Кіріспе

Фактілерді тексеру – күмәнді хабарламалар мен мәлімдемелердегі деректік дұрыстықты растау процесі. Фактілерді тексеру мәтін немесе контент жарияланғанға дейін немесе кейін, немесе басқа түрде таратылғаннан кейін жүргізілуі мүмкін. Ішкі фактілерді тексеру – бұл баспагердің қате мазмұнның жариялануын болдырмау үшін өз ішінде жүргізетін тексеру; мәтінді үшінші тарап талдаған жағдайда, бұл процесс сыртқы фактілерді тексеру деп аталады. Зерттеулер фактілерді тексерудің азаматтардың көзқарасын түзетуге, сондай-ақ саясаткерлерді жалған немесе бұрмалаушы мәлімдемелерді таратудан тиысуға ықпал ететінін көрсетеді. Дегенмен, түзетулер уақыт өте келе әлсіреуі немесе дұрыс емес мәлімдемелерді қолдайтын элиталардың ықпалымен жойылған болуы мүмкін.

Фактілерді тексерудің тарихы

1850-ші жылдардағы және одан кейінгі сенсациялық газеттер фактілерге негізделген медиаға қажеттілікті бірте-бірте күшейтті. Колин Дики фактілерді тексерудің кейінгі эволюциясын сипаттады. Негізгі элементтер: 1850 жылдары құрылған Associated Press (қысқа, фактілік материал қажет болды), «New York World» газетінің Ральф Пулицері (оның 1912 жылғы Дәлдік және әділдік бюросы), Генри Люс және «Time» журналы (алғашқы жұмыс атауы: «Фактілер») және «The New Yorker» журналының әйгілі фактілерді тексеру бөлімі. Соңғы кезде негізгі бұқаралық ақпарат құралдары онлайн-стартаптардан қатты экономикалық қысымға ұшырады. Бұған қоса, әлеуметтік желілер арқылы таралатын жалған ақпарат пен артық ойлар негізгі бұқаралық ақпарат құралдарына жайлап енуде. Бір шешім – бұқаралық ақпарат құралдарының көбірек қызметкерлерін фактілерді тексеруге тағайындау, мысалы, «The Washington Post» газетіндегідей. «PolitiFact» сияқты тәуелсіз фактілерді тексеру ұйымдары да маңызды рөл атқаруда.

Фактілерді кейіннен тексеру

Сыртқы тәуелсіз ұйымдар жүргізген фактілерді тексеру 2000 жылдардың басында АҚШ-та басталды. Алайда Морган Мариетта, Дэвид Баркер және Тодд Боузердің зерттеуі "қойылатын сұрақтар мен берілетін жауаптардағы маңызды айырмашылықтарды" көрсетті. Олар бұлның "даулы жағдайлардың қай нұсқасына сену керектігін анықтауға тырысатын азаматтар үшін фактілерді тексерудің тиімділігін" шектейтінін тұжырымдады. Стэнфорд университетінің докторанты Хлоя Лимнің зерттеу жұмысы фактілерді тексерушілердің тексерген мәлімдемелерінің өте аз ғана бөлігінің үштас болатынын анықтады. PolitiFact жүргізген 1178 фактілерді тексерудің және The Washington Post Fact Checker жүргізген 325 фактілерді тексерудің ішінде бар болғаны 77 мәлімдеме екі тараптан да тексерілді. Зерттеу көрсеткендей, фактілерді тексерушілер 49 мәлімдемеге бірдей баға берді, ал 22 мәлімдемеге жуық баға берді, бұл шамамен 92% келісімді құрайды. Лим: "Кейбір жағдайларда саясаткерлердің стратегиялық беймаздығы фактілерді тексеру қозғалысының мақсаттарына бөгет болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Фактілерді тексеру процесі кейде күмәнді болып табылады, себебі фактілерді тексерушілер – тек адамдар, сондай-ақ фактілерді тексерудің кейбір жағдайларының мақсаты белгісіз болуы мүмкін.

Әсерлер

Фактілерді тексеруге қатысты зерттеулер мұндай әрекеттердің көбінесе сөйлеушінің (өз сөздеріне көбірек назар аударуға) және тыңдаушының немесе оқырманның (мазмұнның фактілерге сәйкестігін анықтауда сақтық танытуға) мінез-құлқында өзгерістерге алып келетінін анық көрсетті. Байқаулардың ішінде аудиторияның ең қақтығысты мәселелердегі қателіктерді түзетуге мүлдем көнбеушілігі, немесе жағымсыз хабарламаларды түзетуге (мысалы, "шабуыл жарнамалары") көбірек сенуге бейімділігі, сондай-ақ қателік жасаған адам бастапқыда олармен ұқсас болған жағдайда ғана пікірлердің өзгеруі жатады.

Саяси сөз

2015 жылғы тәжірибелік зерттеу фактіні тексеру саясаткерлерді қасақана бұрмалаушылық таратудан бас тартуға ынталандыратынын анықтады. Зерттеу саяси элиталар үшін қасақана бұрмалаушылық таратудың беделдік шығындары мен тәуекелдерін арттыру арқылы саяси пікірсайысты жақсартуға көмектесетінін көрсетті. Зерттеушілер олар күмәнді мәлімдемелер жасаған жағдайда беделіне және сайлау қауіпсіздігіне төнетін қауіп туралы бірнеше хат жіберді. Осы хаттарды алған заң шығарушылардың фактіні тексеруден жағымсыз баға алуы немесе олардың дұрыстығына күмән туғызылуы әлдеқайда аз болды, бұл фактіні тексеру нақты қауіп тудырғанда қателіктерді азайта алатынын көрсетеді.

Саяси басымдықтар

Бір тәжірибелік зерттеуде пікірсайыстар кезінде фактчекинг көрермендердің кандидаттардың өнерлеуін бағалауына әсер еткенін және "фактчекинг кандидаттың шыншыл екенін көрсеткен кезде, оған дауыс беруге көбірек ынта білдіргенін" көрсетті. 2016 жылғы президенттік науқан кезінде Трамптың қолдаушылары арасында жүргізілген зерттеуде Трамптың жасаған жалған мәлімдемелерін фактчекинг жасау оның қолдаушыларының осы мәлімдемелерге сенуін азайтқаны анықталды, бірақ түзетулер олардың Трампқа деген көзқарасын өзгертпеді. 2019 жылғы зерттеуде "жинақтамалы фактчекинг", яғни фактчекердің саясаткердің қанша жалған мәлімдеме жасағанын қорытындылап беруі, саясаткердің жеке мәлімдемелерін фактчекинг жасауға қарағанда саясаткерге қолдауды азайтуға күштірек әсер ететіні анықталды.

Фактілерді бейресми тексеру

Жеке оқырмандар фактілерді тексерудің кейбір түрлерін жүргізеді, мысалы, бір жаңалықтағы мәлімдемелерді басқа жаңалықтағы мәлімдемелермен салыстыру. Раввин Моше Беновиц: «Қазіргі студенттер сымсыз әлемдерін күдік тудыруды күшейту және догманы жоққа шығару үшін пайдаланады» деп атап өтті. Оның айтуынша, бұл құндылықтарды дамытуға оң әсер етеді: 1= Фактілерді тексеру үйренілетін дағдыға айналуы мүмкін, ал технологияны екінші табиғатқа айналдыратын тәсілмен пайдалануға болады. Оқу процесіне технологияны енгізу мүмкіндіктерін табу арқылы студенттер кибер және нақты әлемдерінің үйлесімді бірігуін автоматты түрде сезінеді. Бір-біріне айналып, күдікпен қарайтын екі сфераның орнына, синтездің құнды тәжірибесі пайда болады. Квинс университеті Белфаст зерттеушісі Дженнифер Роуздың айтуынша, жалған жаңалықтар оқырмандарды адастыру мақсатымен жасалғандықтан, онлайн жаңалықтарды тұтынушылар оқыған мақалаларды тексеруге тырысқанда жалған жаңалық мақаласын заңды деп қате түсінуі мүмкін. Роуз: «Интернеттегі жаңалықтарды мұқият оқыған адам жалған алғышарттардан шындықты табу қаупіне тап болады» деп мәлімдейді және фактілерді тексерудің өзі жалған жаңалықтарды тұтынуды азайтуға жеткіліксіз екенін айтады. Осыған қарамастан, Роуз фактілерді тексерудің «жалған жаңалықтармен күресу үшін білім беру күндерінің қатарында қалуы керек» деп мәлімдейді.

Даулар

Саяси фактілерді тексеру көбінесе пікір журналистикасы ретінде сынға ұшырауда. Сыни пікірлерге фактілерді тексеру ұйымдарының өзі бейтарап емес болуы немесе "тура" немесе "жалған" сияқты абсолютті терминдерді күмәнді таластарға қолдану мүмкін емес екендігі кіретін. 2016 жылдың қыркүйек айында Rasmussen Reports жүргізген ұлттық телефондық және онлайн сауалнама көрсеткендей, "барлық АҚШ сайлаушыларының тек 29% ғана кандидаттардың мәлімдемелерін тексеруге сенім білдіреді. 62% оның орнына жаңалықтар ұйымдары қолдайтын кандидаттарға көмектесу үшін фактілерді бұрмалайды деп санайды". Принстон университетінің Эндрю Гесс, Дартмут колледжінің Брендан Ньян және Эксетер университетінің Джейсон Райфлер жасаған зерттеуде жалған жаңалықтарды тұтынушылар фактілерді тексеруге, әсіресе Трампты қолдаушыларға, көбінесе жағымсыз көзқарас білдіретіні анықталды. Зерттеуде жалған жаңалықтарды тұтынушылар фактілерді тексеруге сирек кездесетіні көрсетілді: "Зерттеу кезеңінде жалған жаңалықтар сайтына кірген американдықтардың жартысы ғана арнайы фактілерді тексеру сайтының бірінен фактілерді тексерді (14,0%)". COVID-19 пандемиясы кезінде Facebook "жаһандық пандемияны тудырған жаңа коронавирус туралы жалған немесе жоққа шығарылған мәлімдемелерді алып тастайтынын" хабарлады, бұл Халықаралық фактілерді тексеру желісі деп аталатын фактілерді тексеру серіктестеріне негізделген. 2021 жылы Facebook COVID-19 ауруының шығу тегі туралы зерттеулердегі жаңалықтарға байланысты, COVID-19 ауруының Қытай зертханаларынан шыққан деген болжамдарға тыйым салды, оның ішінде Байден әкімшілігінің мәлімдемелері және Science журналындағы он сегіз ғалымның хаты, онда "зертханадан кездейсоқ шығу және зооноздық таралу теориялары әлі де мүмкін" болғандықтан жаңа зерттеу қажет екені айтылды. Бұл саясат The New York Post газетінің мақаласына әкелді, онда зертханалық ағып кету бастапқыда платформада "жалған ақпарат" деп белгіленуі мүмкін екендігі айтылды. Бұл ғылыми консенсус туралы пікір таласын қайтадан қозғады. Медициналық журнал The BMJ-де жарияланған мақалада журналист Лори Кларк былай деді: "Бұл шешімдердің даулы болуының себебі әлеуметтік желілер платформаларының жалған ақпарат пен дезинформацияның күрделі ұғымдарын қалай анықтайтынында. Бұл шешім ғылыми консенсусқа негізделген. Бірақ кейбір ғалымдар бұл әртүрлі пікірлерді басады дейді, бұл ғылымды монолит деп қате түсінуге әкеледі". Кларк сондай-ақ "Ғылыми тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екені туралы екіұшты идея пандемияны сипаттайтын жікке себеп болды" деп түсіндірді. Сол сияқты, 2023 жылы The Hedgehog Review журналында Джонатан Тейбнер мен Пол Глисон фактілерді тексерудің кем дегенде үш себеппен үгітке қарсы тиімсіз екенін мәлімдеді: "Біріншіден, шебер үгітшілердің айтқандарының көп бөлігі сөзбе-сөз дұрыс болғандықтан, фактілерді тексеруші оларды жоққа шығара алмайды. Екіншіден, қаншалықты жақсы ниетпен немесе сенімді болса да, фактілерді тексеру бастапқы мәлімдемені одан әрі таратады. Үшіншіден, тіпті фактілерді тексеруші бірнеше қателіктерді анықтаса да, жалпы картина мен ұсыныс өзгермейді, ал осы ұсыныс сананы, жүректі қозғап, соңында әрекеттерге әкеледі". Олар сонымен қатар әлемде жүздеген фактілерді тексеру топтарын басып, үнемі таралатын жалған ақпараттың өте көп мөлшерін атап өтті; фактілерді тексеруші үгіт-насихатты жүйелі түрде қарастырған жағдайда олардың объективтілігіне қауіп төндіреді; және тіпті сипаттамалық мәлімдемелер де субъективті, қарама-қайшы көзқарастарға әкеледі деп мәлімдеді. Шешімге қадам ретінде авторлар "ғылыми қауымдастық" қажет екенін ұсынды, ол "жоққа шығаруға болатын теорияларды" құруға мүмкіндік береді, "бұл өз кезегінде фактілерді түсінуге көмектеседі", бұл қадамның Интернеттің цифрлық медиа кеңістігінде кездесетін қиындықтарға назар аударады. Әлеуметтік желілер платформалары, әсіресе Facebook, журналистер мен ғалымдар фактілерді тексерушілерге аз көмек көрсету арқылы олардың күшін әлсіретеді деп айыпталды; соның ішінде "үгіт-насихатпен байланысты ұйымдар" жалған ақпарат таратқан Breitbart және The Daily Caller сияқты ақпарат құралдарын Facebook жаңалықтарында насихаттау; және республикалық сенаторлардың қысымынан кейін жалған абортқа қарсы мәлімдеме туралы фактілерді тексеруді алып тастау. 2022 және 2023 жылдары Meta, YouTube және Twitter сияқты көптеген әлеуметтік желілер платформалары сенім мен қауіпсіздік саласындағы ресурстарды, соның ішінде фактілерді тексеруді қысқарды. Элон Маск басқаратын Twitter, ғалымдардың Twitter API-іне қол жеткізуін қатты шектеді, бұрынғы тегін қол жеткізуді айына 42 000 доллардан басталатын жазылыммен алмастырды және Цифрлық қызметтер туралы заңға сәйкес қол жеткізу туралы өтініштерді қабылдаудан бас тартты. 2023 жылғы Reddit API өзгерістерінен кейін журналистер, зерттеушілер және бұрынғы Reddit модераторлары зиянды дезинформацияның таралуы, ауыстырылған модераторлардың пәндік білімі жетіспеуі, ауыстырылған модераторларды тексеру процесінің ұқыпсыздығы, контентты модерациялау үшін көбінесе қолданылатын үшінші тарап құралдарының жоғалуы және ғалымдардың Reddit деректеріне қол жеткізу қиындығы туралы алаңдаушылықтарын білдірді. Көптеген фактілерді тексерушілер қаржыландыру, технология және фактілерді тексеруді тарату үшін әлеуметтік желілер платформаларымен серіктестікке көп көңіл бөледі. Сондай-ақ, саяси фактілерді тексеруде жалған теңдіктерді аргумент ретінде пайдалану туралы пікірлер айтылды, The Washington Post, The New York Times және The Associated Press мысалдары келтірілді, онда "негізгі фактілерді тексерушілер объективті көрінуге тырысу үшін прогрессивті саясаткерлерден жалған мәлімдемелер жасауға тырысқан сияқты көрінеді".

Сөз бостандығы шектеулі елдерде фактілерді тексеру

Қытайдағы кейбір фактілерді тексеру веб-сайттарының операторлары өздерін-өз цензуралайтындарын мойындайды. Қытайдағы фактілерді тексеру сайттары көбінесе саяси, экономикалық және өзге де ағымдағы оқиғаларға қатысты пікір білдіруден жалтарды. Бірнеше қытайлық фактілерді тексеру веб-сайттары әдістемесі мен дереккөздерінің ашықтығы жетіспегені және қытайлық пропаганданы ілескені үшін сынға ұшырады.

Жариялану алдындағы фактілерді тексеру

Тек тексерілген көшірмелерді ғана басып шығарудың бір артықшылығы – ол қателіктерге байланысты туындайтын, кейде қымбатқа түсетін ауыр проблемалардың алдын алуға көмектеседі. Бұл проблемалар адамдардың немесе бизнестің абыройын қорлайтын қателіктер үшін сотқа шағымдануды қамтиды, бірақ тіпті шағын қателіктер де басылымның беделін түсіруі мүмкін. Журналистер үшін беделді сақтау көбінесе маңыздырақ ынталандырушы күш болып табылады, әйтсе де олар бұрын "фактілерді тексерушілер" деп аталмаған. Фактілерді тексерушілер болашақ жазушылар, редакторлар немесе басқа жобалармен айналысатын жеке жұмыспен қамтылғандар болуы мүмкін, ал кейбіреулері осымен кәсіби қызмет етеді. Тағы да басқалары жеке жұмыспен қамтылғандарды әр мақала үшін жалдауы немесе фактілерді тексеруді басқа міндеттермен біріктіруі мүмкін. Журналдар газеттерге қарағанда факт-чекерлерді жиі пайдаланады.

Фактілерді тексеру бойынша білім беру

Интернетте жалған жаңалықтардың таралуына байланысты көптеген ұйымдар қолданатын ақпаратты тексеруге көмектесетін нұсқаулар жасауға уақыт бөлді. Американың көптеген университеттері студенттерге дереккөздерін тексеруге көмектесетін ресурстар мен құралдар ұсынады. Университеттер студенттерге академиялық ортаның сенімді дереккөздерімен толыққанды зерттеу жүргізуге көмектесетін зерттеу нұсқаулықтарына қол жеткізуді қамтамасыз етеді. FactCheck.org, OntheMedia.org және PolitiFact.com сияқты ұйымдар дереккөзді фактчекингтен өткізу процесін жүргізуге көмектесетін әдістемелік нұсқаулар ұсынады. MIT және Стэнфорд университеттері 2020 жылдың күзінде «Ақиқатты өтіріктен ажырату: Азаматтық онлайн ойлау» атты онлайн MOOC курсын бастады. Бұл курс мұғалімдерге студенттерге негізгі фактчекинг әдістерін үйретуге бағытталған.

Кәсіби фактілерді тексеру туралы кітаптар

Сара Харрисон Смит, "Нью-Йорк таймс" газетінің фактілерді тексеру бөлімін басқарған, "Фактілерді тексерушінің кітабы" атты еңбекті жазды. Джим Фингал бірнеше жыл "The Believer" және "McSweeney's" журналдарында фактілерді тексеруші болып жұмыс істеді және Джон Д'Агатамен бірлесіп "Фактілердің өмірлік мерзімі" кітабын жазды, ол фактілерді тексеруші (Фингал) мен автордың (Д'Агата) арасындағы күресті көрсетеді – бұл күрес дерекқорлық емес туындыдағы "көркемдік еркіндіктің" шегін сынаған эссеге байланысты болды.