Кіріспе

Француз философы Николь Оресме (nikɔl ɔʁɛm; шамамен 1320–1325 – 11 шілде 1382), сондай-ақ Никола Оресме, Никола Оресме немесе Никола д’Оресме деп те аталады, кейінгі орта ғасырлардың француз философы. Ол экономика, математика, физика, астрология, астрономия, философия және теология салаларында ықпалды еңбектер жазды; Лизие епископы, аудармашы, Франция королі Карл V-нің кеңесшісі және 14 ғасыр Еуропасының ең өзгеше ойшылдарының бірі болды.

Өмір

Николь Оресме шамамен 1320-1325 жылдары Нормандиядағы Каен маңындағы Аллеманн ауылында (қазіргі Флери-сюр-Орн) Бае епархиясында дүниеге келген. Оның отбасы туралы ештеңе белгілі емес. Оресмедің Париж университетінде оқыған кезде, қаражаты жетпейтін студенттерге арналған Navarre колледжінде білім алғаны, оның шаруа отбасынан шыққан болуы ықтимал. Оресме Парижде Жан Бурданмен (француз табиғи философия мектебінің негізін қалаушы деп есептеледі), Саксониялық Альбертпен және, мүмкін, Ингендік Марсилиймен бірге «өнер» саласын оқыды және онда Magister Artium атағын алды. 1342 жылы Уильям Окхэмнің табиғи философиясы бойынша туындаған дағдарыс кезінде ол өнер магистрі болды. 1348 жылы ол Парижде теологияны оқыды. 1356 жылы докторлық диссертациясын қорғап, сол жылы Наварра колледжінің ұлы магистрі (grand maître) атанды. 1364 жылы Руан соборының деканы болып тағайындалды. 1369 жылдары Карл V-нің тапсыруымен Аристотельдің еңбектерін аударуды бастады, ол 1371 жылы оған зейнетақы тағайындады және патшалық қолдаумен 1377 жылы Лизио епископы болып тағайындалды. 1382 жылы Лизиода қайтыс болды.

Космология

"Көк пен әлем кітабында" Оресме Жердің өз осімен күнделікті айналуына қатысты дәлелдер мен қарсы дәлелдерді талқылады. Астрономиялық тұрғыдан алғанда, егер Жер қозғалса, ал аспан сфералары емес, астрономдар есептеген аспандағы барлық қозғалыстар, сфералар Жерді айналып тұрғандай көрінер еді. Ол Жер қозғалса, ауа артта қалып, шығыстан батысқа қарай зор жел тудырады деген физикалық аргументті қабылдамады. Оның пікірінше, Жер, Су және Ауа барлығы бірдей қозғалысқа ие болар еді. Күннің қозғалысы туралы жазылған мәтіндерге келсек, ол "бұл мәтіндер халықтың күнделікті тіліндегі қолданысқа сәйкес келеді" және оны тура мағынасында қабылдау қажет емес деп қорытындылады. Сондай-ақ, ол кішкентай Жердің өз осімен айналуы, жұлдыздардың үлкен сферасымен салыстырғанда тиімдірек екенін атап өтті. Дегенмен, ол бұл аргументтердің ешқайсысы да нақты дәлел бола алмайтынын және "барлығы, мен өзім де, аспан қозғалады, ал Жер қозғалмайды деп санайды" деген қорытындыға келді.

Астрологияны сынға алу

Өзінің математикалық еңбегінде Оресме теңестірілмейтін бөлшектер, бірін-бірінің дәрежесі ретінде көрсетуге болмайтын бөлшектер туралы ұғымды дамытты және олардың салыстырмалы жиілігіне қатысты ықтималдық, статистикалық аргументтер келтірді. Осыдан ол күннің ұзақтығы мен жылдың ұзақтығы, сондай-ақ ай мен планеталардың қозғалыс периодының тең емес (иррационалды) болуы ықтимал деп тұжырымдады. Осыған байланысты, планеталардың бірігуі мен оппозициясы ешқашан бірдей дәл қайталанбайтынын атап өтті. Оресме астрологтардың "қозғалыстарды, аспектілерді, бірігулерді және оппозицияларды нақты біледі деп ойлап, болашақ оқиғалар туралы асығыс және қате пікірлерге келеді" деген талаптарын жоққа шығарды. Орезмнің "Книга гаданий" атты еңбегінде астрологияны алты бөлікке бөліп қарастырады. Біріншісі, негізінен астрономия, аспан денелерінің қозғалысы, ол оны жақсы ғылым деп санайды, бірақ оны толыққанды білу мүмкін емес. Екінші бөлім аспан денелерінің барлық деңгейдегі жердегі оқиғаларға тигізетін әсерін қарастырады. Оресме мұндай әсерді жоққа шығармайды, бірақ қалыптасқан пікірге сәйкес, аспан денелерінің орналасуы оқиғаларды символдық түрде білдіруі немесе оларды детерминистік түрде тудыруы мүмкін дейді. Орта ғасырлар тарихын зерттеуші Чонси Вуд бұл маңызды жіберудің "астрологияға кімнің не сенетінін анықтауды өте қиын ететінін" айтады.

Сезімдік қабылдау

Жарық пен дыбыстың таралуын талқылағанда Оресме, Альхасен, Роберт Гроссетест, Роджер Бэкон, Джон Печем және Витело сияқты оптика жазушылары дамытқан, ортағасырлық түрлердің көбеюі туралы қалыпты ілімді қабылдады. Оресме осы түрлердің материалдық емес, бірақ денелі (яғни үш өлшемді) екенін сақтап қалды.

Математика

Оресмнің математикаға қосқан ең маңызды үлесі «Трактат сапа мен қозғалыстың конфигурациялары туралы» еңбегінде қамтылған. Ол жылу сияқты сапалы немесе кездейсоқ формадағы интенсио (әр нүктедегі сапаның дәрежесі) мен экстенсио (сапалы нысанның ұзындығы) арасын ажыратты. Бұл екі термин көбінесе ендік және бойлықпен алмастырылды. Түсініктілік үшін Оресме осы ұғымдарды жазық фигуралармен бейнелеу идеясын ұсынды, бұл қазіргі кезде тіктөртбұрышты координаталар деп аталатын нәрсеге жақындады. Сапаның интенсиосы бойлық сызығындағы берілген нүктедегі негізге перпендикуляр түрде орнатылған интенсиоға пропорционалды ұзындықпен немесе ендікпен бейнеленді. Оресме мұндай фигураның геометриялық формасы сапаның өзіне сәйкес келуі мүмкін деп ұсынды. Ол біркелкі сапаны бойлыққа параллель сызықпен, ал кез келген басқа сапаны дифформа деп анықтады. Біркелкі өзгеріп отыратын сапалар бойлық осіне еңкейген түзу сызықпен бейнеленеді, ал ол біркелкі емес сапалардың көптеген жағдайларын сипаттады. Оресме осы ілімді үш өлшемді фигураларға дейін кеңейтті. Ол бұл талдауды ыстық, ақ және тәттілік сияқты әртүрлі сапаларға қатысты деп санайды. Кейінгі даму үшін маңызды, Оресме бұл ұғымды жергілікті қозғалысты талдау үшін қолданды, онда ендік немесе интенсио жылдамдықты, бойлық уақытты, ал фигураның ауданы жүрілген қашықтықты білдіреді. Ол өзінің формалардың ендіктерін есептеу әдісі уақытты бойлық ретінде, ал жылдамдықты ендік ретінде қарастыру шартымен нүктенің қозғалысына қолданылатынын көрсетті; мөлшер, содан кейін, берілген уақытта жүрілген кеңістік. Осы түрлендірудің нәтижесінде, ендік біркелкі түрленген жағдайда кеңістік заңына айналды; Оресме Галилейдің оны әйгілі етуіне дейін екі ғасыр бұрын оқытылғанды жариялады. Оресмінің «Формалардың ендігі туралы» еңбегіндегі уақытқа қарсы жылдамдықтың диаграммалары Оресмге «прото гистограммаларды» ашқандықтан айып тағылуына себеп болды. «Конфигурациялар туралы» еңбегінде Оресме қисықтықты туралықтан ауытқудың өлшемі ретінде енгізеді, шеңберлер үшін қисықтық радиусқа кері пропорционал болып, оны басқа қисықтарға үздіксіз өзгеретін шама ретінде кеңейтуге тырысады. Оресм гармониялық қатардың дивергенциясын алғаш рет дәлелдеді. Дивергенция үшін қазіргі «стандартты» сынақтардан (мысалы, интегралды сынақтан) гөрі аз дамыған математиканы қажет ететін оның дәлелі, кез келген n үшін 2-нің дәрежесі болса, 1/(n/2) және 1/n арасындағы қатарда n/2 − 1 мүше бар екенін атап өтумен басталады. Бұл мүшелердің әрқайсысы кем дегенде 1/n тең, және n/2 болғандықтан, олардың қосындысы кем дегенде 1/2 тең. Мысалы, бір мүше 1/2, содан кейін екі мүше 1/3 + 1/4 бірге кем дегенде 1/2 тең, содан кейін төрт мүше 1/5 + 1/6 + 1/7 + 1/8 да кем дегенде 1/2 тең, және т.б. Осылайша, қатар 1 + 1/2 + 1/2 + 1/2 + ... қатарынан үлкен болуы керек, ол шекті шектері жоқ. Бұл гармониялық қатарлардың дивергентті болуын дәлелдейді. Бұл аргумент қатардың алғашқы n мүшелерінің қосындысы кем дегенде (сондай-ақ Гармониялық қатарды қараңыз) жылдам өсетінін көрсетеді. Оресме бұл фактіні дәлелдеген алғашқы математик болды және (оның дәлелі жоғалғаннан кейін) оны 17 ғасырға дейін Пьетро Менголи қайтадан дәлелдемеді. Ол сондай-ақ бөлшектік дәрежелер және шексіз тізбектердегі ықтималдық ұғымы бойынша жұмыс істеді, бұл идеялар келесі үш және бес ғасыр бойы одан әрі дамытылмады. Forma fluens және fluxus formae теорияларынан шабыт алып, Оресме өзінің «Физика» туралы түсініктемесінде өзгерістер мен қозғалыстың өзіндік сипаттамаларын ұсынды. Forma fluens Уильям Окхемдік «Кез келген қозғалыс қозғалтқышпен қозғалады» деп сипатталған, ал fluxus formae «Кез келген қозғалысты қозғалтқыш жасайды» деп сипатталған. Буридан мен Саксониялық Альберт флюстың заттың туа біткен бөлігі екендігі туралы классикалық түсінікке қосылды, бірақ Оресме осы жағынан замандастарынан ерекшеленеді. Ричард Бринкли modus rei сипаттамасының шабыт көзі деп саналады, бірақ бұл белгісіз. Оның жақсы үкіметке қатысты талабы – жалпыға ортақ игілік. Патша (анықтама бойынша жақсы) жалпыға ортақ игілікпен айналысады, ал тиран өз пайдасы үшін жұмыс істейді. Патшалық билігінің тұрақтылығы мен ұзақтығын халыққа үкіметке қатысуға мүмкіндік беру арқылы қамтамасыз етуге болады. Бұл түсініксіз және анахронизмдік тұрғыдан халықтық егемендік деп аталады. Ұлы Альберт, Томас Аквин, Оверньский Петр және әсіресе Падуанский Марсилий сияқты, ол кейде сілтеме жасайтын, Оресме осы халықтық қатысуды өте шектеулі деп есептейді: саяси қатысуға тек ақылды, дана және ізгі адамдар ғана қанағаттандыруы керек, князьды сайлап түзетуге, заңды өзгертуге және сот шешімі шығаруға болады. Оресме, алайда, көтеріліс құқығын мүлдем жоққа шығарады, өйткені ол жалпыға ортақ игілікке қауіп тудырады. Дегенмен, бұрынғы түсіндірушілерден айырмашылығы, Оресме заңды патшаның еркінен жоғары деп қарастырады. Оны тек ерекше қажеттілік жағдайында ғана өзгертуге болады. Оресме орташа патшалық билікті ұнатады, осылайша рим құқығының жақтастары тарапынан әдетте насихаталанушы заманауи абсолютизмді жоққа шығарады. Сонымен қатар, Оресме француз патшасын қасиетті деп қабылдамайды, Эврарт де Тремогон «Бау саяхаты» еңбегінде немесе Жан Голен «Төңкеру туралы трактат» еңбегінде көрсеткендей. Ол шіркеуді сыбайлас, тирандық және олигархиялық деп қатты сынға алғанымен, оның сенушілердің рухани игілігі үшін қажеттігіне негізгі сұрақ қоймайды. Әдетте, Оресмінің Аристотель аудармалары король Карл V-тің саясатына үлкен әсер еткені ойластырылады: Карлдың мұрагерлік желісіне және ересек емес король үшін регенттік мүмкіндігіне қатысты заңдары Оресмінің еңбегіне жатқызылды, сондай-ақ 1370 жылдардың басында король кеңесімен жоғары лауазымды шенеуніктерді сайлауы да оған байланысты деп есептеледі. Оресме Марсилийлік және концилиарлық ойларды Жан Герсон мен Кристина де Пизанға жеткізген болуы мүмкін.

Экономика

Өзінің ақшаның пайда болуы, табиғаты, заңдылығы және өзгеруі туралы трактатымен (De origine, natura, jure et mutationibus monetarum), экономикалық мәселеге арналған ең алғашқы қолжазбалардың бірі ретінде, Оресме ақша туралы ортағасырлық көзқарасқа құнды түсініктер ұсынады. Оресмінің теориялық архитектураға қатысты ойлары 1356 және 1360 жылдар аралығында аяқтаған "De moneta" еңбегінің 3 және 4-бөлімдерінде жазылған. Оның пікірінше, адамдардың мүлікке ие болуға табиғи құқығы бар; бұл мүлік жеке тұлғаға да, қоғамға да тиесілі. 4-бөлімде Оресме саяси мәселенің шешімін ұсынады – монархтың жалпы игілікті жеке мүдделерден жоғары қоюын қалай қамтамасыз етуге болады. Монархия төтенше жағдай туғанда барлық ақшаға заңды түрде талап етуге құқылы болғанымен, Оресме мұндай жағдайға барған әрбір билеушіні "құлдарды басып алған тиран" деп атайды. Оресме – монархтың барлық ақшаға, сондай-ақ "өзінің поддандыларының" жеке мүлікке ие болу құқығына құқығын мойындамаған алғашқы ортағасырлық теоретиктердің бірі.

Психология

Оресме жан-жақты психолог ретінде танымал болды. Ол "ішкі сезімдер" техникасын қолданды және әлемді қабылдауды зерттеді. Оресме 19 және 20 ғасырлардағы психологияға когнитивтік психология, қабылдау психологиясы, сана психологиясы және психофизика салаларында үлес қосты. Оресме санасыз психологиясын ашты және қабылдаудың санасыз қорытындысы туралы теорияны ұсынды. Ол сапа, сан, категориялар және терминдерден асып түсетін көптеген идеяларды дамытты, олар "таным теориясы" деп аталды.

Өлімнен кейінгі бедел

Орезмнің экономикалық ой-пікірлері оның өлімінен кейін де ғасырлар бойы жоғары бағаланып келді. 1920 жылы «Орта ғасырлық экономикалық оқыту туралы» эссесінде ирланд экономисі Джордж О’Брайен Орезмнің «Ақшаның пайда болуы, табиғаты, заңы және өзгерістері» трактаты бойынша қалыптасқан оңтайлы академиялық консенсусты жиынтықтады:
Осы еңбектің артықшылықтары оны зерттегендердің барлығының бірауыздан таңдануын тудырды. Рошердің сөзімен айтқанда, онда «14 ғасырда жасалған ақша теориясы бар, ол 19 ғасырда қолданылған қағидалармен тексерілгенде де бүгінгі күнге дейін толыққанды дұрыс болып келеді, тілдің қысқалығы, нақтылығы, айқындығы және қарапайымдылығы авторының жоғары дарынының керемет дәлелі болып табылады». Бранцтың пікірінше, «Орезмнің трактаты экономикалық тақырыпқа толыққанды арналған алғашқы еңбектердің бірі және ол көптеген идеяларды білдіреді, олар өте әділ, меркантилизм деп аталатын ұғымдардан кейін ұзақ уақыт бойы басым болғандардан да әділ және ақшаны тек айырбас құралы ретінде қарастырғандардан да әділ». Маклеод былай дейді: «Орезмнің ақша туралы трактатын заманауи экономикалық әдебиеттің бастауында тұрған деп санауға болады. Осы трактат барлық сауатты экономистер қабылдайтын ақша ғылымының негізін қалады». Еспинас: «Орезмнің саяси экономиканың ең маңызды мәселелерінің бірін қарастыратын толыққанды секулярлық және натуралистік әдісі – Орта ғасырлардың аяқталуы мен Ренессанстың басталуының белгісі». Доктор Каннингэм мақтауын қосады: «Ұлттық байлық және ұлттық билік ұғымдары бірнеше ғасыр бойы экономикалық мәселелерде жетекші идеялар болды, ал Орезм оларды өзінің аргументтерінің негізі ретінде нақты қабылдаған экономикалық жазушылардың ең алғашқысы болып көрінеді. Ақша айналымына қатысты экономикалық доктринаның көптеген мәселелері көп ойланумен және айқындықпен талқыланады». Endemann ғана Орезмнің басымдығымен келіспейді, бірақ бұл мәселеде ол біреу ғана азшылықта болады.