Great Bear Lake (Sahtu) in the Northwest Territories. There are four primary communities that speak the language: Gamèti (formerly Rae Lakes), Behchokǫ̀ (formerly Rae Edzo), Wekweètì (formerly Snare Lakes) and Whatì (formerly Lac La Martre). From a population number of about 800 during the mid 19th century to about 1,700 by the 1970s, the population has grown to about 2,080 as recorded by the 2011 Census. However, Tłıchǫ Yatıì has seen a decrease in mother tongue speakers, hence placing it under the list of endangered languages. The Tłıchǫ region covers the northern shore of Great Slave Lake (Tıdeè), reaching up to Great Bear Lake (Sahtu). Behchokǫ̀, is the largest community in Tłıchǫ territory. According to the Endangered Languages Project, approximately 1,350 people speak the language while at home. Speakers are commonly fluent in English. In 1992, the first edition of the Tłıchǫ Yatıì Enįhtł’è A Dogrib Dictionary was published which provided the Tłıchǫ people with a database of words and spelling. This sparked the interest of community members and became the first step in revitalization efforts.
Қайта жаңғырту жұмыстары
2005 жылы Тлыч өз-өзіне басқару туралы Тлыч келісімін жасады. Бұл Тлыч халқына өз тілінің, мәдениетінің және өмір салтының сақталуына басымдық беруге мүмкіндік берді. Оны жүзеге асырғаннан бері Тлыч үкіметі жас ұрпақтарға Тлыч тілін үйренуге көмектесу үшін көп күш жұмсап келеді, Тлыч Ятиін Тлыч үкіметінің екі ресми тілінің бірі деп жариялады. Жаңғырту шараларына Тлыч Ятиінде жазылулар орнату, жердегі бағдарламаларды құру, қауым мүшелері үшін Тлыч Ятиі тіліндегі сабақтар ұйымдастыру кіреді. Тлыч Ятиі Канаданың Солтүстік-Батыс Аймақтарындағы (СБТ) тоғыз ресми халық тілінің бірі. Оның ресми мәртебесіне байланысты, СБТ Білім, Мәдениет және Жұмыспен Қамту департаменті 2014 жылдан бері Халық Тілдері және Білім беру хатшылығы арқылы тілді бақылап келеді. Бұл департамент СБТ-дегі ресми тілдерді жаңғыртуға арналған және халық тілдерін қолдану мен дамытуды қамтамасыз ететін саясатқа ие. 2018-2019 жылғы ресми тілдер туралы жылдық баяндамаға сәйкес, Тлыч үкіметі тарапынан бірнеше жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Олардың ішінде апта сайын өткізілетін ақсақалдардың әңгіме айту кештері, сабақтар үшін материалдарды Тлыч Ятиі тіліне көшіру және аудару, радиостанция құру, тілде қауымдық тіл сабақтары, қазір К-7 сыныптарында оқу сабақтары бар. Жергілікті күш-жігерге қосымша, Ресми Тілдер Заңы Тлыч Ятиі және басқа да халық тілдерінің мемлекеттік қызметтер көрсетуде қолданылуын қамтамасыз етеді.
In 2005, the Tłıchǫ signed the Tłıchǫ Agreement for Self Governance. This allowed the Tłıchǫ people to prioritize the preservation of their language, culture and way of life. Since its implementation, the Tłıchǫ Government has been working hard to help younger generations of Tłıchǫ learn the language by declaring Tłıchǫ Yatıì as one of two official languages of the Tłıchǫ Government. Revitalization efforts include putting up signs in Tłıchǫ Yatıì, creating on the land programs, providing Tłıchǫ Yatıì classes for community members. Tłı̨chǫ Yatıì is one of the nine official Indigenous languages of the Northwest Territories (NWT) in Canada. Because of its official status, the NWT's department of Education, Culture, and Employment, has been monitoring the language through the Indigenous Languages and Education Secretariat since 2014. This department is devoted to the revitalization of the official languages in the NWT and has policies that ensure the continued use and growth of Indigenous languages. According to the 2018 2019 Annual Report on Official Languages, multiple revitalization efforts have been made by the Tłı̨chǫ Government. Some of which include an Elder Evening Story Telling that occurs weekly, transcribing and translating materials into Tłı̨chǫ Yatıì for classes, setting up a radio station, and having community language classes in the language, now including immersion classes in grades K 7. In addition to local efforts, the Official Languages Act ensures that Tłı̨chǫ Yatıì and the other indigenous languages are used in providing government services.