Кіріспе

1574–1649 жылдары өмір сүрген ағылшын инженері, зерттеуші, картограф Роберт Дадли (7 тамыз 1574 – 6 қыркүйек 1649) – ағылшын зерттеушісі және картографы. 1594 жылы ол Батыс Үндістанға экспедиция ұйымдастырып, оның нәтижелерін жазбаға түсірді. Роберт Дадлидің, Лестердің 1-ші графының заңды емес ұлы, әкесінің өсиеті бойынша графтың мүлкінің көп бөлігін, соның ішінде Кенилворт сарайын мұраға алды. 1603–1605 жылдары сотта өзінің заңдылығын дәлелдеуге тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Осыдан кейін ол Англияны тастап, Тоскананың ұлы герцогтарының қызметіне өтті. Ол инженер және кеме жасаушы болып жұмыс істеді, сондай-ақ бүкіл әлемді қамтитын алғашқы теңіз атласын – Dell'Arcano del Mare (1645–1646) жасап, жариялады. Ол сонымен қатар шебер кеме жүргізуші және математик болған. Италияда ол өзін «Уорвик және Лестер графы», сондай-ақ «Нортумберленд герцогы» деп атады, бұл атақ император Фердинанд II тарапынан мойындалды.

Ерте өмір

Роберт Дадли – Роберт Дадлидің, 1-ші Лестер графының және оның сүйіктісі Дуглас Шеффилдтің, 1-ші Эффингем бароны Уильям Хауардтың қызының ұлы болды. Ол әкесінің және оның достарының үйлерінде өсті, бірақ анасын қашан қаласа көруге рұқсат алатын. Оның анасы 1579 жылдың қараша айында сэр Эдвард Стаффордқа тұрмысқа шығып, содан кейін Парижге кетіп қалды. Лестер ұлын жақсы көріп, оны көру үшін жиі сапар шегетін. Дадлиге тамаша білім берілді және 1587 жылы Оксфордтағы Крайст-Черч колледжіне “графтың ұлы” (filius comitis) мәртебесімен қабылданды. Онде оның ұстазы және жақын досы Томас Шалонер болды. 1588 жылы испандық Армада Англияға қауіп төндірген кезде, 14 жасар Роберт испандықтардың басқындығына қарсы тұруға дайындалып жатқан әкесінің, Тилбери лагеріндегі армияға қолбасшылық ететін әкесіне қосылды. Бірақ 4 қыркүйекте Лестер графы қайтыс болды. Оның өсиеті бойынша Дадлиге үлкен мұра қалды, соның ішінде Кенилворттағы қамал мен жерлер, ал оның інісі Амброз Дадли, Уорвик графының 3-шісі қайтыс болғаннан кейін Денбиг және Чирк иеліктері де берілді. 1591 жылдың басында Дадли, королева Елизавета I-нің келісімімен Франсис Вавасурға үйлену туралы келісімге келді, королева Дадлиді жақсы көретін, бірақ оның үлкейгенге дейін күтетінін қалаған. Кейін сол жылы Вавасур жасырын түрде басқа бір еркекке тұрмысқа шығып, сарайдан қуылды. Оның орнына 17 жасар Дадли, сэр Томас Кавендиштің қарындасы Маргаретқа үйленді, ол оның соңғы саяхатына, мүмкін, қаржы салған болатын. Дадли осы құпия некесі үшін сарайға кіргізілмеді, бірақ тек бірнеше күнге ғана. Маргарет әкесі Роберттен екі кеме – «Лестер» және «Роубук» сыйлық ретінде алды. Ол көп ұзамай баласыз қайтыс болды.

Экспедициялар

1594 жылы Дадли өзінің флагманы «Беар» галеоны, «Беарс Уэлп», «Эруиг» және «Фрискинг» кемелерін қоса алғанда, кемелер флотын құрды. Ол оларды Атлантикадағы испандықтарды мазалау үшін пайдалануды жоспарлады. Патшайым оның тәжірибесіздігі мен кемелердің құнына байланысты оның жоспарларын мақұлдамады. Ол оны генерал етіп тағайындады, бірақ оның Гвианаға баруын талап етті. Дадли 275 тәжірибелі теңізшіні, соның ішінде навигатор Абрахам Кендал, капитан Томас Джобсон және Бенджамин Вудты жалдады. Дадлидің флоты 1594 жылдың 6 қарашасында теңізге шықты, бірақ күрт дауыл кемелерді бөліп, оларды әртүрлі порттарға қайтарды. Дадли «Беарс Уэлп» кемесінің капитанына Канар аралдарында немесе Кабо-Бланкода оны күтіп алуды бұйырды және қайтадан теңізге шықты. Бастапқыда Дадлидің сапары сәтті болмады: «Эруиг» кемесі батып, ол кездескен кемелердің көпшілігі достық болды. Дадли Лагос шығанағында бір ғана шабуылға жетекшілік етті. Желтоқсан айында экспедиция Тенерифеде екі испандық кемені қолға түсірді. Дадли оларды «Интент» және «Регард» деп атады, оларды теңізшілерімен жабдықтады және капитан Вудсты басқаруға тағайындады. Ол Кабо-Бланкоға жүзіп, «Беарс Уэлп» кемесімен кездесуді үміттенеді, бірақ ол келмеді. Дадлидің флоты Тринидадқа бет бұрып, 1595 жылдың 31 қаңтарында Седрос шығанағына жетті. Ол Англия коронасы үшін жаңа аралды ашты және оны Дудлеяна деп атады. Содан кейін ол жөндеу үшін Паракоа шығанағына жүзіп, Сан-Хосе-де-Орунаға барлау жасады, бірақ оған шабуыл жасамауға шешім қабылдады. Дадли күштерін бөліп, «Интент» және «Регард» кемелерін солтүстікке жіберді. Тринидадта ол испан тілінде сөйлейтін үндіні жалдады, ол Ориноко өзені бойындағы алтын кеніне экспедицияны жетектеуге уәде берді. Капитан Джобсон басқарған экспедиция екі аптадан кейін қайтып келді; көрініп тұрғанындай, олардың жетекшісі оларды тастап кеткен, және олар қиындықпен кері қайтқан. Дадли Тринидадқа оралды. 12 наурызда Дадлидің флоты солтүстікке қарай жүзіп, ақырында испан сауда кемесін қолға түсірді. Содан кейін ол Пуэрто-Рикодағы Кабо-Рохоға жүзіп, біраз уақыт қолайлы олжа күтті, содан кейін Бермудаға қарай бет бұрды. Дауыл «Беар» кемесін солтүстікке қарай, қазіргі Жаңа Англияға жақын жерге айырды, ал флот ақырында Азор аралдарына жетті. Азық-түлік пен қару-жарағы жетіспейтін Дадли үйіне қайтты, бірақ жолда испандық жауынгер кемесімен кездесті. Ол екі күндік шайқаста оны жеңіп, жарамсыз етті, бірақ оған шабуыл жасаудан бас тартты. «Беар» кемесі 1595 жылдың мамыр айының соңында Корнуоллдағы Сент-Айвс қаласына келді, ал Дадли капитан Вудстың үш кемені қолға түсіргенін естіді. Келесі жылы, 1596 жылы, Дадли Эссекс графы Роберт Деверэге қосылып, Кадиске қарсы экспедицияда «Нонпарель» кемесінің командирі болды. Кейіннен Кадисті басып алудағы ерлігі үшін ол рыцарь атағын алды, бірақ оның не істегені туралы мәлімет жоқ. Одан кейін ол Стоунлидің сэр Томас Лидің қызы Элисқа үйленді. 1597 жылы Дадли капитан Вудты «Беар», «Беарс Уэлп» және «Бенджамин» кемелерімен Қытайға сауда сапарына жіберді, бірақ олар ешқашан қайтып оралмады.

Легитимділікті талап ету

Дадли 1603 жылғы мамыр айында Томас Дрюри есімді құпия авантюристтен ата-анасының құпия түрде үйленгенін естігенін мәлімдеді. Ол Лестер және Уорвик графтықтарының титулдарына, сондай-ақ қайтыс болған ағасы Амброз Дадлидің мүлігіне, оның ішінде Амброздың Уорвик замкісіне ие болу құқығын дәлелдеуге тырысты. Бұл іс 1604–1605 жылдары Жұлдызды палатада қаралып, көпшіліктің қызығушылығын оятты. Дадли үшін 90 куәгер, ал Лестер графинясы Леттис Ноллис үшін 57 куәгер келді. Дадли анасын өз ісіне қолдау көрсетуге көндірді, тіпті оған қысым көрсетті. Ол жазбаша түрде (өз қатыспады) Лестердің 1571 жылы Вестминстердегі Канон Роуде оны үйленуге міндетті болғанын және олардың 1573 жылы Суррейдегі Эшерде "қыс мезгілінде" үйленгенін мәлімдеді. Бірақ, осы үйленуге куә болған 10 адамның барлығы ("басқалармен бірге") бұрыннан қайтыс болған еді. Ол "пастордың" кім екенін де, некенің нақты күнін де есіне түсіре алмады. Жұлдызды палата дәлелдерді қабылдамады және бірнеше куәгерге айыппұл салды. Сэр Роберт Дадли Дрюридің алдауына іліккен, ал Дрюри өз кезегінде "жеке пайдасын" іздеген деген қорытындыға келді. Король Джеймс I бұл шешімді бекітті және ол 1605 жылғы 10 мамырда жарияланды. 1621 жылы Дадлидің жаңа елі – Тосканадағы ресми тергеу көрсеткендей, Дадлидің "достары оның әкесі Леди Шеффилдке үйленгенін айтады, бірақ олар оның өмірлік кезеңінде оның үйленгенін түсіндіре алмайды, бұл оның ұлының заңдылығына зиян келтіретін нәрсе".

Италияда

Дадли 1605 жылы шілдеде Кале арқылы Англиядан кетті. Оның сүйіктісі және туысы Элизабет Саутвелл онымен бірге еркек баланың киімін киіп (паж ретінде) жасырынды. Ол сэр Роберт Саутвелл мен леди Элизабет Ховардтың қызы болды, ал леди Элизабет Ховард – Дадлидің ағасы, 1-ші Ноттингем графы Чарльз Ховардтың немересі еді. Олар католицизмге өткендерін мәлімдеді. Дадли 1606 жылы Лионда Элизабет Саутвеллге үйленді, олар туысқандық байланыста болғандықтан Папаның рұқсатын алғаннан кейін. Жұп Флоренцияда қоныстанды. Ағылшын заңы бойынша, бұл неке бигамдық болып саналды, өйткені ол әлі де леди Элисқа үйленген еді (бұл неке Англия шіркеуінде болғандықтан Папа танымайтын). Ол әкесінің Лестер графы және ағасының Уорвик графы атағын қолдана бастады. Дадли Ливорно қару-жарақ қоймасы үшін соғыс кемелерін жобалап, салды және Медичи әулетінің Тоскана Ұлы герцогі Фердинанд I-нің теңіз кеңесшісі болды. Ол жылына 2000 дукат көлемінде жалақы алды. 1608 жылы Дадли герцогты Гвианаға және Бразилияның солтүстігіне "Санта-Люсия Буонавентура" атты жеке галеонды жіберуге көндірді, бұл Америкадағы алғашқы итальяндық колониялық әрекет, Торнтон экспедициясы ретінде танылды.

Татуласуға тырысу

1607 жылы Джеймс I Дадлидің саяхатқа шығу рұқсатын қайтарып алды. Ол Дадлиге үйіне оралып, тастап кеткен әйелі мен отбасын асырауды бұйырғанда, Дадли бас тартты. Осыдан кейін ол заңнан тыс деп жарияланды және оның мүлкі тәркіленді. Ол сэр Томас Шалонер арқылы ағылшын сарайымен байланысын жалғастырды, ол енді Генрих, Уэльс ханзадасының камерагері болған еді. Ол жас ханзадамен теңіз жүзу және кеме жасау мәселелері бойынша хат алмасып, 1611 жылы оның герцог Фердинандтың қызы Катеринаға үйленуіне көмектесуге тырысты. Осы аралықта Генри Фредерик Кенилворт қамалына қызығушылық танытып, оны «осы мемлекеттің орталық аймағындағы ең асыл және сәнді нысан» деп атады. Оны иеленгісі келгендіктен, Дадлиден сатып алуға дайын болды және 1611 жылы 14 500 фунт стерлинг төлеуге келісті, ал Дадли өмірі бойы қамалдың констеблі қызметін атқаруға міндеттенді. Генри 1612 жылы қайтыс болғанда, оған тек 3000 фунт төленген еді, ал Дадли оны алған-алмағаны белгісіз. Уэльс ханзадасы Чарльз қамалды иеленді, бірақ қалған соманы төлемеді. 1621 жылы ол парламент актісін қабылдады, ол Дадлидің әйеліне мүлікті оған 4000 фунтқа сатуға рұқсат берді. 1618 жылы Джеймс I Лестер және Уорвик графтықтарын басқаларға (тиісінше Лорд Лизл және Лорд Рич) берді. 1620 жылы Дадли жаңа герцог Козимо II-нің әйелі, Ұлы герцогиня Мария Магдаленаны өзінің ағасы, император Фердинанд II-ден оның атасының Нортумберленд герцогы атағын мойындауын сұрауға көндірді. Дадли 1620 жылдың 9 наурызында таққа отырды, ал Джеймс I келіссөздерді тоқтатты.

Кейінгі жылдар

Кеме жасаумен қатар, Дадли Тосканадағы көптеген жобалармен айналысты, соның ішінде Ливорноның жартастық қорғанысы мен портын нығайту, жергілікті батпақтарды кептіру және Флоренцияның ортасында сарай салу. Ол сондай-ақ жаңа галераларды жобалап, 1610-1620 жылдар аралығында теңіз саяхаты және теңізшілік туралы естеліктерін жазды. Кейін Дадли өзінің жазбаларын 1646-1647 жылдары жарыққа шығарған «Делл’Аркано дель Маре» («Теңіз сыры») атты алты томдық кітабына қосты. Ол Тоскана флоты үшін нұсқаулық ретінде теңіздік анықтамалық жазды, бірақ ол жарияланбады. 1631 жылы оның әйелі Элизабет соңғы баласын дүниеге келтіргеннен кейін бір күннен кейін қайтыс болды. Олардың 13 баласының бірнешеуі итальяндық аристократияға үйленді. 1644 жылы король Чарльз I Дадлидің екінші әйелі Алисаны өмір бойына Дадли герцогинясы етіп тағайындады және Дадлидің заңды ұлы екенін мойындады, бірақ оның лауазымдарын және мүлкін қайтарудан бас тартты. Роберт Дадли 1649 жылдың 6 қыркүйегінде Флоренцияның сыртында, Вилла Риниериде (қазір Вилла Корсини а Кастелло) қайтыс болды. Ол Флоренциядағы Сан-Панкрациода жерленген. Дадлидің ұлы – титулды Нортумберленд герцогы Карло Дадли, ол маркиз Андреа Палеоттидің екінші әйелі Мария Кристина Дадлидің әкесі болды; олар Шарль Талботқа, Шрусберидің 1-ші герцогына үйленген Адельхида Палеоттидің ата-анасы болды, бірақ осы некеден балалары болған жоқ. Дадли ұрпақтарының некелеріне қарамастан, «еркек желісінде Дадли әулетін жалғастыратын ешкім қалмады. Үшінші буыннан кейін олар Италияда жойылып кетті». 1660 жылы, Жаңарудан кейін, Дадлидің екінші әйелі леди Алиса (ағылшын заңдары бойынша оның заңды жесірі саналды) король Чарльз II-ге Нортумберленд герцогинясы лауазымын мойындауды және оның қыздары, леди Кэтрин Левесон мен леди Энн Холборнға герцогиня қыздарының дәрежесі мен құрметін беруді өтінді. Алайда король титулды патшалықтың сыйы ретінде сақтап, оны өзінің заңсыз ұлы Джордж Фитцройға берді. Дадли өзінің мүлкін Тоскананың ұлы герцогы Фердинанд II де Медичиге қалдырды. Оның ғылыми құралдар жинағы Флоренциядағы Галилео мұражайында (бұрынғы Ғылым тарихы институты және мұражайы) қойылған.

Dell'Arcano del Mare (Арқана ел Маре)

Дадлидің ең маңызды еңбегі – Dell'Arcano del Mare (Теңіз сырлары). Онда теңіз жүзу және кеме жасау туралы толыққанды трактаттар бар, және ол әлемдегі теңіз карталарының алғашқы атласы ретінде белгілі болды. Dell'Arcano del Mare алты томнан тұрады, олар Дадлидің навигация, кеме жасау және астрономия саласындағы білімін көрсетеді, сондай-ақ 130 түпнұсқа картаны қамтиды. Бұл карталардың барлығы оның жеке өнер туындылары болып табылады және бұрынғы карталардан көшірілмеген, ол сол кезге ерекше жайт еді. Алғаш рет 1646 жылы Флоренцияда итальян тілінде жарық көрген бұл атлас, сол заманғы барлық теңіз білімінің жиынтығын ұсынады. Атласқа сонымен қатар Дадли жобалап, сипаттаған бес түрлі (өлшемдегі) кемеден тұратын флот құру жөніндегі ұсыныс та кірген. Dell'Arcano del Mare 1661 жылы Флоренцияда алғашқы басылымдағы карталарсыз қайта басылды. Дадлидің карталарының ерекшелігі – Меркатор проекциясын ерте пайдаланғандығы.