Кіріспе

Станислав Лемнің 1964-1979 жылдары жарияланған сатирикалық ғылыми-фантастикалық қысқа әңгімелер сериясы («Кибердиада»). Алғашқы жинақталған әңгімелер жинағы 1965 жылы жарық көрді, ал Майкл Канделдің ағылшын тіліне аудармасы 1974 жылы жарияланды. Әңгімелердің басты кейіпкерлері – Trurl және Klapaucius, ғаламшарды аралап, тамаша машиналар құрастыратын екі «құрылысшы» робот. Көптеген кейіпкерлер адам тәрізді роботтар немесе ақылды машиналар, ал тірі жаратылыстар сирек кездеседі. Бұл роботтар көбінесе қатаң рет пен құрылымы бар протофеодалдық қоғамдарға біріккен. Әр әңгіменің уақыт шеңбері салыстырмалы түрде тар, көптеген жеке оқиғаларда екі басты кейіпкердің біреуі немесе екеуі де өздеріне көмек қажет болған өркениеттер мен адамдарға шығармаларымен, кеңестерімен немесе араласуымен көмектеседі. Әңгімелердің тақырыптық мазмұны кең болғанымен, көбінесе жеке адам мен қоғамның мәселелеріне, сондай-ақ технологиялық құралдар арқылы адам бақытын табуға жасалған әрекеттерге назар аударады. 1970 жылы кітап «Кибердиада» операсы ретінде бейімделді. Лемнің көптеген басқа шығармаларымен қатар, бұл кітап көптеген фильмдер мен ойындарға шабыт берді. Варшавадағы Коперник ғылыми орталығында «Кибердиада» сөзін ойлап тапқан Тюрлдің аңызға айналған электронды бардысы Электрибалттың болаттан жасалған мүсіні орнатылған. «Кибердиада» ерекше роботтар әлемін және стильді «Роботтарға арналған аңыздар» циклымен бөліседі.

Тюрл және Клапауциус

Тюрл мен Клапауциус – "құрылысшылар" – олар құрайтын машиналар арқылы Құдайға лайық нәрселерге қол жеткізе алатын ұлы инженерлер. Екеуі ғаламның физикалық заңдарын толық бақылай алады; мысалы, бірде Тюрл газ бөлшектерінің хаостық қозғалысынан дәл ақпарат алатын бір нәрсе жасайды, оны ол "Екінші түрдегі Демон" деп атайды, ал "Бірінші түрдегі Демон" – Максвеллдің демоны. Тағы бір жағдайда екі құрылысшы өздерінің қызметтерін жарнамалау үшін үй планеталарының жанындағы жұлдыздарды қайта орналастырады. Осы зор күшке қарамастан, олардың машиналары болмаса, екеуі өте әлсіз, тұтқынға түсіп, қабілетсіз қалдырылып, көп рет физикалық зорлыққа ұшырайды. Олар ең жақын достар және зияткерлік бәсекелес. Олардың шығармалары үйде революциялық машиналар жасаудан және мұқтаж жандарға көмектесу үшін галактиканы аралаудан тұрады. Олар өз іс-әрекеттерімен жақсылық пен әділдікке берілгендігін көрсетсе де, әдетте қызметтері үшін төлем талап етеді, көбінесе ол құнды металдармен төленеді. Бір оқиғада, егер аждаһарды өлтіргені үшін сыйлық уәделеніп, бірақ берілмесе, Тюрл өзін аждаһардың терісіне орап, төлемін алғанға дейін жергілікті тұрғындарды мазалай береді. Олар ақшаны жақсы көреді, бірақ басылғандарға көмектесуді және өркениеттің жоғары "даму деңгейлеріне" жеткізуді (кем дегенде өздерінің өлшемдері бойынша) артық көреді. Олардың құрастырған машиналарын және жасаған саяхаттары кітаптағы маңызды моральдық сабақтардың негізін құрайды.

Жер мен оның тұрғындары

Адамдар дерлік жоқ болса да, көбінесе зиялы машиналардың барлық жағынан антропоморфтық белгілері байқалады; олар екі аяқты, екі жынысқа бөлінеді, адамдық сезімдерді сезінеді және кем дегенде махаббатқа қабілетті болып көрінеді. Дене және психикалық мүгеліктіктің, қарттық пен өлімнің роботтық нұсқалары, әсіресе апаттар немесе кісі өлтіру жағдайларында жиі кездеседі, оларды сипаттау үшін механикалық тіл қолданылса да. Өлім тұрақты жөндеу арқылы (кейде тіпті кері қайтарылатын) теориялық тұрғыдан алғанда болдырмауға болады, бірақ көптеген машиналар өз өлімдері туралы терең түсінікпен жүреді. «Кибериада» әлемі негізінен псевдо-ортағасырлық сипатта, онда патшалықтар, рыцарьлар, ханшайымдар және тіпті аждахалар көптеп кездеседі. Көптеген патшалықтардың технологиялық деңгейі де ортағасырлық дәуірді бейнелейді, қылыштар, роботтық аттар және дарға асу кең таралған. Бұған қоса, ғарышқа саяхаттау, өте дамыған технологиялар, футуристикалық қару-жарақ және құрылғылар қол жетімді, бірақ көптеген роботтар оларға қол жеткізе алмайды немесе түсіне алмайды, сондықтан «құрылысшылар» қажет. Көбінесе ортағасырлық рыцарьлық дәстүрлері машиналар дәуіріне бейімделген түрде қайта оқытылады. «Кибериада» атағына қарамастан, бұл кейіпкер де, уақыт кезеңі де, сюжеттік элемент те емес; бұл сөзді Тюрл ойлап тапқан электрондық ақын Электрибалт екіұшты контексте бір рет қана қолданған.

Тақырыптар

Әрбір әңгіме жеке-жеке мысал ретінде берілген, әрқайсысының өзіндік моральдық тақырыптары бар. Осы тақырыптарға өмірдің болмашылығы, адам денесінің кемшілдігі және жасанды өмір жатады. Көбінесе әрбір аристократ билеушіге қабілетсіз немесе сыбайлас болып келеді, өз халқына қатыгездік пен қорқынышпен билік етеді. Бұл философия кеңестік монархизм көзқарасына шамалы сәйкес келді. Дегенмен, оған қарсы, Карл Маркстің роботтық аналогы да өлтіріледі, оның идеялары үшін емес, ал бастапқы сәтсіздігінен кейін өзінің философиясын іске асыруын тоқтатудан бас тартқаны үшін (Кеңес Одағына айқын сын). H.P.L.D. ("Ең жоғары даму деңгейі") өркениеті бір өркениетке бақытты күштеп таңу мүмкін емес екенін және ол өзінің қоғамын құру процесінде өзі күресуі керек екенін ашық түрде мәлімдейді.

Аударма

1974 жылы Майкл Канделдің ағылшын тіліндегі аудармасы Харкорт Брейс баспасында жарық көрді. Бұл аударма кеңінен үлкен жетістікке жеткен деп есептелді, ал Кандель көптеген сыйлықтарға ұсынылды. Түпнұсқа кітапта күрделі сөз ойындары мен жаңа сөздер көп болғандықтан, Кандель дәстүрлі аудармадан гөрі еркін аударма әдісін таңдады және сөздерге, сөйлем құрылымына, әсіресе поэзияға қатысты еркіндік танытты. Бұл шығармашылық тәсіл аудармада дау тудыруы мүмкін болғанымен, «Кибериада» романында ол өте табысты нәтижеге жеткізгені үшін жоғары бағаланды. Көптеген ғалымдар оны күрделі туындыларды аударудың үлгісі ретінде қарастырды. Лем өзі кітапты және Кандельдің тәсілін мақтап, оны «өз еңбектері үшін ең жақсы аудармашы» деп атады. Кейбір сыншылар ертегілердің тікелейлігін ұнатпаса да, оның біздің заманауи қоғамымыздың өткір және әзілді сатирасы екеніне келісті. Бұл шығарма Шығыс Еуропа ғылыми фантастикасының классикасы саналады және Шығыс Еуропа мен ғылыми-техникалық қауымдастықтарда кеңінен танылды. Кітаптың өзі және оның ішіндегі кейбір әңгімелерді көптеген ғылыми фантастика жазушылары, оның ішінде Урсула К. Ле Гуин және Курт Воннегут мақтапты.

Бейімделулер

1970 жылы Кшиштоф Мейер таңдалған әңгімелер негізінде өзінің либреттосына опера – "Кибериада" шығарды. 1975 жылы Лемнің әңгімесі бойынша "Машина Трұрла" (8 мин.) анимациялық фильмі жарық көрді (режиссер, сценарий – Польша). "Жетінші Салли немесе Трұрлдың өзінің кемелдігі қалай жамандыққа әкелді" (поляк тілінде: Wyprawa siódma, czyli o tym jak własna doskonałość Trurla do złego przywiodła) – бұл оқиға "Мидың құрбаны" фильмінің сюжетіне енгізіліп, онда "Көнелген нұсқа" деп аталды. Осы оқиғада Трұрл тиранға ойнау үшін шағын механикалық патшалық құрады, бұл оқиға "SimCity" ойынына да шабыт берді. Лемнің алғаш рет жарық көрген кітабының 60 жылдығына орай, Даниэль Мроздың "Кибериада" кітабындағы иллюстрацияларынан шабыттанған әсем интерактивті Google Doodle жарық көрді: "Астронавттар".