Кіріспе

Балқан дәстүрі

Мартеница (,) – ақ және қызыл жіптен жасалған, көбінесе екі қуыршақ түрінде – ақ еркек және қызыл әйел бейнесінде болатын шағын әшекей. Мартеницаны Баба Марта күнінен (1 наурыз) бастап, оны киген адам алғаш рет лелек, лақырқұс немесе гүлдеген ағаш көргенге дейін (немесе наурыздың соңына дейін, 1 сәуірге дейін) тағады. Мерекенің атауы болгар және македон тілдерінде "Әже Наурыз" деген мағынаны білдіреді. Бұл мереке және мартеница тағу болгар және македон дәстүрі, көктемді қарсы алумен байланысты, болгар және македон халық фольклорында көктем наурыз айында басталады. Албанияда жазғы фестивальді (Dita e Verës) тойлау үшін 14 наурызда (Юлиан күнтізбесі бойынша наурыздың ескі күні) тағады. Албанияда жазғы фестиваль ежелгі қасиетті Диана құдайына арналған. ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілген.

Символизм

Мартеницаның әдеттегі түрі екі кішкентай жүннен жасалған қуыршақтан – Пизхо мен Пендадан тұрады. Пизхо, еркек қуыршақ, көбінесе ақ түсті болады; ал Пенда, әйел қуыршақ, көйлегімен ерекшеленеді және көбінесе қызыл түсті болады. Қызыл және ақ жіптердің тоқылуы зор денсаулық тілегін білдіреді. Олар көктемнің және жаңа өмірдің хабаршылары. Ақ түс тазалықты символдаса, қызыл түс – өмір мен құштарлықты білдіреді. Сондықтан кейбір этнологтар бұл дәстүрдің бастапқыда адамдарға өмір мен өлімнің мәңгілік айналымын, жақсылық пен жамандықтың тепе-теңдігін, сондай-ақ адам өміріндегі қасірет пен қуанышты еске салғанын айтады. Мартеница – Табиғат ананың бейнеленген символы, онда ақ түс еріген қардың тазалығын, ал қызыл түс – көктеммен бірге күннің батуын, оның күшті әсерін көрсетеді. Бұл екі табиғи байлық – өмірдің бастауы. Олар сонымен қатар еркек және әйел бастамаларымен байланысты, ал олардың арасындағы үйлесім – өмірде тепе-теңдікке қажеттілікті көрсетеді.

Дәстүр

Мартенци әрқашан сыйлық ретінде беріледі, өзің үшін сатып алынбайды. Олар жақындарыңа, достарыңа және жақын сезінетін адамдарыңа сыйланады. Наурыз айының бірінші күнінен бастап, бір немесе бірнеше мартенци киімге ілгішіп, немесе білезік ретінде, немесе мойынға тағылады. Оны киген адам көштен қайтып келген қарлығаш немесе торғайды, немесе гүлдеген ағашты көргенше тағып жүреді, содан кейін мартенцисін шешіп алады. Болгар халық фольклорында және Македония славян мифологиясында Баба Марта ("Наурыз әжесі") – көңіл-күйі тез ауысатын, қабаланған қарт әйел бейнесін тудырады. Мартеницаның қызыл және ақ түстерін кию арқылы адамдар Баба Мартадан мейірім тілейді деген сенім бар. Олар қыстың тез өтіп, көктемнің келуін күтеді. Алғашқы қарлығаш немесе торғай көктемнің жеткенін, ал Баба Мартаның көңіл-күйі жақсы екенін және демалысқа шығуға дайын екенін көрсетеді. Мартеницаны шешу рәсімі Болгария мен Солтүстік Македонияның әртүрлі аймақтарында әртүрлі. Кейбіреулер мартенцині жеміс ағашының бұтағына байлайды, ағашқа денсаулық пен сәттілік сыйлап, осы мартенцині таққан адам да сол сәттілік пен денсаулықты сезінеді. Ал енді біреулері оны тастың астына қояды, келесі күні тасқа ең жақын келген жануар (көбінесе жәндік) сол адамның жыл бойындағы денсаулығын анықтайды деп есептейді. Егер ол жануар личинка немесе құрт болса, келесі жыл денсаулық пен жетістікке толы болады. Құмырсқа да сәттілік әкеледі, бірақ сәттілікке жету үшін көп еңбек ету керек. Егер тасқа ең жақын жәндік өрмекші болса, онда адам қиындыққа тап болып, сәттілік, денсаулық және жеке жетістікке жете алмайды. Бір немесе бірнеше мартенци тағу – болгар және македондықтардың кең таралған дәстүрі. Бұл мереке денсаулық пен ұзақ өмірді еске түсіруге арналған. Қазіргі заманғы мартенцилер әртүрлі формада болып келеді және көбінесе түрлі түсті моншақтармен және басқа да әшекейлермен безендіріледі. Кейбір этнографтар бұл дәстүрдің бастауын Элевсин мистерілерінен іздеуге болатынын айтады. Қазіргі грек тіліндегі "мартис" сөзінің ежелгі баламасы кроке (κρόκη) деп саналады. Бұл дәстүр Фотидің лексиконында да айтылған. Онда діни қызметкерлер [μύσται] оң қолы мен аяғына қызыл жіп [κρόκη] орайды делінген. Сол кезде қызыл немесе басқа түсті жіптерді балалар мен жастарды зұлым рухтар мен сиқырдан қорғау үшін қолданған. 20 ғасырдың басындағы болгар әңгімесінде алғашқы мартенцилер 7 ғасырдағы болгар ханы Аспарух пен византиялықтар арасындағы Оңгал шайқасына байланысты айтылады, нәтижесінде болгарлар шешуші жеңіске жеткен. Шайқастан кейін Аспарух жеңісті жариялау үшін ақ жіптермен көгершіндерді негізгі лагеріне жіберді. Бірақ ұшу барысында жіптер қанға боялып, алғашқы мартенци пайда болды.