Кіріспе

"Диор" (немесе "Диордың арыны") – 10 ғасырдың соңындағы Эксетер кітабының 100r–100v беттерінде сақталған ежелгі ағылшын поэмасы. Өлеңде Деор есімді ақынның қайғы-мұң туралы толғаныстары баяндалған. Эксетер кітабында өлеңнің атауы болмаған, атауды кейінгі редакторлар берген. Өлеңде Диордың әміршісі оны басқа ақынмен алмастырған. Диор германдық дәстүрдегі түрлі тұлғаларды еске алып, өзінің қиындықтарын олардың бастарынан өткен қиындықтармен салыстырады, әр бөлімін "өтті, осы да өтеді" деген қайырманмен аяқтайды. Өлең қырық екі аллитерациялық жолдан тұрады.

Жанр

Бұл өлеңді бір жанрға жатқызу өте қиын болып шықты. Кейбір зерттеушілер осы туындыны сипаттауға тырысып, оны ubi sunt (“олар қайда?”) өлеңі деп атады, себебі оның мәңгіліксіздік туралы толғаулары бар. Бұл туындыны дәстүрлі ағым және жұбаныш өлеңі деп қарастыруға да болады. Дегенмен, христиандық жұбаныш өлеңдері көбінесе жеке қайғы-қасіретті тарихи немесе нақты метафизикалық контекстте қарастыруға тырысады (мысалы, Боэцийдің «Философия жұбанышы»), ал мұндай көзқарастар ағылшын-саксон поэзиясының дәстүрінен шалқап жатыр. Орта ғасыр ғалымдары осы өлеңді ағылшын-саксон дәстүрінде қарастырғандықтан, оны негізінен тіршілікке ие поэма ретінде қарастырды – яғни, абыройлы сарайда орны жоқ, саяхаттап, тіршілікке ие болатын ақын жазған өлең. Бірақ басқа тіршілікке ие поэмалардың көптеген мысалдары сақталмағандықтан, оны осындай жанрға жатқызу белгілі бір болжамға негізделген. Басқалар «Деорды» Эксетер кітабындағы «Теңізші» және «Жолшы» сияқты басқа да күңкілдеген өлеңдермен байланыстырды. Ричард Норт бұл өлеңнің шамамен 856 жылы Уэссекс патшасы Этельвульфтің сатирасы ретінде жазылғанын айтты. Джон Майлз Фоули «Деордың» түсініксіздігінің бір бөлігі ақынның сілтемелерінің түсініксіздігіне байланысты деп болжады. Оның айтуынша, «дәстүрлі аясынан» тыс қалған «Деор» түсініксіз болып көрінеді. Өлеңді қазіргі ағылшын тіліне толық аудару мүмкін емес – үшінші және төртінші шумақтар бүгінгі күнге дейін анықталмаған, тіпті қайырман да дау тудырады және тілдік қиындықтарға себеп болады. Сондықтан, өлеңнің сілтемелерін түсінбестен, ақынның жасырын көзқарасын түсіну және оны кез келген жанрға қанағаттанарлықтай жатқызу өте қиын. Сонымен қатар, ағылшын-саксон әдебиетінің көп бөлігі жоғалып кеткендіктен, өлеңді қолданыстағы жанрға шектеу жасау жасанды болуы мүмкін, өйткені бұл өлең басқа, бұрын белгілі болмаған жанрды білдіруі мүмкін немесе ол жанрлық ережелерден тыс тұруы мүмкін.

Қорытынды

"Деор" – бұрынғы сән-салтанат, құрмет және танымалдылық өмірінен қуылған ақынның зарлануы. Ол өзінің қазіргі хал-жағдайын ортағасырлық герман тілінде сөйлейтін мәдениеттегі дәстүрлі әңгімелердегі кейіпкерлердің басына келген қиындықтармен салыстырады. Өлеңнің алғашқы жиырма жеті жолы бес шағын суреттемені ұсынады, олар дәстүрлі оқиғалармен байланысты және рефренмен бөлінеді (мұндай рефрен Ежелгі ағылшын поэзиясында басқа жерде кездеспейді), ол "þæs ofereode, þisses swa mæg" (әдетте "өткен нәрсе, осы да солай болуы мүмкін") деп аударылады. Бұл рефреннің нақты мағынасы пікірталас тудырғанымен, әр суреттемеде сипатталған бақытсыздықтардың соңында жеңіліске ұшырағанын анық көрсетеді. Бес суреттеменің төртеуі Теодорих Ұлы туралы әңгімелерден танымал кейіпкерлерді атайды, ал бесіншісі не туралы екені белгісіз. Осы себепті көптеген ғалымдар өлеңде жекелеген оқиғалардың байланысы жоқ деп санайды. Атап айтқанда, Дженнифер Лорден суреттемелер Видианың мансабын, Ежелгі скандинавиялық «Þiðreks saga» да ең нақты айғақталғандай, көрсетеді деп дәлелдеді. Көптеген басқа да түсіндірмелер бар, олардың ішінде суреттеме жақсы байланысқан баяндау тізбегінің бір бөлігі болып табылады және Нидхадқа қатысты деген пікір де бар. Хеорренда (Хярранди) – Один құдайының да аттарының бірі.

Әдебиетке әсері

"Deor" J. R. R. Tolkien-ге зор әсер етті, әсіресе оның қайырманды ұйқасы – ол өзі "Содан бері уақыт өтті, мұның да соңы болады" деп аударған. Том Шиппидің сөзіне қарағанда, Орта жердің құлдырауы мен ыдырауы "Сақиналар Иесі" кітабының басты тақырыбы болып табылады.