Кіріспе

Аустралияның екі этностық тұрғыдан ерекшеленетін жергілікті халқының бірі – Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары, екіншісі – аборигендер. Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары деп аталатын кең ауқымды топта бес ерекше халық бар, олар географиялық және мәдени айырмашылықтарға негізделген. Екі негізгі түпкілікті тіл тобы бар: Калау Лагав Я және Мериам Мир. Торрес бұғазы креол тілі де сауда мен коммерция тілі ретінде кеңінен қолданылады. Арал мәдениетінің негізі Папуа-Австронезиялық мәдениет, және халық дәстүрлі түрде теңізшіл болып келген. Мүсін жасау, гравюра және маска жасау сияқты өнер салаларында дамыған мәдениет бар.

Демография

133 аралдың тек 38-інде ғана адам тұрады. Аралдар мәдени жағынан ерекше, оларды көршілес Папуа-Жаңа Гвинея, Индонезия және Тынық мұхиты аралдарынан ерекшелендіретін көптеген ерекшеліктер бар. Бүгінде аралдар көпұлталы, жылдар бойы бисер, ана перлен және трохус қабықшалары саласына Азия және Тынық мұхиты аралдары саудагерлерін тартқан. 2006 жылы Австралия Сыртқы істер және сауда министрлігі (DFAT) Торрес бұғазы аймағында 6800 Торрес бұғазы аралдарының тұрғыны бар екенін хабарлады. 2016 жылғы халық санауы бойынша Австралияның барлық аймақтарында өзін Торрес бұғазы аралдарының ұрпағы деп санағандардың саны 32 345 адамды құрады, ал Торрес бұғазы аралдары мен аборигендердің тегі бар адамдардың саны тағы 26 767 адамды құрады (2006 жылы тиісінше 29 515 және 17 811 адамды құраған). Торрес бұғазы аралдарының және аборигендердің бес қауымы Квинсленд материгінің жағалауында, негізінен Кейп-Йорк түбегінің Солтүстік жарты аралындағы Бамага, Сеисия, Инжину, Умагико және Нью-Мапун қалаларында тұрады. 1875 жылдың маусым айында қызылша эпидемиясы халықтың шамамен 25% -ын өлтірді, ал кейбір аралдар халқының 80% -ына дейін жоғалтты, себебі арал тұрғындарының еуропалық ауруларға қарсы табиғи иммунитеті болмады.

Тілдер

Аралдарда екі ерекше жергілікті тіл, сондай-ақ креол тілі қолданылады. Торрес бұғазының креол тілі – ағылшын тіліне негіделген креол тілі де сөйленіп жүр. Олар сонымен қатар аң аулау және жинаумен де айналысады. Дугонг, тасбақа, раковиналар, крабтар, моллюскілер, риф балықтары және жабайы жемістер мен көкөністер дәстүрлі түрде ауланып, жиналған және олардың күн көріс жолының маңызды бөлігі болып табылады. Аралдарда тұрмаса да, дәстүрлі тағамдар салтанаттар мен тойларда маңызды рөл атқарады. Дугонг пен тасбақа аулау, сондай-ақ балық аулау – арал тұрғындарының теңізбен тығыз байланысты дәстүрін жалғастырудың бір жолы деп есептеледі. Аралдардың әлемнің басқа аймақтарынан келген саудагерлер мен зерттеушілермен ұзақ тарихы бар, бұл олардың өмір салты мен мәдениетіне әсер еткен. Торрес бұғазының жергілікті халқының әртүрлі аралдарда өмір сүретін ерекше мәдениеті бар, бірақ ол аралдар арасында шамалы айырмашылықтарға ие. Мәдени амалдар Австралия аборигендері мен Папуа мәдениетімен ұқсастықтарды бөліседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар ауызша дәстүрді сақтайды, олардың әңгімелері ән, би және салтанатты өнер арқылы беріліп, жеткізіледі. Теңізшіл халық ретінде, теңіз, аспан және құрлық олардың әңгімелері мен өнерінде маңызды орын алады.

Колонизациядан кейінгі кезең

Колонизациядан кейінгі тарих халыққа жаңа мәдени ықпалдарды әкелді, ең бастысы – христиан дінінің орны. "Нұр келгеннен" (төменде қараңыз) кейін, бұрынғы қасиетті рәсімдерде маңызды болған артефакттар маңыздылығын жоғалтып, олардың орнына кресттер және христиан дінінің басқа да символдары келді. Кейбір жағдайларда миссионерлер дәстүрлі қасиетті заттарды қолдануға тыйым салып, соңында олардың жасалуы тоқтатылды. Миссионерлер, антропологтар және мұражайлар көптеген материалдарды "жинады": миссионер Сэмюэл Макфарлейн жинаған барлық заттар Лондонда сақталды, кейіннен үш еуропалық мұражай мен Австралияның бірнеше мұражайлары арасында бөлісті. 1898–1899 жылдары британдық антрополог Альфред Корт Хаддон шамамен 2000 зат жинады, ол діншіл христиан миссионерлерінің туған жердің діни дәстүрлерін және рәсімдерін жою ниетінен құтқару үшін жиналған жүздеген өнер туындыларын сақтау қажет деп сенді. Сондай-ақ, салтанатты билердің видеожазбалары да жиналды. Кембридж университетіндегі коллекция Хэддон коллекциясы деп аталады және ол әлемдегі Торрес бұғазы аралдарының артефакттарының ең толық жиынтығы болып табылады.

Өнер

Мифология мен мәдениетке мұхит пен аралдар маңындағы табиғи өмірдің әсері зор болған, және олар дәстүрлі өнер түрлерін қалыптастырған. Тотемдік жаратылыстар саналатын тасбақалар, балықтар, дугондар, акулалар, теңіз құстары және тұзды су крокодилдері ерекше көзге түседі. Торрес бұғазы аралдықтарының туында бейнеленгендей, күрделі бас киімдер немесе дари (кейде дари деп те жазылады) салтанатты билер үшін жасалады. Аралдарда ағаштан ою-өрнек жасау, маскалар мен барабандарды ойып жасау, сондай-ақ осы және басқа да рәсімдерге арналған заттарға әсемдік элементтерін қою дәстүрі ұзақ жылдар бойы сақталған. 1970 жылдардан бастап, жас суретшілер дәстүрлі мифтер мен аңыздарға қызығушылықтың қайта жандануымен бірге оқуларын бастады. Маргарет Лоридің «Торрес бұғазының мифтері мен аңыздары» (1970) және «Торрес бұғазынан әңгімелер» (1972) атты жарияланымдары ұмытылып кеткен оқиғаларды жаңғыртып, суретшілерге үлкен әсер етті. Осы оқиғалардың кейбірі Хэддонның 1898 жылғы Торрес бұғазына жасаған экспедициясынан кейін жазылса да, көптегені кейін қолданыстан шығып, немесе ұмытылған. 1990 жылдары, сыйлық иегері Деннис Нона (1973 ж.т.) сияқты жас суретшілер тобы, осы дағдыларды линогравюра, офорт сияқты көшпелі формаларға, сондай-ақ ірі көлемді қола мүсіндерге аударуды бастады. Басқа да көрнекті суретшілер қатарында жергілікті өсімдіктер мен экожүйелерді бейнелейтін әсем қара-ақ линогравюраларымен танымал Билли Мисси (1970-2012) және Алик Типоти (1975 ж.т.) бар. Бұл және басқа да Торрес бұғазы суретшілері Австралиядағы халық өнерінің формаларын кеңейтіп, керемет Меланезиялық ою-өрнек шеберлігімен қатар жаңа оқиғалар мен тақырыптарды әкелді.

Музыка және би

Торрес бұғазының арал тұрғындары үшін ән салу мен билеу – олардың «әдебиеті», «Торрес бұғазы өмір салтының ең маңызды бір бөлігі». Торрес бұғазының арал тұрғындары ауызша тарихын әндер мен билер арқылы сақтап, көрсетеді; билер иллюстрациялық материал ретінде қызмет етеді, ал билеушінің өзі – әңгімеші (Эфрем Бани, 1979). Көптеген әндер ауа райы туралы, ал қалғандары – мифтер мен аңыздар, теңіздегі өмір, тотемдік құдайлар және маңызды оқиғалар туралы. «Би және оның қимылдары әндерді көрнекті түрде бейнелейді және иллюстрациялық материал қызметін атқарады». Би – шығармашылық пен бәсекелестіктің маңызды формасы. «Би машиналары» (қолға ұсталатын механикалық қозғалатын заттар), аспаптар мен бас киімдер (дхари/дари) би өнерін көркейтеді. Кристин Ану – Торрес бұғазының мұрагері, АРИА сыйлығының иегері, әнші-күйші, ол алғаш рет «My Island Home» әнінің кавер-версиясымен танымал болды (бұл әнді алғаш рет Warumpi Band орындаған).

Спорт

Торес бұғазы аралдарының тұрғындары арасында спорт кеңінен танымал, және қоғамда Австралия мен халықаралық спортта көптеген спорт жұлдыздары бар. Спорттық іс-шаралар әртүрлі аралдардан келген адамдарды біріктіреді, сондай-ақ Торес бұғазының Австралия құрлығы және Папуа-Жаңа Гвинеямен байланысын нығайтуға көмектеседі. Регби лигасы ерекше танымал, оның ішінде әртүрлі аралдар командалары арасындағы жыл сайынғы "Аралдық бастау" турнирі бар. Баскетбол да өте танымал. Белгілі спортшылар қатарында 1899 жылғы Махина дауілі кезінде теңізден құтқару операциясы үшін Корольдік гуманитарлық қоғамның алтын медалімен марапатталған Муара (Лифу) Вакандо; 1964 жылғы Олимпиада баскетболшысы Майкл Ах Матт; 1976 жылғы Паралимпиаданың жеңімпазы Гарри Мосби; 1980 және 1984 жылғы Олимпиада баскетболшысы Дэнни Морсеу; НБА ойыншылары Пэтти Миллс және Натан Жавай; сондай-ақ 2013 жылғы Супер Боул жеңімпазы Джесси Уильямс бар.

Дін және наным-сенімдер

Халықтың әлі де өздерінің дәстүрлі сенімдері сақталған. Тагай туралы әңгімелер, олардың рухани сенімдер жүйесі, Торрес бұғазының аралдықтарын теңіз халықтары ретінде бейнелейді, олардың жұлдыздармен байланысы бар және әлемдегі барлық нәрсенің өз орны бар тәртіпті қамтиды. Олар Тагайдың нұсқауларымен өмір сүреді. Кейбір Торрес бұғазының аралдықтары аборигендердің "Арман" және "Мәңгілік" тұжырымдарымен сабақтас сенімдерді ауызша тарих арқылы жеткізіп келеді.

Ауызша емделу

Ауызша тарихтағы әңгімелердің бірі Мало, Сағай, Күлқа және Сиу есімді төрт бауыр (бала) туралы айтады. Олар Кейп-Йорктан (Кей Даол Дай, яғни «үлкен жер») орталық және шығыс аралдарға дейін қайықпен келіп, әрқайсысы өз тайпасын құрды. Сағай Яма аралына (Яма деп аталған) қонды және біраз уақыттан кейін құдай сияқты мәртебеге ие болды. Оның тотемі – крокодил. Күлқа Ауреид аралына қоныстанды және аңшылық құдайы ретінде ұқсас мәртебеге қол жеткізді. Оның тотемі – гей-гей (Тревалли) деп аталатын балық. Сиу Масигке қоныстанды, би құдайы болды, ал оның тотемі – жолбарыс акула (байдам) болды. Ең үлкен бауыры Мало Мерге барды және өмір сүру ережелерін, дін мен заңды біріктіретін қағидаларды белгіледі. Бұл қағидаларды 1992 жылы танымал Мабо тума жер иелігі ісінде Эдди Мабо ұсынды. Күлқаға табынушылық 1836 жылы «Чарльз Итон» кемесінің апаттан екі жыл өткен соң аман қалғандарды құтқарушылар Ауреид аралында «бас сүйек үйін» тапқан кезде айқын болды. Олар француз үкіметі 1869 жылы Лояльді аралдары мен Жаңа Каледониядан миссионерлерді шығаруды талап еткеннен кейін Торрес бұғазына жүзіп барды. Лифу аралынан келген миссионерлермен бірге Лояльді аралдарынан сегіз мұғалім мен олардың әйелдері де келді. Тайпа ақсақалы және жауынгер Дабад оларды қарсы алды. Өз жерін және халқын қорғауға дайын болған Дабад су жағасына қарай басып, Макфарлен тізе бүгіп оған Киелі кітапты ұсынғанда, ол қарсы тұрды. Дабад бұл сыйлықты қабылдады, ол «Нұр» ретінде түсіндірілді, осылайша христиан діні Торрес бұғазы аралдарына енгізілді. Торрес бұғазы аралдарының халқы христиандық рәсімдер мен салтын қабылдады, сонымен қатар жер, теңіз және аспанмен байланысын сақтап, дәстүрлі әдет-ғұрыптарын және «Айлан Кастом» деп аталатын мәдени ерекшеліктерін жалғастырды. Арал тұрғындары бұл оқиғаны «Нұрдың келуі» деп атайды, сондай-ақ Зулай Ван немесе Би Акарида деп те атайды.

Дегенмен, христиан дінінің келуі халықтың дәстүрлі сенімдерінің соңына бармады; олардың мәдениеті жаңа дінді түсінуіне әсер етті, христиан құдайы құрметпен қабылданды және жаңа дін олардың күнделікті өмірінің барлық саласына енгізілді.

Дәстүрлі асырап алу

Купай омаскер деп аталатын дәстүрлі мәдени амал, туыс немесе қауым мүшесіне бала асырап алуға мүмкіндік береді. Мұндай асыраудың себептері Торрес аралдарының қай мәдениетіне жататынына байланысты әртүрлі болады. Мысалы, "жерді күтіп-бағу немесе жерге қамқорлық жасаудың маңызды рөлін атқару үшін отбасыға мұрагер қажет болуы". Басқа себептер "ұрпақтар арасындағы қарым-қатынастарды күту және жауапкершілікке" қатысты болуы мүмкін. Бірақ асырап алынған балалар асырап алған ата-аналарының тегін алмайды. 2020 жылдың 17 шілдесінде Квинсленд үкіметі парламентке осы амалды заңды түрде мойындау туралы заң жобасын енгізді. Заң жобасы 2020 жылдың 8 қыркүйегінде "Меріба Омаскер Казиу Казипа" ("Біздің балаларымыздың балалары үшін") заңы ретінде қабылданды.