Кіріспе

Пелопоннес соғысы кезіндегі теңіз шайқасы (б.з.д. 406 ж.)

Аргинусае шайқасы б.з.д. 406 жылы Пелопоннес соғысы барысында Лесбос аралының шығысында, Аргинусае аралдарындағы Канае қаласының жанында өтті. Бұл шайқаста сегіз стратегтің басқаруымен афиналық флот Калликратид басқарған спарталық флотты жеңді. Шайқасқа спарталықтардың жеңісі себеп болды, нәтижесінде Конон басқарған афиналық флот Митиленада қоршауға алынды. Кононға көмектесу үшін афиналықтар жаңадан салынған кемелерден және тәжірибесіз экипаждардан құралған жедел әскер жинады. Тәжірибесіз флот тактикалық тұрғыдан спарталықтардан нашар болды, бірақ оның қолбасшылары жаңа және бұрынғыдан өзгеше тактика қолданып, осы қиындықтың үстінен шықты, бұл афиналықтарға керемет және күтпеген жеңіске қол жеткізуге мүмкіндік берді. Шайқасқа қатысқан құлдар мен метиктерге афиналық азаматтық құқығы берілуі мүмкін. Жеңіс туралы жаңалық Афинада зор қуанышпен қарсы алынды. Алайда, олардың қуанышы шайқастан кейін болған жағдайға байланысты төмендеді. Дауыл салдарынан 25 зақымдалған немесе батып кеткен афиналық триремадан аман қалғандарды құтқаруға тағайындалған кемелер өз міндеттерін орындай алмады, көптеген теңізшілер суға батып қайтыс болды. Бұл туралы халық естігенде Афинада наразылық толқыны көтерілді, қырқыс күрес орын алып, содан кейін ассамблея сегіз қолбасшының алтауын бір топ ретінде соттап өлім жазасын берді. Спартада Калликратидты қолдаған консерваторлар Афинамен бейбітшілік орнатуды талап етті, өйткені соғыстың жалғасуы олардың қарсыласы Лисандрдың қайтадан билікке оралуына әкелетінін білген. Бастапқыда бұл топ жеңіске жетіп, Афинаға бейбітшілік туралы ұсыныс жіберу үшін делегация жіберді. Афиналықтар бұл ұсынысты қабылдамады, ал Лисандр соғыстың қалған бөлігін флотпен басқару үшін Эгей теңізіне аттанды, ол бір жылдан кейін Аэгоспотами шайқасындағы толық жеңісімен шешілді.

Калликратидас және Конон

406 ж. б.з.д. Каликратидас Спарта флотының навархы болып тағайындалды, Лисандрдың орнын басты. Каликратидас – дәстүрлі спарталық, парсының ықпалына сенбеген және Лисандрдың жақтасы болған парсы ханзадасы Кирден қолдау сұрауға тартынған. Сондықтан Каликратидас өзінің флотын жинау үшін және аймақтағы грек қалаларының Спартамен жасаған одақтарынан қаржы іздеуге мәжбүр болды. Осылайша ол шамамен 140 триремадан тұратын флот құрастырды. Ал осы уақытта Самос маңында афиналық флотқа қолбасшылық еткен Конон, теңізшілерінің рухы төмен болғандықтан, өзінің құрамындағы 100-ден астам триреманың тек 70-ін ғана пайдалануға мәжбүр болды. Каликратидас флотын жинағаннан кейін Лесбос аралындағы Метимнаға қарсы жүріш жасап, оны қоршап алып, шабуылға көшті. Метимнадан Каликратидас Лесбостың қалған бөлігін басып алуға мүмкіндік алатын еді, бұл оның флотын Геллеспонтқа көшіруге жол ашар еді, онда ол Афинаның маңызды астық жеткізу жолына тосқауыл қояр еді. Лесбосты қорғау үшін Конон өзінің сандық артықшылығы жоқ флотын Самостан Метимнаға жақын Гекатоннеси аралдарына көшіруге мәжбүр болды. Бірақ Каликратидас 170 кемеге дейін үлкейген флотымен шабуыл жасағанда, Конон Митиленге қашуға мәжбүр болды. Митилен шайқасында ол 30 кемесін порттың аузындағы шайқаста жоғалтқаннан кейін флотымен бірге блокадаға алынды. Құрлық және теңізден қоршалған Конон өзін қоршап тұрған күшті күштерге қарсы тұруға мүмкіндік таппады және тек Афинаға хабар жеткізу үшін бір хабаршы кемесін ғана жіберді.

Көшіру күштері

Афинаға хабаршы кеме келгенде Кононның жағдайы туралы хабар жеткізілді, сонда жиналыс кідіріссіз көмек күштерін құру және оларды жарақтандыру үшін қатаң шаралар қабылдады. Нике статуялары алтыннан құйылды, соның қаржысына кемелер салынды, ал құлдар мен шетелдіктер флотқа қатыстырылды. Афиналықтар жеткілікті және адал экипаж жинау үшін, флотпен бірге жүзген мыңдаған құлдарға азаматтық құқық беруге батыл қадам жасаған болуы мүмкін. Осы шаралардың арқасында жүзден астам кеме дайындалды және одақтас кемелердің қосылуымен флот Самосқа жеткеннен кейін 150 триремаға дейін жетті. Флотқа сегіз генерал бірлесіп басшылық етті: Аристократ, Аристоген, Диомедон, Эрасинид, Лисий, Перикл, Протомах және Трасил. Самостан шыққан соң, афиналық флот Лесбос аралының Малея мүйісіне қарсы орналасқан Аргинуса аралдарына бет алды, онда бір түн демалды. Афиналықтардың қимылын білген Калликратидас флотының көп бөлігімен оңтүстікке қарай Малеяға жүзіп, олардың оттарын көрді және түнде шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ дауыл оның жолын кесті, сондықтан ол шабуылды таңертеңге шегерді.

Шайқас

Келесі күні таңертең Калликратида өзінің флотын афинялықтарға қарсы шығарды. Оның 140 кемесі афиналықтардың 150 кемесімен шайқасуға дайын болды, ал 50 кемесін Митиленде Кононға қадағалау үшін қалдырды. Соғыста алғаш рет спарталық экипаждар мен командирлер афиналықтардан тәжірибелі болды, себебі афиналықтардың ең жақсы экипаждары Кононмен бірге теңізде болған. Спарталықтардың шеберлігі мен маневрлеу қабілеті артық болғандықтан, афиналық қолбасшылар бірнеше жаңа және инновациялық тактикаларды қолданды. Біріншіден, афиналық флот сегіз автономды бөлімге бөлінді, әрқайсысына генералдардың бірі басшылық етті. Екіншіден, олар флотын дәстүрлі бір қатардың орнына екі қатарға орналастырды, бұл спартандықтардың диекплоус деп аталатын маневрін пайдалануына кедергі келтіру үшін – трирема екі жау кемесі арасындағы бос орынға жылдамдап кіріп, содан кейін олардың біреуіне бүйірінен шабуылдайтын маневр. Егер спартандықтар екі қатарға қарсы осы маневрді жасаса, екінші қатардағы кеме спарталық кемені шабуылдау үшін жылжуға мүмкіндік алатын еді. Афиналықтар алға жылжығанда, сол қанатын теңізге қарай созып, спарталықтарды қанаттан орап алды. Афиналықтардың көптігі, қолданған тактикаларымен бірігіп, спарталықтар үшін қауіпті жағдай жасады, және Калликратидастың рульшісі оған шайқассыз кері шегінуге кеңес берді, бірақ наварх алға жылжуды талап етті. Қоршау қаупіне байланысты күштерін екіге бөліп, Калликратида өзінің флотын шайқасқа бастап шықты. Біраз уақыт бойы қызу шайқас болды, бірақ ақырында Калликратида, спарталықтардың оң жағын басқара отырып, кемесі қарсыластың кемесіне соқтығысқанда қаза тапты, және оң жақтағы қарсылық күйреп кетті. Сол жақ та ұзаққа созылған қарсылық көрсетті, бірақ бүкіл афиналық флотқа қарсы тұра алмады және көп ұзамай оң жаққа қосылды. Барлығы алтыспан болғанда, спарталықтар 70 кемесін, ал афиналықтар 25 кемесін жоғалтты.

Салдары

Соғыстан кейін афиналық қолбасшылар қандай бірнеше маңызды міндеттерге назар аудару керектігін шешуге тиіс болды. Конон Митиленде 50 спарталық кемемен әлі де қоршауда болды, ал оларға қарсы шешулі шаралар Калликратидастың флотының қалған бөлігіне қосылуға үлкермес бұрын оларды жоюға мүмкіндік берер еді. Сонымен қатар, шайқаста батып немесе зақымданған 25 афиналық кеменің құтқарылғандары Аргинуса аралдарының жанында су бетінде қалды. Осы екі мәселені шешу үшін генералдардың барлығы сегізі де флотының көп бөлігімен Митиленге аттанатындықтарын шешті, онда олар Кононға көмектесуге тырысады, ал триеррхтар Трасибул мен Теремен кішкентай жасақпен қалып, құтқарылғандарды іздеуге кетеді. Алайда, екі миссия да кенеттен тұрған дауылдың салдарынан сәтсіз аяқталды, ол кемелерді портқа кері қайтарды. Митилендегі спарталық флот қашып кетті, ал суға батып бара жатқан теңізшілерді құтқару мүмкін болмады.

Генералдарды соттау

Афинада бұл күтпеген жеңіске байланысты жұртшылықтың қуанышы тез арада теңізшілерді құтқара алмағаны үшін кім кінәлі екені туралы ашулы пікірталасқа ұласты. Генералдар халықтың құтқару операциясының сәтсіз аяқталуына наразы екенін білген соң, қалаға оралған Трасибул мен Тераменді кінәлі деп санады және осыған сәйкес, жиналысқа екі триерхты айыптаған хаттар жолдады, апатқа оларды кінәлады. Триерхтар өздеріне тағылған айыптамаларға тиянақты жауап берді, ал халықтың наразылығы енді генералдарға қаралды. Сегіз генерал лауазымынан шеттетіліп, сотталу үшін Афинаға қайтуға міндеттелді. Қайтып келгеннен кейін тұтқындалды, ал олардың бірі, Эрасинид, қызметтік міндеттерін орындау кезінде жасаған бірнеше құқықбұзушылықтар бойынша сотталып, айыпталды. Бұл сот генералдардың қарсыластарының жағдайды бағалау әрекеті болуы мүмкін, өйткені шайқастан кейін өткен кеңесте аман қалғандарды тастап кетуді ұсынған Эрасинид алты генералдың ішіндегі ең оңай нысана болуы мүмкін. Содан кейін жиналыстың алдына генералдарды аман қалғандарды құтқара алмағаны үшін қалай соттау мәселесі қойылды. Пікірталас барысында генералдар құтқару әрекеттерін қиындырған дауылды кінәлі деп көрсетіп, көпшіліктің қолдауын алды. Алайда, олардың өкініміне орай, пікірталас күні Апатурия мерекесімен аяқталды, онда отбасылар жиналатын. Осыған байланысты Аргинусада қаза тапқандардың жоқтығы қатты сезілді, ал жиналыс келесі күні генералдарға қатал жаза беруді қалайтын тарап бастама көтерді. Калликсеин атты саясаткер жиналыстың талқылаусыз генералдардың кінәлі немесе кінәсіз екендігіне дауыс беруін ұсынды. Алкивиадтың туысы Евриптолем және басқа бірнеше адам бұл ұсыныстың конституцияға қайшы екенін айтып қарсылық білдірді, бірақ тағы бір саясаткер генералдарға қолданылған жазаны оларға да қолдануды ұсынғаннан кейін қарсылықтарын қайтарып алды. Сот төрешілерінің қарсылығы тоқтаған соң, генералдарды айыптаушылар өз ұсыныстарын дауысқа салуға тырысты. Жиналысты басқаратын лауазымды тұлғалар – прятанейлер, белгілі бір айда жиналысты бақылауға тағайындалған рудан кездейсоқ сайланған кеңесшілер еді. Әр отырыста притенейлердің бірі епистат, яғни жиналыстың төрағасы болып тағайындалатын. Тағдырдың құдайындай, философ Сократ, өмірінде тұңғыш рет мемлекеттік қызмет атқарып, генералдар сотталған күні епистат болды. Сократ бұл мәселені дауысқа салудан бас тартты. Евриптолем қайтадан сөз сөйлеуге батылдық танытып, жиналысты генералдарды жеке-жеке соттауға бұйрық беру туралы шешім қабылдауға көндірді. Алайда, парламенттік маневрлер бұл жеңіске нүке айтты және түпкілікті шешім түпнұсқа ұсынысты қабылдау болды. Дауыс беру нәтижесінде алты генерал да, кіші Перикл де кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Афиналықтар көп ұзамай генералдар ісіндегі шешімдеріне өкінді және өлім жазасына кесілгендердің бастыларын ұйымдастырушыларға қарсы айыптамалар қойылды. Олар сотқа дейін қашып кетті, бірақ бірнеше жылдан кейін Калликсеин Афинаға қайта оралды. Қала тұрғындары тарапынан жек көрініп, аштықтан қайтыс болды.

Бейбітшілік ұсынысы

Спартада Аргинусадағы жеңіліс 412 ж.б.д. Егей теңізіндегі соғыс басталғаннан бері жиналған ұзақ қайғы-қасіреттер тізіміне енді. Қазір Хиоста тұрған флот жағдайы нашар еді, Спартадағы халық көңілі құлазып, Калликратидастың қолдаушылары соғыс жалғаса берсе, оның қарсыласы Лисандр қайтадан билікке оралатын болса деген ойға разы болмады (Эгей теңізіндегі Спартаның одақтастары оның қайта оралуын талап етіп отырды). Мұның бәрін ескере отырып, Спарта үкіметі Афинаға елшілік жіберіп, Эгей теңізіндегі жағдайды сақтап, бейбітшілік орнату үшін Децелиядағы Спарта бекінісін беруге ұсыныс жасады. Бірақ, Клеофонттың ықпалымен Афина ассамблеясы бұл ұсынысты қабылдамады. Соғыс жалғасты, алайда Афинаның бұл шешімі бір жылдан кейін қымбатқа түсті. Лисандр Спарта флотының басшысы болып қайтадан келгенде, Аэгоспотами шайқасында Афина флотын түгелдей жеңіп алды. Аргинусадағы Афинаның керемет жеңісінен кейін екі жыл өткен соң қала берілді, және оның қабырғалары қиратылды.