Кіріспе

Спинозаның философиялық еңбегі «Теологико-политикалық трактат» (ТТП) немесе «Теологикалық-саяси трактат» – 1670 жылы голланд философы Бенедикт Спиноза (1632–1677) латын тілінде жазған философиялық еңбек. Бұл кітап ерте заманғы маңызды және даулы мәтіндердің бірі болды. Оның мақсаты – «жеке адамды ырым-жырым мен шіркеу билігінің құлдығынан азат ету». Онда Спиноза қазіргі еврей және христиан діндеріне қатысты өз көзқарастарын баяндайды және Киелі кітапты, әсіресе Ескі өсиетті сын тұрғысынан талдайды, себебі олар екеуінің де негізі болып табылады. Ол мемлекет пен діннің қандай рөлдерді атқаруы тиіс екенін көрсетеді және демократия, сөз бостандығы мен дін бостандығының белгілі бір деңгейде Амстердам сияқты жақсы жұмыс істейтінін, ал мемлекет ақыл-ойының шегінде басымдыққа ие болуын тиіс екенін тұжырымдайды. Мемлекеттің мақсаты – азаматтардың бостандығына кепілдік беру. Діни көшбасшылар саясатқа араласпауы керек. Спиноза өзінің маңызды еңбегі «Этиканы» жазуды тоқтатты, Голландия Республикасындағы төзімсіздік күшейген кезде, діни билікке және ой еркіндігіне деген олардың ықпалына тікелей қарсылық білдірді. Ол бұл еңбегін латын тілінде анонимді түрде жариялады, қатты сынға ұшырауын және діни көшбасшылар мен консервативті әлеуметтік биліктердің оның еңбегін толығымен басып тастау әрекеттерін дұрыс болжады. Ол голланд тіліне аудармасын жариялауды тоқтатты. Бір автор оны «шайтанмен бірігіп жұмыс істейтін, адасқан яһуди тарапынан тозақта жасалған» деп сипаттады. Бұл еңбек «Еуропалық зияткерлік тарихтың ең маңызды оқиғаларының бірі» ретінде сипатталды, ол либерализм, секуляризм және демократия идеяларының негізін қалады.

Тарихи контекст

XVII ғасырдың ортасында Нидерланд Республикасының мақтан тұтатын діни төзімділігі күш сынағына ұшырады. Англиямен сауда және империялық үстемдік үшін болған соғыс Солтүстік Нидерландтың гүлденуіне әсер етті. Голландия реформаторлық шіркеуінің консервативті басшылары азаматтық билік органдарына пікір еркіндігін шектеу және оларға қарсы болған идеялардың таралуын тоқтату үшін қысым жасады. Саяси аренада консерваторлар Оранж үйінің мүшесінен штадтхолдер, яғни мемлекет басшысы лауазымын қайта жаңартуға тырысты. Бірінші штадтхолдерсіз кезеңде (1650–1672) Йохан де Витт мемлекет басшысы қызметін атқарды және гүлденуге ықпал еткен діни төзімділік саясатын қолдады. Яһудилер өз дінін ашық түрде өркендетіп, коммерциялық сектордың маңызды бөлігі болды. Республиканың діни және интеллектуалдық ортасын жандандырған көптеген христиан секталары да болды. Кейбір наразылар діни билікке және діннің өзіне ашық түрде қарсы шыға бастады, Спиноза да сондай болды, бұл оның 1656 жылы Амстердамдағы яһуди қауымынан қуылған себебіне айналды. Оның ойдағы туысы, жақын рухты досы Адриан Кербағ (1633–1669) дінге сыналы екі еңбек жариялаған. Бұл еңбектер латын тілінде емес, голланд тілінде жарық көргендіктен, оларды көптеген оқырмандарға қолжетімді болды, сондықтан ол тез арада діни биліктің назарына ілігіп, тұтқындалды және түрмеге тасталды, онда ол көп ұзамай қайтыс болды. Оның өлімі Спинозаға ауыр соққы болды, ол 1665 жылы ТТП атанған еңбегін жазуға кірісті. Голланд тілінде жазудың қауіптілігін ескере отырып, Спинозаның трактаты латын тілінде жазылған. Этиканың күрделі мәтінінен өзгеше, ТТП әлдеқайда оңай түсінілетін, метафизикадан гөрі дін мен саясатқа арналған. Ғалымдар ТТП мәтініне ол 1656 жылы яһуди қауымынан қуылғаннан кейін испан тілінде жазған «Апология» («қорғау») кіретінін болжайды.

Жазу және жариялау тарихы

Спиноза өзінің аса ірі еңбегі "Этиканы" жазуды тоқтатты да, "ТТП" еңбегіне кірісті. Математикалық дәлел сияқты абстрактілі құрамынан өзгеше, "ТТП" латын тілінде оқитын оқырмандарға көбірек ой-пікір ұсынып, түсініктірек болды. Ол Голландияға келген Корольдік қоғамның хатшысы Генри Олденбургке хат жазды, және олар хаттар арқылы байланысын жалғастырып, жаңа еңбек туралы хабарлады. Олденбург таң қалды, ал Спиноза метафизикадан ауытқу себептерін түсіндірді. "ТТП" – дінбасылардың билігіне, оның негізінде Киелі кітапқа сүйене отырып, жасалған тікелей шабуыл. Спиноза атеизм айыбынан өзін қорғауды көздеді. Ол діни биліктің шектеулерінен тыс, философиялық ойлау еркіндігін іздеді. Трактат 1670 жылы Ян Риуверц арқылы Амстердамда анонимді түрде жарияланды. Автор мен баспагерді саяси қуғыннан қорғау үшін, бетінде басылым орны ретінде Гамбург, ал баспагер Хенрикус Кюнрахт деп көрсетілді. Спиноза сол дәуірдегі еуропалық ғалымдардың тілі – неолатын тілінде жазды. Нидерланд Республикасындағы білімді оқырмандардан өзгелерге де жеткізу үшін, голланд тілінде жариялау келесі қадам болды. Спинозаның голланд тіліне аудармашысы, сонымен қатар коллегианттардың еркін ойлаушысы Ян Хендрикс Глэземейкер 1671 жылы басылымды дайындап, баспаға жіберді; бірақ Спиноза аударманың басылуын уақытша тоқтатуға араласты, себебі ол аударма Спиноза мен оның қолдаушыларын билік алдында қауіпке тікелей ұшыратуы мүмкін еді.

Жұмыстың құрылымы

Бұл еңбекке кіріспеден кейін 20 атаулы тарау кіреді. Тараулардың көпшілігі діннің түрлі салаларын, ал соңғы бесеуі мемлекеттік құрылымның мәселелерін қарастырады. Төменде Джонатан И. Израиль редакциялаған ТТП-ның 2007 жылғы басылымындағы толық атаулардан алынған тараулардың қысқартылған тізімі келтірілген. Кіріспе. 1-тарау. Пайғамбарлық туралы. 2-тарау. Пайғамбарлар туралы. 3-тарау. Еврейлердің шақырылуы туралы. 4-тарау. Құдай заңдары туралы. 5-тарау. Дәстүрлер мен хикаялар туралы. 6-тарау. Муғжұзаттар туралы. 7-тарау. Жазбаларды түсіндіру туралы. 8-тарау. Елшілердің бес кітабы, Ешуа, Билер, Рут, Самуил, Патшалар. 9-тарау. Осы кітаптарға қатысты қосымша сұрақтар. 10-тарау. Ескі өсиеттің қалған кітаптары. 11-тарау. Апостолдар мен пайғамбарлар. 12-тарау. Құдай заңдары мен құдай сөзі. 13-тарау. Жазбалардың үйретулері. 14-тарау. Сенім мен философия. 15-тарау. Теология және ақыл-ой. 16-тарау. Мемлекеттің негіздері. 17-тарау. Мұса заманындағы еврей мемлекеті. 18-тарау. Еврей мемлекеті және оның тарихы. 19-тарау. Егеменді биліктер мен дін. 20-тарау. Бос мемлекет.

Дінге қатысты көзқарас

Бұл трактатта Спиноза яһуди дінін және жалпы ұйымдасқан діндерді ең жүйелі түрде сынап көрсетті. Спиноза теология мен философияны, әсіресе Киелі кітаптарды оқығанда, бөлек ұстау қажет деп мәлімдеді. Оның пікірінше, теологияның мақсаты – бағыну, ал философияның мақсаты – рационалды шындықты түсіну. Киелі кітаптар философияны үйретпейді, демек оны философияға бейімдеуге болмайды, әйтпесе Киелі кітаптардың мағынасы бұрмаланады. Керісінше, егер ақыл-ойыңды Киелі кітапқа бағындырсаң, Спинозаның айтуынша, "ежелгі қарапайым халықтың көзқарастары оның санасына еніп, оны тоңғайтады". Спиноза пайғамбарлық және кереметтер сияқты құдайлық емес деп есептелетін құбылыстардың тек табиғи түсіндірмелері бар деп санады. Ол Құдай тек Өзінің табиғатының заңдарымен әрекет етеді деп, Құдай белгілі бір мақсат немесе telos үшін әрекет етеді деген пікірді қабылдамады. Спинозаның ойынша, Құдайдың қандай да бір мақсатпен әрекет ететініне сенетіндер – өз үміттері мен қорқыныштарын табиғаттың қызметіне проекциялайтын, жаңылысқан адамдар.

Жазбаша түсіндірме

Спиноза – қазіргі заманғы метафизиканың, моральдық және саяси философияның ғана емес, сонымен қатар Киелі кітапты сынаудың жоғары деңгейдегі әдісінің де бастауы болды. Ол түсіндіру идеясына ерекше бейімделген; оның ойынша, барлық ұйымдастырылған діндер – белгілі бір түсіндірулерді институционалды түрде қорғаудың амалы ғана. Ол Мұса пайғамбардың Киелі кітаптың алғашқы бес кітабын, христиандар Тора деп атаса, еврейлер бес кітап деп атаса, жазбағанын толығымен жоққа шығарды. Ол Киелі кітаптың құрылымын талдап, оның көптеген авторлар мен әртүрлі бастаулары бар жинақталған мәтін екенін көрсетті; оның пікірінше, ол бірден ашылмаған. Оның «Теологиялық-саяси трактаты» (Tractatus Theologico-Politicus) Киелі жазбаларды дұрыс түсіндіргенде, дін қызметкерлерінің күш қолданып, барлық наразылықты басуға тырысуына ешқандай құқық жоқ екенін көрсетуге бағытталған. Осы мақсатына жету үшін Спиноза Киелі кітапты дұрыс түсіну дегеннің не екенін көрсетуге тиіс болды, бұл оған Киелі кітапты сынауға мүмкіндік берді. Оның көзқарасы Джон Буньян, Манассе бен Израиль және белсенді дін қызметкерлері сияқты замандастарынан өзгеше болды. Табиғаттан тыс ешқандай үстем күшті мойындамаған және мемлекеттің азаматтық билігіне қарсы ешқандай билікті қабылдамаған Спиноза, Киелі кітап мәтіндерін тарихи мәтін деп санайтын кез келген басқа құжаттан өзгеше қарау керек деген барлық талаптарды да қабылдамады. Оның Киелі кітаптың «кейбір бөліктері кемшікті, бұзылған, қате және өзімен қайшы келеді, және бізде оның тек фрагменттері ғана бар» деген пікірі сол кезде үлкен дау тудырды және кем дегенде бір ғасыр бойы оның жаман атына себеп болды. Дегенмен, көптеген адамдар оның көзқарасын біртіндеп қабылдап, шынайы «Құдай сөзі» немесе нағыз дін кітаптарда емес, «адамның жүрегі мен санасына жазылған» нәрсе екеніне келісті. Көптеген ғалымдар мен діни қайраткерлер Спинозаның Жазбаларды дұрыс түсіндірудегі еңбегін адам ой-өрісі мен мінез-құлқының прогрессивті дамуындағы маңызды құжат ретінде жоғары бағалайды. Нағыз адам өмірі тек ұйымдастырылған қоғамда, яғни мемлекетте ғана мүмкін. Мемлекет өмірдің, дененің және мүліктің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді; ол әрбір адамға өзі өндіре алмайтын өмірге қажетті көптеген нәрселерді қолжетімді етеді; және ол адамның жоғары қабілеттерін дамыту үшін жеткілікті уақыт пен күш-жігерді босатады. Мемлекеттің болуы оның мүшелерінің немесе азаматтарының оны басқаратын билікке бағынуға келісіміне байланысты. Мемлекетте ешкімге өз қалауынша әрекет етуге рұқсат етілмейді. Әрбір азамат оның заңдарына бағынуға міндетті, тіпті заңдарды ерекше түсіндіруге де құқығы жоқ. Бұл алғашқыда адамдардың бостандығының жоғалуы сияқты көрінеді және оларға абсолютті билік орнату. Бірақ шындығында олай емес. Біріншіден, ұйымдастырылған мемлекеттің артықшылықтары болмаса, орташа адамның өмірі түрлі қауіп-қатерлерге, қиындықтарға және жеке құштарлықтарына толып, оны сөздің нағыз мағынасында, тіпті Спиноза қолданған мағынасында да еркін деп атауға болмайды. Адам мемлекетке тек басқалардан ғана емес, сонымен қатар өзінің төменгі құштарлықтарынан құтылу үшін және оған ақылмен өмір сүруге мүмкіндік беру үшін мұқтаж, ал осы ғана нағыз адамдық өмір. Екіншіден, мемлекеттік билік ешқашан толық болмайды. Кез келген үкіметтің болмауынан жақсырақ екендігі рас, сондықтан бейбітшілікті бұзбау үшін көп нәрсеге төзу керек. Бірақ ақылды үкімет тіпті өзінің мүддесі үшін де азаматтарының жақсы ниеттерін және ынтымақтастығын қамтамасыз ету үшін ақылға сыймайтын шаралардан аулақ болады және бейбіт жолмен реформаларды жақтауға немесе оларды ынталандыруға рұқсат береді. Осылайша мемлекет, соңғы есепте, азаматтардың біріккен еркіне, Спинозаны оқыған Жан Жак Руссо кейіннен «жалпы ерік» деп атаған нәрсеге сүйенеді. Дегенмен, Спиноза тек еркектерді толыққанды азаматтар деп санайды, бұл оның аяқталмаған «Саяси трактатында» (Tractatus Politicus) көрсетілгендей, биографтар Стивен Надлер мен Джонатан И. Израиль атап өткендей.

Монархия, аристократия және демократия

Спиноза мемлекеттердің негізгі түрлерін немесе үкіметтердің басты нысандарын – монархия, аристократия және демократияны қарастырады. Әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар және мемлекеттің басты міндетін орындауы үшін арнайы сақшылықтар қажет. Монархия конституциялық тексерулерге ұшырамаса, тәлкекке айналуы мүмкін, бұл кез келген автократиялық әрекеттерге жол бермеуге бағытталған. Сол сияқты, аристократия олигархияға ұшырауы мүмкін және оған да сондай тексерулер қажет. Жалпы алғанда, Спиноза демократияны жақтайды, оның астында кез келген өкілдік билік түрі түсініледі. Демократияда қоғам мен үкімет монархия немесе аристократиядағыдан гөрі жақын, сондықтан халық пен үкімет арасында жиі қақтығыстар тумауы мүмкін, демек, бейбітшілікті сақтауға және қамтамасыз етуге ең қолайлы. «Теологиялық-саяси трактаттың» (ТТП) қатаң сыналысы оның жарық көргеннен кейін-ақ басталды. Алғашқы және ең танымал сыншылардың бірі – 1670 жылы Лейпциг профессоры Якоб Томасиус болды. Керісінше, британ философы Г.Э. Мур Людвиг Витгенштейнге бір еңбегін Спинозаның трактатына құрмет көрсету мақсатында «Tractatus Logico Philosophicus» деп атауды ұсынды.

Кейбір ағылшын тіліндегі аудармалар

1862 жылы Роберт Уиллис кіріспе және түсіндірмелермен (Trübner & Co., Лондон). Толық мәтінін Wikisource-та төменде қараңыз. 1883 жылы Р. Х. М. Эльвестің "Спинозаның негізгі еңбектері" (George Bell & Sons, Лондон) кітабының бірінші томында жарық көрді. 1958 жылы А. Г. Вернемнің "Спинозаның саяси еңбектері", кіріспе және түсіндірмелермен, сондай-ақ "Tractatus Politicus" толық мәтінін қамтитын қысқартылған нұсқасы (Clarendon Press, Oxford). 1982 жылы Сэмюэл Ширли, Б. С. Грегоридің кіріспесімен (Brill, Лейден). Кейіннен Майкл Л. Морганның кіріспесі мен түсіндірмелерімен толықтырылған толық жинағына қосылды (Hacket Publications, 2002). 2007 жылы Джонатан Исраэль мен Майкл Сильверторн, сонымен қатар Израильдің философия тарихы бойынша Кембридж мәтіндері сериясында кіріспе және түсіндірмелермен жарық көрді. 2016 жылы Эдвин Керлидің "Спинозаның жинақталған еңбектерінің" екінші томында (Princeton University Press; бірінші том 1985 жылы жарық көрді).