Кіріспе

Албандар дәстүрлі түрде киетін қырлары жоқ ақ түсті тоқпан.

Qeleshe, plis, qylaf Владимир Орелдің пікірінше, plis сөзі протоалбан тіліндегі p(i)litja сөзінен шыққан, ол ескі жоғары неміс тіліндегі filiz, латын тіліндегі pellis және грек тіліндегі πῖλος сөздерімен байланысты, сондай-ақ протославян тіліндегі *pьlstь сөзімен де байланысты. Майкл Дризен Орелдің протоалбан тіліндегі p(i)litja сөзін жаңартуы дұрыс емес деп санайды.

Процесс

Плисті жасаудың көптеген жолдары бар, бірақ ол әрқашан қолмен жасалады. Косово елінде ең көп таралған әдіс – жүнге сабын жағу. Кружа базарында жүннің кішкентай бөлігі алдымен үстелге қойылады. Содан кейін, садаққа ұқсас құралмен жүн, тас немесе берік ағашпен соғылып, ұрылып, жүн талшықтары бір-біріне түйіліп, өріліп кетеді. Соңында жүн жуылып, қысқарады. Одан кейін, жүн толыққандай жазық және тегіс болатынша, үстінен жазық ағаш құралмен бірнеше рет басылады. Сосын 24 сағатқа тегістегішке салынып, ыстық су мен тұзға малдарылады. Шапка екі дайын, жазықталған және қысылған жүннен жасалады. Бұрыштары алып тасталып, дөңгелек пішінге келтіріледі. Кейін, екі жүн бөлігін бір-біріне үйкегенде талшықтарды тегіс ұстау үшін желімнің орнына сабын қосылады. Содан кейін матаны нығайту үшін жуылып, соғылып, ағаштан жасалған қалыпқа орналастырылады. Плистің пішіні, оны кептіру үшін қойылған ағаш қалыпқа байланысты болады, содан кейін пішін бекіту үшін тағы да сабынмен сүртіледі. Жүн қырғышпен тегістеледі. Соңында, ағаш құрал плистің үстінен қатты үйкеледі.

Тарих

Албан плисі/келешісі – иллириялық дәуірден жеткен киім. Иллириялық жарты шар пішіндес бас киім темір ғасырына дейін барып жетеді, ол ерлер мен әйелдердің қабірлерінде табылған, сондықтан оны екі жыныс та киген болуы мүмкін. Зеницада табылған иллириялық ескерткіште плиске ұқсас калот пішіндес бас киім бейнеленген. Албан/Иллириялық бас киімі Солтүстік Италия мен Оңтүстік Альпідегі темір ғасырының соңғы кезеңдерінен табылған ситулалар мен белбеу тақталарындағы суреттерге сүйене отырып, Жерорта теңізі аймағындағы кең және жалпы жіктемеге жатқызылған. Онда жарты шар пішіндес, кішкентай ұшы бар бас киім киген адамдардың суреттері де бар. Мұндай бас киім кигендер ауыл шаруашылығы құралдарын ұстаған күйде бейнеленген, бұл оларды ауыл тұрғындары деп есептеуге негіз береді. Сонымен қатар, Рим үкімдігі тұсындағы Босниядағы 2-3 ғасырлардағы ескерткіштерде иллириялықтардың ұқсас бас киімдерде бейнеленгені көрінеді. Мұндай бас киімдер Балқанның шығыс жартысында, Паннония-Карпат аймағында және Шығыс Еуропада кездеспейді. 1542 жылғы латын сөздігінде *De re vestiaria libellus, ex Bayfio excerptus* албан шапанын *kyrbasia* деп атап, оны «конус пішіндес биік *pileus* [шапаны]» (pileus altus in speciem coni eductus) деп сипаттаған. Жарымшар плистің алғашқы бейнесі Иоганн Теодор де Брайдың 1596 жылғы Моиси Големидің суретінде кездеседі, алайда, одан бұрынғы ғасырлардан бастап албандықтардың плис кигенін көрсететін итальяндық және басқа да құжаттар бар. Nopcsa оның қызыл түсті болуы мүмкін екенін де айтады. 17-19 ғасырларда плистің сыртқы түрі мен сипаттамасы көбейіп, ол кеңінен таралған және киюге ыңғайлы болғандықтан, жалпы албандық бас киім ретінде бейнеленді. Ақ түсті нұсқасы ең танымал болды және Албан ренессансы кезінде ерекше албандық ұлттық киім деп жарияланды. 18-19 ғасырларда плис Арнаутты бейнелейтін суреттерде жиі кездеседі, Жан Леон Жером, Шарль Барг және Мари Габриэль Флорент Огуст де Шоиз Гуфьер сияқты суретшілер Осман империясының албандық тұлғаларын плиспен суреттеді, бұл Шығыстың әртүрлі бейнесі болды. Ол ресми жағдайда да бейнеленді, мысалы, 1785 жылғы Жан-Пьер Луи Лоран Хоуэльдің «Албан некесі» суретінде дін қызметкері плис киген күйде бейнеленген. 19-20 ғасырларда албандық зерттеушілер албандық ұлттық киімдерін суретке түсіре бастады, олардың көптеген суреттерінде плис болды. Франц Нопкса фон Фелсе Силвас бас киімін бірнеше рет суретке түсірген. Содан кейін ол тәуелсіздік үшін күрес кезінде албан сарбаздарының танымал бас киіміне айналды, Шота Галика, Иса Болетини және Азем Галика Албанияны бөлісу кезінде итальяндық, түрік, грек, серб және қарамонталық әскерлермен шайқасқанда плис киген күйде бейнеленген. Плис Вафен СС «Скандербег» дивизиясының және Албан легионының ресми киімінің бір бөлігі болды.

Шолу

Шапка албандық таулы аймақтардың дәстүрлі киімінің бір бөлігі болып табылады және көптеген албандық қауымдастықтардың ұлттық символы саналады. Османдық кезеңде ақ түсті фес түріндегі бас киім албандардың, әсіресе мұсылман албандарының ерекше ұлттық бас киімі болды. Солтүстік Албанияның таулы аймақтарында шапканың пішіні жарты шар тәрізді, ал Кукес аймағында – қиықталған. Оңтүстік Албанияда шапка солтүстік Албаниядағыдан биік, әсіресе Джирокастер және Влоре аймақтарында, Мизеке жазық аймағынан басқа. Оңтүстік Албанияның кейбір аймақтарында шапканың кішкене ілгегі болады. Шапка бір-бірлігінен жүн матадан жасалады, көбінесе ақ түсті, және бас пішініне қарай қалыпқа келтіріледі. Шапканы ер адамдар Тирана аймағындағы дәстүрлі тойларда киеді.