Кіріспе
Француз философы Николь Оресме (nikɔl ɔʁɛm; шамамен 1320–1325 – 11 шілде 1382), сондай-ақ Никола Оресме, Никола Оресме немесе Никола д’Оресме деп те аталады, кейінгі орта ғасырлардың француз философы. Ол экономика, математика, физика, астрология, астрономия, философия және теология салаларында ықпалды еңбектер жазды; Лизие епископы, аудармашы, Франция королі Карл V-нің кеңесшісі және 14 ғасыр Еуропасының ең өзгеше ойшылдарының бірі болды.
Nicole Oresme (nikɔl ɔʁɛm; c. 1320–1325 – 11 July 1382), also known as Nicolas Oresme, Nicholas Oresme, or Nicolas d'Oresme, was a French philosopher of the later Middle Ages. He wrote influential works on economics, mathematics, physics, astrology, astronomy, philosophy, and theology; was Bishop of Lisieux, a translator, a counselor of King Charles V of France, and one of the most original thinkers of 14th century Europe.
Өмір
Николь Оресме шамамен 1320-1325 жылдары Нормандиядағы Каен маңындағы Аллеманн ауылында (қазіргі Флери-сюр-Орн) Бае епархиясында дүниеге келген. Оның отбасы туралы ештеңе белгілі емес. Оресмедің Париж университетінде оқыған кезде, қаражаты жетпейтін студенттерге арналған Navarre колледжінде білім алғаны, оның шаруа отбасынан шыққан болуы ықтимал. Оресме Парижде Жан Бурданмен (француз табиғи философия мектебінің негізін қалаушы деп есептеледі), Саксониялық Альбертпен және, мүмкін, Ингендік Марсилиймен бірге «өнер» саласын оқыды және онда Magister Artium атағын алды. 1342 жылы Уильям Окхэмнің табиғи философиясы бойынша туындаған дағдарыс кезінде ол өнер магистрі болды. 1348 жылы ол Парижде теологияны оқыды. 1356 жылы докторлық диссертациясын қорғап, сол жылы Наварра колледжінің ұлы магистрі (grand maître) атанды. 1364 жылы Руан соборының деканы болып тағайындалды. 1369 жылдары Карл V-нің тапсыруымен Аристотельдің еңбектерін аударуды бастады, ол 1371 жылы оған зейнетақы тағайындады және патшалық қолдаумен 1377 жылы Лизио епископы болып тағайындалды. 1382 жылы Лизиода қайтыс болды.
Космология
"Көк пен әлем кітабында" Оресме Жердің өз осімен күнделікті айналуына қатысты дәлелдер мен қарсы дәлелдерді талқылады. Астрономиялық тұрғыдан алғанда, егер Жер қозғалса, ал аспан сфералары емес, астрономдар есептеген аспандағы барлық қозғалыстар, сфералар Жерді айналып тұрғандай көрінер еді. Ол Жер қозғалса, ауа артта қалып, шығыстан батысқа қарай зор жел тудырады деген физикалық аргументті қабылдамады. Оның пікірінше, Жер, Су және Ауа барлығы бірдей қозғалысқа ие болар еді. Күннің қозғалысы туралы жазылған мәтіндерге келсек, ол "бұл мәтіндер халықтың күнделікті тіліндегі қолданысқа сәйкес келеді" және оны тура мағынасында қабылдау қажет емес деп қорытындылады. Сондай-ақ, ол кішкентай Жердің өз осімен айналуы, жұлдыздардың үлкен сферасымен салыстырғанда тиімдірек екенін атап өтті. Дегенмен, ол бұл аргументтердің ешқайсысы да нақты дәлел бола алмайтынын және "барлығы, мен өзім де, аспан қозғалады, ал Жер қозғалмайды деп санайды" деген қорытындыға келді.
Астрологияны сынға алу
Өзінің математикалық еңбегінде Оресме теңестірілмейтін бөлшектер, бірін-бірінің дәрежесі ретінде көрсетуге болмайтын бөлшектер туралы ұғымды дамытты және олардың салыстырмалы жиілігіне қатысты ықтималдық, статистикалық аргументтер келтірді. Осыдан ол күннің ұзақтығы мен жылдың ұзақтығы, сондай-ақ ай мен планеталардың қозғалыс периодының тең емес (иррационалды) болуы ықтимал деп тұжырымдады. Осыған байланысты, планеталардың бірігуі мен оппозициясы ешқашан бірдей дәл қайталанбайтынын атап өтті. Оресме астрологтардың "қозғалыстарды, аспектілерді, бірігулерді және оппозицияларды нақты біледі деп ойлап, болашақ оқиғалар туралы асығыс және қате пікірлерге келеді" деген талаптарын жоққа шығарды. Орезмнің "Книга гаданий" атты еңбегінде астрологияны алты бөлікке бөліп қарастырады. Біріншісі, негізінен астрономия, аспан денелерінің қозғалысы, ол оны жақсы ғылым деп санайды, бірақ оны толыққанды білу мүмкін емес. Екінші бөлім аспан денелерінің барлық деңгейдегі жердегі оқиғаларға тигізетін әсерін қарастырады. Оресме мұндай әсерді жоққа шығармайды, бірақ қалыптасқан пікірге сәйкес, аспан денелерінің орналасуы оқиғаларды символдық түрде білдіруі немесе оларды детерминистік түрде тудыруы мүмкін дейді. Орта ғасырлар тарихын зерттеуші Чонси Вуд бұл маңызды жіберудің "астрологияға кімнің не сенетінін анықтауды өте қиын ететінін" айтады.
Сезімдік қабылдау
Жарық пен дыбыстың таралуын талқылағанда Оресме, Альхасен, Роберт Гроссетест, Роджер Бэкон, Джон Печем және Витело сияқты оптика жазушылары дамытқан, ортағасырлық түрлердің көбеюі туралы қалыпты ілімді қабылдады. Оресме осы түрлердің материалдық емес, бірақ денелі (яғни үш өлшемді) екенін сақтап қалды.
Математика
Оресмнің математикаға қосқан ең маңызды үлесі «Трактат сапа мен қозғалыстың конфигурациялары туралы» еңбегінде қамтылған. Ол жылу сияқты сапалы немесе кездейсоқ формадағы интенсио (әр нүктедегі сапаның дәрежесі) мен экстенсио (сапалы нысанның ұзындығы) арасын ажыратты. Бұл екі термин көбінесе ендік және бойлықпен алмастырылды. Түсініктілік үшін Оресме осы ұғымдарды жазық фигуралармен бейнелеу идеясын ұсынды, бұл қазіргі кезде тіктөртбұрышты координаталар деп аталатын нәрсеге жақындады. Сапаның интенсиосы бойлық сызығындағы берілген нүктедегі негізге перпендикуляр түрде орнатылған интенсиоға пропорционалды ұзындықпен немесе ендікпен бейнеленді. Оресме мұндай фигураның геометриялық формасы сапаның өзіне сәйкес келуі мүмкін деп ұсынды. Ол біркелкі сапаны бойлыққа параллель сызықпен, ал кез келген басқа сапаны дифформа деп анықтады. Біркелкі өзгеріп отыратын сапалар бойлық осіне еңкейген түзу сызықпен бейнеленеді, ал ол біркелкі емес сапалардың көптеген жағдайларын сипаттады. Оресме осы ілімді үш өлшемді фигураларға дейін кеңейтті. Ол бұл талдауды ыстық, ақ және тәттілік сияқты әртүрлі сапаларға қатысты деп санайды. Кейінгі даму үшін маңызды, Оресме бұл ұғымды жергілікті қозғалысты талдау үшін қолданды, онда ендік немесе интенсио жылдамдықты, бойлық уақытты, ал фигураның ауданы жүрілген қашықтықты білдіреді. Ол өзінің формалардың ендіктерін есептеу әдісі уақытты бойлық ретінде, ал жылдамдықты ендік ретінде қарастыру шартымен нүктенің қозғалысына қолданылатынын көрсетті; мөлшер, содан кейін, берілген уақытта жүрілген кеңістік. Осы түрлендірудің нәтижесінде, ендік біркелкі түрленген жағдайда кеңістік заңына айналды; Оресме Галилейдің оны әйгілі етуіне дейін екі ғасыр бұрын оқытылғанды жариялады. Оресмінің «Формалардың ендігі туралы» еңбегіндегі уақытқа қарсы жылдамдықтың диаграммалары Оресмге «прото гистограммаларды» ашқандықтан айып тағылуына себеп болды. «Конфигурациялар туралы» еңбегінде Оресме қисықтықты туралықтан ауытқудың өлшемі ретінде енгізеді, шеңберлер үшін қисықтық радиусқа кері пропорционал болып, оны басқа қисықтарға үздіксіз өзгеретін шама ретінде кеңейтуге тырысады. Оресм гармониялық қатардың дивергенциясын алғаш рет дәлелдеді. Дивергенция үшін қазіргі «стандартты» сынақтардан (мысалы, интегралды сынақтан) гөрі аз дамыған математиканы қажет ететін оның дәлелі, кез келген n үшін 2-нің дәрежесі болса, 1/(n/2) және 1/n арасындағы қатарда n/2 − 1 мүше бар екенін атап өтумен басталады. Бұл мүшелердің әрқайсысы кем дегенде 1/n тең, және n/2 болғандықтан, олардың қосындысы кем дегенде 1/2 тең. Мысалы, бір мүше 1/2, содан кейін екі мүше 1/3 + 1/4 бірге кем дегенде 1/2 тең, содан кейін төрт мүше 1/5 + 1/6 + 1/7 + 1/8 да кем дегенде 1/2 тең, және т.б. Осылайша, қатар 1 + 1/2 + 1/2 + 1/2 + ... қатарынан үлкен болуы керек, ол шекті шектері жоқ. Бұл гармониялық қатарлардың дивергентті болуын дәлелдейді. Бұл аргумент қатардың алғашқы n мүшелерінің қосындысы кем дегенде (сондай-ақ Гармониялық қатарды қараңыз) жылдам өсетінін көрсетеді. Оресме бұл фактіні дәлелдеген алғашқы математик болды және (оның дәлелі жоғалғаннан кейін) оны 17 ғасырға дейін Пьетро Менголи қайтадан дәлелдемеді. Ол сондай-ақ бөлшектік дәрежелер және шексіз тізбектердегі ықтималдық ұғымы бойынша жұмыс істеді, бұл идеялар келесі үш және бес ғасыр бойы одан әрі дамытылмады. Forma fluens және fluxus formae теорияларынан шабыт алып, Оресме өзінің «Физика» туралы түсініктемесінде өзгерістер мен қозғалыстың өзіндік сипаттамаларын ұсынды. Forma fluens Уильям Окхемдік «Кез келген қозғалыс қозғалтқышпен қозғалады» деп сипатталған, ал fluxus formae «Кез келген қозғалысты қозғалтқыш жасайды» деп сипатталған. Буридан мен Саксониялық Альберт флюстың заттың туа біткен бөлігі екендігі туралы классикалық түсінікке қосылды, бірақ Оресме осы жағынан замандастарынан ерекшеленеді. Ричард Бринкли modus rei сипаттамасының шабыт көзі деп саналады, бірақ бұл белгісіз. Оның жақсы үкіметке қатысты талабы – жалпыға ортақ игілік. Патша (анықтама бойынша жақсы) жалпыға ортақ игілікпен айналысады, ал тиран өз пайдасы үшін жұмыс істейді. Патшалық билігінің тұрақтылығы мен ұзақтығын халыққа үкіметке қатысуға мүмкіндік беру арқылы қамтамасыз етуге болады. Бұл түсініксіз және анахронизмдік тұрғыдан халықтық егемендік деп аталады. Ұлы Альберт, Томас Аквин, Оверньский Петр және әсіресе Падуанский Марсилий сияқты, ол кейде сілтеме жасайтын, Оресме осы халықтық қатысуды өте шектеулі деп есептейді: саяси қатысуға тек ақылды, дана және ізгі адамдар ғана қанағаттандыруы керек, князьды сайлап түзетуге, заңды өзгертуге және сот шешімі шығаруға болады. Оресме, алайда, көтеріліс құқығын мүлдем жоққа шығарады, өйткені ол жалпыға ортақ игілікке қауіп тудырады. Дегенмен, бұрынғы түсіндірушілерден айырмашылығы, Оресме заңды патшаның еркінен жоғары деп қарастырады. Оны тек ерекше қажеттілік жағдайында ғана өзгертуге болады. Оресме орташа патшалық билікті ұнатады, осылайша рим құқығының жақтастары тарапынан әдетте насихаталанушы заманауи абсолютизмді жоққа шығарады. Сонымен қатар, Оресме француз патшасын қасиетті деп қабылдамайды, Эврарт де Тремогон «Бау саяхаты» еңбегінде немесе Жан Голен «Төңкеру туралы трактат» еңбегінде көрсеткендей. Ол шіркеуді сыбайлас, тирандық және олигархиялық деп қатты сынға алғанымен, оның сенушілердің рухани игілігі үшін қажеттігіне негізгі сұрақ қоймайды. Әдетте, Оресмінің Аристотель аудармалары король Карл V-тің саясатына үлкен әсер еткені ойластырылады: Карлдың мұрагерлік желісіне және ересек емес король үшін регенттік мүмкіндігіне қатысты заңдары Оресмінің еңбегіне жатқызылды, сондай-ақ 1370 жылдардың басында король кеңесімен жоғары лауазымды шенеуніктерді сайлауы да оған байланысты деп есептеледі. Оресме Марсилийлік және концилиарлық ойларды Жан Герсон мен Кристина де Пизанға жеткізген болуы мүмкін.
Oresme was the first mathematician to prove this fact, and (after his proof was lost) it was not proven again until the 17th century by Pietro Mengoli. He also worked on fractional powers, and the notion of probability over infinite sequences, ideas which would not be further developed for the next three and five centuries, respectively. Taking inspiration from the theories of forma fluens and fluxus formae, Oresme would suggest his own descriptions for change and motion in his commentary of Physics. Forma fluens is described by William of Ockham as "Every thing that is moved is moved by a mover," and fluxus formae as "Every motion is produced by a mover." Buridan and Albert of Saxony each subscribed to the classic interpretation of flux being an innate part of an object, but Oresme differs from his contemporaries in this aspect. A Richard Brinkley is thought to be an inspiration for the modus rei description, but this is uncertain. His criterion for good government is the common good. A king (by definition good) takes care of the common good, whereas a tyrant works for his own profit. A monarch can ensure the stability and durability of his reign by letting the people participate in government. This has rather confusingly and anachronistically been called popular sovereignty. Like Albert the Great, Thomas Aquinas, Peter of Auvergne and especially Marsilius of Padua, whom he occasionally quotes, Oresme conceives of this popular participation as rather restrictive: only the multitude of reasonable, wise and virtuous men should be allowed political participation by electing and correcting the prince, changing the law and passing judgement. Oresme, however, categorically denies the right of rebellion since it endangers the common good. Unlike earlier commentators, however, Oresme prescribes the law as superior to the king's will. It must only be changed in cases of extreme necessity. Oresme favours moderate kingship, thereby negating contemporary absolutist thought, usually promoted by adherents of Roman law. Furthermore, Oresme doesn't comply to contemporary conceptions of the French king as sacred, as promoted by Évrart de Trémaugon in his Songe du vergier or Jean Golein in his Traité du sacre. Although he heavily criticises the Church as corrupt, tyrannical and oligarchical, he never fundamentally questions its necessity for the spiritual well being of the faithful. It has traditionally been thought that Oresme's Aristotelian translations had a major influence on King Charles V's politics: Charles' laws concerning the line of succession and the possibility of a regency for an underage king have been accredited to Oresme, as has the election of several high ranking officials by the king's council in the early 1370s. Oresme may have conveyed Marsilian and conciliarist thought to Jean Gerson and Christine de Pizan.
Экономика
Өзінің ақшаның пайда болуы, табиғаты, заңдылығы және өзгеруі туралы трактатымен (De origine, natura, jure et mutationibus monetarum), экономикалық мәселеге арналған ең алғашқы қолжазбалардың бірі ретінде, Оресме ақша туралы ортағасырлық көзқарасқа құнды түсініктер ұсынады. Оресмінің теориялық архитектураға қатысты ойлары 1356 және 1360 жылдар аралығында аяқтаған "De moneta" еңбегінің 3 және 4-бөлімдерінде жазылған. Оның пікірінше, адамдардың мүлікке ие болуға табиғи құқығы бар; бұл мүлік жеке тұлғаға да, қоғамға да тиесілі. 4-бөлімде Оресме саяси мәселенің шешімін ұсынады – монархтың жалпы игілікті жеке мүдделерден жоғары қоюын қалай қамтамасыз етуге болады. Монархия төтенше жағдай туғанда барлық ақшаға заңды түрде талап етуге құқылы болғанымен, Оресме мұндай жағдайға барған әрбір билеушіні "құлдарды басып алған тиран" деп атайды. Оресме – монархтың барлық ақшаға, сондай-ақ "өзінің поддандыларының" жеке мүлікке ие болу құқығына құқығын мойындамаған алғашқы ортағасырлық теоретиктердің бірі.
Психология
Оресме жан-жақты психолог ретінде танымал болды. Ол "ішкі сезімдер" техникасын қолданды және әлемді қабылдауды зерттеді. Оресме 19 және 20 ғасырлардағы психологияға когнитивтік психология, қабылдау психологиясы, сана психологиясы және психофизика салаларында үлес қосты. Оресме санасыз психологиясын ашты және қабылдаудың санасыз қорытындысы туралы теорияны ұсынды. Ол сапа, сан, категориялар және терминдерден асып түсетін көптеген идеяларды дамытты, олар "таным теориясы" деп аталды.
Өлімнен кейінгі бедел
Орезмнің экономикалық ой-пікірлері оның өлімінен кейін де ғасырлар бойы жоғары бағаланып келді. 1920 жылы «Орта ғасырлық экономикалық оқыту туралы» эссесінде ирланд экономисі Джордж О’Брайен Орезмнің «Ақшаның пайда болуы, табиғаты, заңы және өзгерістері» трактаты бойынша қалыптасқан оңтайлы академиялық консенсусты жиынтықтады:
Осы еңбектің артықшылықтары оны зерттегендердің барлығының бірауыздан таңдануын тудырды. Рошердің сөзімен айтқанда, онда «14 ғасырда жасалған ақша теориясы бар, ол 19 ғасырда қолданылған қағидалармен тексерілгенде де бүгінгі күнге дейін толыққанды дұрыс болып келеді, тілдің қысқалығы, нақтылығы, айқындығы және қарапайымдылығы авторының жоғары дарынының керемет дәлелі болып табылады». Бранцтың пікірінше, «Орезмнің трактаты экономикалық тақырыпқа толыққанды арналған алғашқы еңбектердің бірі және ол көптеген идеяларды білдіреді, олар өте әділ, меркантилизм деп аталатын ұғымдардан кейін ұзақ уақыт бойы басым болғандардан да әділ және ақшаны тек айырбас құралы ретінде қарастырғандардан да әділ». Маклеод былай дейді: «Орезмнің ақша туралы трактатын заманауи экономикалық әдебиеттің бастауында тұрған деп санауға болады. Осы трактат барлық сауатты экономистер қабылдайтын ақша ғылымының негізін қалады». Еспинас: «Орезмнің саяси экономиканың ең маңызды мәселелерінің бірін қарастыратын толыққанды секулярлық және натуралистік әдісі – Орта ғасырлардың аяқталуы мен Ренессанстың басталуының белгісі». Доктор Каннингэм мақтауын қосады: «Ұлттық байлық және ұлттық билік ұғымдары бірнеше ғасыр бойы экономикалық мәселелерде жетекші идеялар болды, ал Орезм оларды өзінің аргументтерінің негізі ретінде нақты қабылдаған экономикалық жазушылардың ең алғашқысы болып көрінеді. Ақша айналымына қатысты экономикалық доктринаның көптеген мәселелері көп ойланумен және айқындықпен талқыланады». Endemann ғана Орезмнің басымдығымен келіспейді, бірақ бұл мәселеде ол біреу ғана азшылықта болады.
The merits of this work have excited the unanimous admiration of all who have studied it. Roscher says that it contains 'a theory of money, elaborated in the fourteenth century, which remains perfectly correct to day, under the test of the principles applied in the nineteenth century, and that with a brevity, a precision, a clarity, and a simplicity of language which is a striking proof of the superior genius of its author.' According to Brants, 'the treatise of Oresme is one of the first to be devoted ex professo to an economic subject, and it expresses many ideas which are very just, more just than those which held the field for a long period after him, under the name of mercantilism, and more just than those which allowed of the reduction of money as if it were nothing more than a counter of exchange.' 'Oresme's treatise on money,' says Macleod, 'may be justly said to stand at the head of modern economic literature. This treatise laid the foundations of monetary science, which are now accepted by all sound economists.' 'Oresme's completely secular and naturalistic method of treating one of the most important problems of political economy,' says Espinas, 'is a signal of the approaching end of the Middle Ages and the dawn of the Renaissance.' Dr. Cunningham adds his tribute of praise: 'The conceptions of national wealth and national power were ruling ideas in economic matters for several centuries, and Oresme appears to be the earliest of the economic writers by whom they were explicitly adopted as the very basis of his argument A large number of points of economic doctrine in regard to coinage are discussed with much judgment and clearness.' Endemann alone is inclined to quarrel with the pre eminence of Oresme; but on this question, he is in a minority of one.