Кіріспе
1873 жылдан 1879 жылға дейінгі әлемдік экономикалық рецессия.
Ұзақ депрессия – 1873 жылы басталып, қолданылған көрсеткіштерге байланысты 1879 жылдың наурызына дейін немесе 1896 жылға дейін жалғасқан әлемдік баға және экономикалық рецессия. Бұл рецессия ең ауыр Еуропа мен АҚШ-та сезілді, олар Америка Азамат соғысынан кейінгі он жылдықтарда Екінші өнеркәсіптік революцияның арқасында қарқынды экономикалық өсімді бастан өткерді. Сол кезде бұл оқиға "Ұлы депрессия" деп аталды және 1930 жылдардағы Ұлы депрессияға дейін осы атаумен танылды. Бұл кезең жалпы дефляция мен экономикалық құлдыраумен сипатталды, бірақ Ұлы депрессия сияқты ауыр экономикалық регрессияға ұшырамады. Ұлыбритания ең көп зардап шекті; осы кезеңде ол континенттік Еуропа экономикаларымен салыстырғанда өнеркәсіптік өндірістегі алда болуын жоғалтты. Бұл оқиға кезінде британ экономикасы 1873 жылдан 1896 жылға дейін үздіксіз депрессияда болды деген пікір кең тарады. Кейбір мәтіндер бұл кезеңді 1873–1896 жылдардағы Ұлы депрессия деп атайды, оның себебі қаржы және өндіріс салаларындағы шығындар ауыл шаруашылығы секторындағы ұзақ рецессиямен күшейді. АҚШ-та тарихшылар 1873 жылғы паникадан басталып, 1893 жылғы паникамен аяқталған 1873–1879 жылдардағы депрессияны қарастырады, бұл өркендеу дәуірінің соңына сызық тарды. АҚШ Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы паникадан кейінгі құлдыраудың 1873 жылдың қазанынан 1879 жылдың наурызына дейін, яғни 65 айға созылғанын анықтады. Бұл көрсеткіш Ұлы депрессияның 43 айлық құлдырауын басып өтеді. АҚШ-та 1873 жылдан 1879 жылға дейін 18 000 кәсіпорын, оның ішінде 89 теміржол банкротқа ұшырады. Жұмыссыздық 1878 жылы 8,25%-ға жетті.
The Long Depression was a worldwide price and economic recession, beginning in 1873 and running either through March 1879, or 1896, depending on the metrics used. It was most severe in Europe and the United States, which had been experiencing strong economic growth fueled by the Second Industrial Revolution in the decade following the American Civil War. The episode was labeled the "Great Depression" at the time, and it held that designation until the Great Depression of the 1930s. Though it marked a period of general deflation and a general contraction, it did not have the severe economic retrogression of the Great Depression. Great Britain was the hardest hit; during this period it lost some of its large industrial lead over the economies of continental Europe. While it was occurring, the view was prominent that British economy had been in continuous depression from 1873 to as late as 1896 and some texts refer to the period as the Great Depression of 1873–1896, with financial and manufacturing losses reinforced by a long recession in the agricultural sector. In the United States, historians refer to the Depression of 1873–1879, kicked off by the Panic of 1873, and followed by the Panic of 1893, book ending an era of prosperity. The U. S. National Bureau of Economic Research dates the contraction following the panic as lasting from October 1873 to March 1879. At 65 months, it is the longest lasting contraction identified by the NBER, eclipsing the Great Depression's 43 months of contraction. In the United States, from 1873 to 1879, 18,000 businesses went bankrupt, including 89 railroads. Unemployment peaked in 1878 at 8.25%.
Өмірбаян
Депрессияға дейінгі кезеңде бірнеше ірі әскери қақтығыстар мен экономикалық өсімнің кезеңі басым болды. Еуропада Франко-пруссия соғысының аяқталуы Германияда жаңа саяси құрылымға әкелді, ал Францияға жүктелген 200 миллион фунт стерлингтік өтемақы Германия мен Орталық Еуропада инфляциялық инвестициялық шарындарға себеп болды. Өнеркәсіпте Бессемер конвертері сияқты жаңа технологиялар қарқынды енгізіліп жатыр, теміржолдар дами берді. АҚШ-та Азамат соғысының аяқталуы және соғыстан кейінгі қысқа мерзімді төмендеу (1865–1867) инвестициялық шарынға жол ашты, ол әсіресе АҚШ-тың батыс аймағындағы мемлекеттік жерлердегі теміржолдарға бағытталған. Бұл кеңейудің қаржыландыруын көбінесе шетелдік инвесторлар жүзеге асырды.
Австрия-Мажарстан
Әлемдік экономикалық дағдарыс алғаш рет Австрия-Венгрияда, 1873 жылдың мамыр айында Вена қор биржасы құлап түскен кезде басталды. Чилиде күміс кенінен түсетін кіріс те азайды.
Франция
Францияның тәжірибесі біршама ерекше болды. Франко-прусс соғысында жеңілгеннен кейін, ел немістерге 200 миллион фунт стерлинг көлемінде өтемақы төлеуге міндеттелді және 1873 жылғы құлдырау кезінде бұл жағдайды бастан кешіп отырды. Француздар өтемақыны төлегенде мақсатты түрде дефляция саясатын қабылдады. 1882 жылы француз банкі Union Générale банкротқа ұшырады, осыдан кейін француздар Англия банкінен үш миллион фунт стерлинг алып, француз қор нарығының құлдырауына себеп болды. Франко-прусс соғысынан кейін жаңа инвестициялық банктердің өркендеуінен кейін, құлдырау салдарынан француз банк жүйесінің қирауы қаржы секторына 20 ғасырдың басына дейін әсер етті. Францияның ұлттық таза өнімі 1882 жылдан 1892 жылға дейінгі он жыл ішінде төмендеді.
Италия
1887 жылдан кейін Франция мен Италия арасында он жылдық тариф соғысы басталды, бұл Италия біріккен кезде гүлденген франко-итальян қатынастарына нұқсан келтірді. Франция Италияның ең ірі инвесторы болғандықтан, елдегі француз активтерін сату әсіресе ауыр соққы болды.
Протекционизм
Ұзақ депрессияға дейінгі кезең экономикалық интернационализмнің күшеюімен сипатталды, оған Латын валюталық одағы сияқты бастамалар мұқтаж болды, бірақ олардың көпшілігі экономикалық белгісіздіктің салдарынан тоқтап қалды немесе бұрылып кетті. Шаруашылық өнімдерінің бағасының күрт құлдырауы Германияда арзан импорттық астықтан зардап шеккен Юнкер аристократиясын 1879 жылы Отто фон Бисмарк Германиясындағы Ұлттық либералдық партиясының наразылығына қарамастан, қорғау тарифін қолдауға сәтті итермеледі. АҚШ-та Бенджамин Харрисон 1888 жылғы президент сайлауында протекционизмді қолдайтынын уәде етіп жеңіске жетті. Әлемнің ірі сауда елдері қабылдаған протекционистік саясаттың нәтижесінде 1870 жылдан 1890 жылға дейін әлемдік сауда флоты айтарлықтай өсімді көрсетпеді, ал содан кейін соғысқа дейінгі экономикалық өркендеу кезеңінде тоннажы шамамен екі есеге артты. Тек Ұлыбритания мен Нидерланды ғана төмен тарифтерді сақтап қалды. Бизнес мүдделерінің қысымымен президент Улисс Грант бұл шараға вето қойды.
Жаңа империализм
Ұзақ депрессия отаршылдықтың қайта жандануына және Жаңа империализм кезеңіне әкеліп соқты, оның символы Африка үшін болған талас-тартыс. Батыс елдері жинақталған артық капиталын орналастыру үшін жаңа нарықтар іздеді. Ханна Арендтің "Тоталитаризмнің пайда болу тарихы" (1951) еңбегінде айтылғандай, "қабілеттің шексіз кеңеюі" "капиталдың шексіз кеңеюінен" кейін келді. АҚШ-та 1878 жылдан бастап батыс теміржолдарының қайта құрылуы, кеңейтілуі және қайта қаржыландырылуы, бұрын үнділер жері болған аймақтағы су, ағаш, балық, минералдарды кең көлемде сатумен бірге дамып келе жатқан нарықтың белгісі болды. Бұл нарық пен өнеркәсіптің өсуіне, сондай-ақ теміржол иелерінің қарақшы барондарының пайда болуына әкелді, бұл 1880 және 1890 жылдардағы өркендеуге ұласты. Алтын ғасыр – санаулы байлардың нәтижесі болды. 1893 жылғы паникамен бұл цикл қайталанды, ол тағы бір ірі нарық құлдырауына айналды.
Қайтару
АҚШ-та Ұлттық экономикалық талдау бюросы дағдарысты 1879 жылдың наурызымен даталайды. 1879 жылдың қаңтарында АҚШ Азамат соғысы кезінде бас тартып кеткен алтын стандартына қайта оралды; экономист Рендигс Фелстің сөзіне сәйкес, алтын стандарт дефляцияның төменгі шегін белгіледі, және бұл 1879 жылғы ерекше жақсы ауыл шаруашылығы өндірісімен одан әрі нығайтылды. 1873 жылдан 1896 немесе 1897 жылға дейін жалғасқан бір рецессия болды деген пікірді қазіргі заманғы көптеген зерттеулер қолдамайды. Тіпті, осы бизнес-циклдің ең төменгі нүктесі 1875 жылға дейін жеткен болуы мүмкін деген ұсыныстар да бар. Шындығында, 1869 жылдан 1879 жылға дейін АҚШ экономикасы нақты таза ұлттық өнім (НҰӨ) бойынша 6,8%-ға, ал жан басына шаққандағы нақты НҰӨ бойынша 4,5%-ға өсті. 1869 жылдан 1879 жылға дейін нақты жалақылар өзгеріссіз болды, ал 1879 жылдан 1896 жылға дейін номиналды жалақылар 23%-ға өсті, ал бағалар 4,2%-ға төмендеді.
Түсіндірме
Көптеген экономикалық тарихшылар осы кезеңді ең өнеркәсіптік дамыған елдер үшін теріс бағалайды. Көптегендерінің пікірінше, тұрақсыздықтың басты себебі – 1873 жылғы монета заңынан бастап, жаңа фиатты алтын стандартына көшуге байланысты, екіметалл стандартын тастаудан туындаған ақша айналымының қысқаруы болды. Дегенмен, басқа экономикалық тарихшылар осы кезеңді «депрессия» деп атауға қарсы шығып, осы тұжырымға күмән келтіретін экономикалық статистиканың қайшылығына назар салады. Олар өнеркәсіп, теміржол, жалпы өнім, ұлттық табыс және жан басына шаққандағы нақты табыстың салыстырмалы түрде үлкен өсімді байқады. Экономистер Милтон Фридман мен Анна Шварцтың мәлімдемесінше, 1869 жылдан 1879 жылға дейінгі он жылдық ішінде ақша ұлттық өнімі жылына 3 пайызға, нақты ұлттық өнім жылына 6,8 пайызға, ал жан басына шаққандағы нақты өнім жылына 4,5 пайызға өсті. Тіпті, айтылған «ақша айналымының қысқаруы» да болған жоқ, ақша массасы жылына 2,7 пайызға өсті. 1873 жылдан 1878 жылға дейін, ақша айналымының келесі өсуінен бұрын, банк ақшасының жалпы көлемі 1,964 миллиард доллардан 2,221 миллиард долларға дейін өсті, бұл 13,1 пайызға немесе жылына 2,6 пайызға тең. Қысқасы, бұл шамалы, бірақ нақты өсім, емес қысқару. 1873 жылдан 1879 жылға дейін жан басына шаққандағы номиналды табыс өте біртіндеп төмендесе де, бұл төмендеу келесі 17 жыл ішінде біртіндеп өсумен толықтырылды. Сонымен қатар, жан басына шаққандағы нақты табыс шамамен тұрақты болды (1873–1880; 1883–1885) немесе өсті (1881–1882; 1886–1896), сондықтан орташа тұтынушы «депрессияның» соңында бұрынғыдан гөрі жақсы жағдайда болған сияқты. АҚШ, Германия, Франция және Италия сияқты бағалар да төмендеген басқа елдерді зерттеу нәтижесінде, номиналды және нақты жан басына шаққандағы табыстың көрсеткіштерінде айқын оң үрдістер байқалды. Дефляция, әдетте, пайдаға кері әсер етпеді, бірақ олар (әсіресе Ұлыбританияда) жоғары шетелдік бәсекеге қарсы күресіп жатқан салаларда төмендеді. Бұдан өзге, кейбір экономистер баға деңгейінің төмендеуі экономикаға зиянды емес деп санайды және дәлел ретінде осы кезеңдегі экономикалық өсуді келтіреді. Экономист Мюррей Ротбард айтқандай: Өкінішке орай, көптеген тарихшылар мен экономистер бағалардың тұрақты және күрт төмендеуі депрессияға әкеледі деп сенуге бейім. Сондықтан олар осы дәуірде байқалған өркендеу мен экономикалық өсуге таңғалады. Олар оқиғалардың табиғи барысында, үкімет пен банк жүйесі ақша массасын тез өсірмесе, еркін нарықтық капитализм өндіріс пен экономикалық өсімнің орасан зор өсуіне алып келеді. Бағалар төмендейді, ал салдары депрессия немесе тұрақсыздық емес, өркендеу (өйткені шығындар да төмендеп барады), экономикалық өсім және тұтынушылардың барлығына өмір сүру деңгейінің жақсаруы болады. 1870 жылдары басталған дефляцияның үлкен бөлігі факторлық өнімділіктің бұрын-соңды болмаған жетістіктерінің көрінісі болды. Көптеген соңғы тауарлардың нақты бірлік өндірістік шығындары 19-ғасыр бойы және әсіресе 1873 жылдан 1896 жылға дейін тұрақты түрде төмендеді. Бұрын мұндай «технологиялық жетістіктер, олардың қолданылуы жағынан кеңінен таралған және әсері жағынан түбегейлі болған» ешқашан болған емес. Сондықтан, көптеген танымал экономистердің қорқынышты болжамдарына қарамастан, Ұлыбритания ереуілдер мен жұмыс тоқтатуларға ұшыраған жоқ. Бағаның төмендеуі ақшалай жалақының төмендеуін білдірмеді. Көптеген жұмысшыларды ереуілге шақырудың орнына, бағаның төмендеуі оларды сауда жасауға ынталандырды.
Unfortunately, most historians and economists are conditioned to believe that steadily and sharply falling prices must result in depression: hence their amazement at the obvious prosperity and economic growth during this era. For they have overlooked the fact that in the natural course of events, when government and the banking system do not increase the money supply very rapidly, freemarket capitalism will result in an increase of production and economic growth so great as to swamp the increase of money supply. Prices will fall, and the consequences will be not depression or stagnation, but prosperity (since costs are falling, too), economic growth, and the spread of the increased living standard to all the consumers. A large part at least of the deflation commencing in the 1870s was a reflection of unprecedented advances in factor productivity. Real unit production costs for most final goods dropped steadily throughout the 19th century and especially from 1873 to 1896. At no previous time had there been an equivalent "harvest of technological advances so general in their application and so radical in their implications". That is why, notwithstanding the dire predictions of many eminent economists, Britain did not end up paralyzed by strikes and lockouts. Falling prices did not mean falling money wages. Instead of inspiring large numbers of workers to go on strike, falling prices were inspiring them to go shopping.