Кіріспе
Шекспирдің "Генрих VIII" пьесасы – Уильям Шекспир мен Джон Флетчердің Генрих VIII өміріне негізделген бірлескен тарихи пьесасы. "Барлығы шындық" деген атау замандас құжаттарында тіркелген, ал "Генрих VIII" атауы 1623 жылы жарық көрген "Бірінші фолиода" ғана пайда болды. Стильдік деректер көрсеткендей, жекелеген сахналарды Шекспир немесе оның серігі және ізбасары Джон Флетчер жазған. Ол құрылымы жағынан кешкі романтикалық пьесаларға ұқсас. Бұл пьеса Шекспирдің басқа пьесаларымен салыстырғанда көптеген сахналық нұсқауларымен ерекшеленеді. 1613 жылы "Глобус" театрында "Генрих VIII" қойылымы кезінде арнайы эффектілер үшін қолданылған зеңбірек атысы театрдың сабаннан жасалған шатырын (және қабырғаларын) тұтандырып, "Глобус" ғимаратын толығымен өрттеп жіберді.
Henry VIII is a collaborative history play, written by William Shakespeare and John Fletcher, based on the life of Henry VIII. An alternative title, All Is True, is recorded in contemporary documents, with the title Henry VIII not appearing until the play's publication in the First Folio of 1623. Stylistic evidence indicates that individual scenes were written by either Shakespeare or his collaborator and successor, John Fletcher. It is also somewhat characteristic of the late romances in its structure. It is noted for having more stage directions than any of Shakespeare's other plays. During a performance of Henry VIII at the Globe Theatre in 1613, a cannon shot employed for special effects ignited the theatre's thatched roof (and the beams), burning the original Globe building to the ground.
Қысқаша мазмұны
Пьеса Прологпен (басқаша белгісіз тұлғамен) ашылады, ол көрермендер маңызды пьесаны көретінін атап көрсетеді және көрермендерге: "Қаланың алғашқы және ең бақытты тыңдаушылары" "Біз сізді қалай қапаландырсақ, солай қапаландыр" деп шақырады. Бірінші акт Норфолк пен Бэкингем герцогтері мен Лорд Абергавенни арасындағы әңгімемен басталады. Олардың сөздері кардинал Вулсидің қатыгез билігі мен шектен тыс мақтанышына деген өзара наразылықтарын білдіреді. Вулси өзінің қызметшілерімен бірге сахнадан өтеді және Бэкингемге деген өз жауыздығын білдіреді. Кейін Бэкингем Вулсидің кінәсінен елге опасыздықпен айыпталып тұтқындалады. Пьесаның екінші сахнасында король Генрих VIII таныстырылады және оның Вулсиге сүйіктісі ретінде сенгені көрсетіледі. Патшайым Кэтрин Вулсидің салық жүйесін жеке мақсаты үшін пайдаланғанына наразылық білдіру үшін кіреді; Вулси өзін қорғайды, бірақ король кардиналдың шараларын жойғанда, Вулси корольдың әрекетіне өзі жауапты деген қауесет таратады. Кэтрин Бэкингемнің тұтқындалуына қарсы шығады, бірақ Вулси тұтқындауды қорғап, герцогтың геодезисін, негізгі айыптаушыны ұсынады. Геодезисті тыңдағаннан кейін король Бэкингемді сотқа жіберуді бұйырады. Вулси ұйымдастырған той кезінде король мен оның қызметшілері маскарадтық киіммен кіреді. Король Энн Булленмен билейді. Екі беймәлім джентльмен екінші актіні ашады, біреуі екіншісіне Бэкингемнің елге опасыздық ісі туралы хабарлайды. Бэкингем сотталғаннан кейін қамауға алынып, өзінің ізбасарларымен және жұртшылықпен қоштасады. Ол кеткеннен кейін екі джентльмен сарайдағы қауесеттер туралы, әсіресе Вулсидің Кэтринге деген жаушылығы туралы әңгімелейді. Келесі сахнада Вулси королеваға қарсы әрекет етуге кіріседі, ал Норфолк пен Саффолк ақсүйектері сын көзбен қарайды. Вулси корольге кардинал Кампей мен Гардинерді таныстырады; Кампей Вулсидің Кэтринге қарсы ұйымдастырған сотында судья ретінде қызмет етуге келді. Энн Буллен өзінің қызметшісі болған қарт әйелмен сөйлеседі. Энн королеваның қиындықтарына көңіл жасайды, бірақ содан кейін Лорд Чемберлен оған король оны Пемброк графинясы етіп тағайындағанын хабарлауға кіреді. Лорд Чемберлен кеткеннен кейін қарт әйел Энннің корольдің ықыласына көтерілуі туралы әзіл айтады. Содан кейін ол Екатеринаның король мен оның сарай қызметкерлерінің алдындағы ісін қарайды. Кэтрин Вулсиді өзіне қарсы жасалған әрекеттері үшін айыптайды және іс жүргізу үшін қалудан бас тартады. Бірақ король Вулсиді қорғайды және сотқа әкелген олардың некелерінің заңдылығына күмәндануы екенін айтады. Кампей сот отырысы патшайымның жоқтығында жалғаса алмайтынына наразылық білдіреді, ал король іс жүргізуді кейінге қалдырады. (III акт) Вулси мен Кампей Кэтринді күтіп тұрған әйелдер арасында кездестіреді; Кэтрин өзінің емделуіне эмоционалды наразылық білдіреді. Норфолк, Саффолк, Суррей және Лорд Чемберлен (III акт, 2-ші сахна) Вулсиге қарсы жоспар құрып жатқан көрінеді. Вулсидің Папаға жазған хаттарының пакеті корольге жіберілді; хаттар Вулсидің екі жақты ойын ойнап жатқанын көрсетеді, Генридің Кэтриннен ажырасу жоспарына қарсылық білдіріп, корольге қолдау білдіреді. Король Вулсиге өзінің наразылығын білдіреді, ал Вулси алғаш рет Генридің ықыласынан айырылғанын түсінеді. Асылдар Вулсиді мазақтайды, ал кардинал өзінің ізбасары Кромвеллді жіберіп жібереді, сондықтан Кромвелл Вулсидің құлдырауында құлап кетпейді. Екі джентльмен төртінші актіде Энн Булленнің коронациясы үшін өткен сәнді шеруді байқап, оған түсініктеме беру үшін оралады. Кейін оларға үшінші джентльмен қосылады, ол оларды сарайдағы жаңалықтар туралы хабардар етеді - Томас Кромвельдің корольдікке жақындауы және Кентербери архиепискобы Кранмерге қарсы жоспарлар. (Кесерет 2) Кэтрин ауырып жатыр; Вулсидің өлімі туралы айтылады; би билеуші рухтардың көрінісі бар. Капуций оған келіп қалады. Кэтрин ажырасқанына қарамастан, корольге деген адалдығын білдіреді және жаңа патшайымның сәттілігін тілейді. V акт - бұл пьесаның шыңы. Король өзінің қасына қорқынышты Кранмерді шақырып, оған достығын білдіреді, Кранмерге "Сенің ақиқатың мен адалдығың бізде тамыр жайды, досым" (V акт, 1-ші сахна). Король бұл достықты сақинамен растайды. Кейіннен, мұқият ойластырылған жоспардың нәтижесінде, Кранмер корольдің кеңесінде дінге қарсы шығумен айыпталады және оны тұтқын ретінде Тауэрге әкелуге тиіс деп айтылады; Кранмер өзінің қорғанысын жасап, содан кейін корольдің сақинасын көрсетеді (V акт, 2-ші сахна). Король кіріп, Кранмерді "жақсы адам" деп жариялайды, бұл кеңестің азаматтарының көбісі лайық емес атау. Жоспар күйреген. Королева Энн Буллен қыз тудырады, болашақ королева Елизавета. Король Кранмерді баланың шомылу рәсіміне қатыстыруын және оның тәрбиешісі болуын сұрайды, "Менің тілегімді орындауың керек". Чемберлен, қақпашы және оның адамы бала Елизаветаның шомылу рәсіміне келген көрермендерді бақылауда ұстауға қиналады. Кранмер жаңа туған ханшайымның болашақ билігі туралы сөз сөйлейді, "Осы жерге мың мың нұр шашылсын" (V акт, 4-ші сахна). Король жауап береді: "Уа, архиепископ, енді сіз мені еркек еттіңіз", және бұл күнді мереке деп жариялайды. Эпилог пьесаның барлығына ұнамайтынын мойындайды, бірақ көрермендердің мақұлдауын сұрайды.
Күні
Қазіргі ғалымдардың көпшілігі Генри VIII пьесасын 1613 жылға, яғни Глобус театрының пьесаның ең алғашқы қойылымдарының бірі кезінде өртке оранған жылға жатқызады. Бір замандас баяндамасында пьеса өрт болған кезде жаңа болғандығы, «бұрын 2 немесе 3 рет ғана қойылғандығы» айтылады. Осы деректерге қарамастан, пьесаның жазылған мерзімі туралы көптеген пікірталастар болды. 1709 жылы Николас Роу пьесаның 1603 жылы Елизаветаның қайтысынан кейін жазылған болуы керек деп мәлімдеді, себебі пьесаның соңындағы «Q. Елизавета және оның мұрагері К. Джеймс туралы мақтауы, осы екі ханзаданың соңғысының Англия тағына отырғаннан кейін жазылғандығын көрсетеді». Роу 1613 жылғы өрт туралы құжат табылар алдында осы пікірді білдірген, ал бұл құжатты алғаш рет 18 ғасыр ғалымы Томас Тирвитт жариялаған, ол Роудың көзқарасын қуаттағандай болды. Дегенмен, 18 және 19 ғасырлардағы бірнеше ғалымдар, оның ішінде Сэмюэл Джонсон, Льюис Теобальд, Джордж Стивенс, Эдмонд Малоун және Джеймс Холливелл Филлипс пьесаның жазылуын 1603 жылға дейін жатқызды. Малоун Джеймсті мақтаған қысқаша бөлімнің оның билігі тұсындағы қойылым үшін қосылған болуы мүмкін екенін болжады, бірақ Елизаветаны ұзақ даңқтауы оның құлағына арналғанын көрсетеді. Джеймс «оның есімін жек көретін», сондықтан мұндай мақтау оның тұсында жазылмауы ықтимал. Малоун 1604 жылғы 12 ақпандағы «Стационар тізілімінде» тіркелген «К. Генри VIII ойыны» (Сэмюэл Роулидің «When You See Me You Know Me, 1605») Шекспирдің пьесасы деп жаңылысты және 1613 жылы пьесаның жаңа екендігі туралы сілтеме оның жаңа пролог пен эпилогпен толықтырылуынан, мүмкін Бен Джонсон жазғаннан туындады деп сақтады. Шекспирдің пьесасы алғаш рет 1623 жылғы 8 қарашада 15 бұрын жарияланбаған туындымен бірге 1623 жылғы Бірінші фолионың басылуына дайындық ретінде тіркелді. Холливелл Филлипс 1613 жылы қойылған пьесаның мүлдем басқа туынды болғанын да айтты. Бұл көзқарас қазіргі ғалымдардың көпшілігі тарапынан қолдау таппайды. Генри VIII (When You See Me You Know Me) және Елизавета патшайымы (Томас Хейвудтың «If You Know Not Me, You Know Nobody», 1605) сияқты Тюдор дәуірінің маңызды тұлғаларын оң бейнелейтін пьесалар Стюарт дәуірі бойы қойылып, жарияланып, қайта жарияланды. Пьесаның Шекспирдің Джон Флетчермен бірлесіп жазған туындыларының бірі саналғандықтан, 1613 жылғы мерзім осыған ұқсас басқа да туындылармен сәйкес келеді.
Өнер көрсету
Генрих VIII 1612–1613 жылдары ханшайым Елизаветаның үйлену тойын тойлау рәсімдерінің бір бөлігі ретінде алғаш рет орындалған деп саналады, бірақ алғашқы жазбадағы қойылым 1613 жылғы 29 маусымда болды. Бұл қойылым ерекше көзге түседі, себебі осы қойылым кезінде Глобус театры өртенді, бұл туралы бірнеше замандас құжаттарында баяндалған. Осы құжаттар өрттің сол күні болғанын растайды. Ойынмен байланысты жиі айтылатын оқиға – 1662–1706 жылдары Йорк герцогінің труппасының суфлері болған Джон Даунз туралы. «Россий Англиканус» (1708) еңбегінде Даунз бұл пьесадағы Генрих VIII рөлін бастапқыда Джон Лоуин сомдағанын, ал ол «өзі Шекспир мырзадан нұсқау алған» делінеді. Өрттен кейін 15 жыл өткен соң, 1628 жылғы 29 маусымда Корольдің актерлері осы пьесаны Глобус театрында қайта қойды. Қойылымды Джордж Вильерс, замандас Букингем герцогы (ойынды сомдаған Букингем герцогымен туыс немесе ұрпақ емес) тамашалады, ол пьесадағы Букингем герцогы өлімге кесілгеннен кейін ортасынан шығып кетті. (Бір айдан кейін Вильерс қаза тапты.) Реставрация дәуірінде сэр Уильям Дэвенант Томас Беттертонның қатысуымен қойылым қойды, оны Пеппс көрді. Томас Беттертон 1664 жылы Генрих рөлін ойнады, ал Колли Сибер оны 1720 жылдары жиі қайта жаңғыртты. Чарльз Калверт, Уолси рөлін ойнаған, Манчестердегі «Театр Рояль» театрында 1877 жылғы 29 тамызда қойылымды ашты, онда Артур Салливан жазған бесінші актіге музыка қосылды. Ойынның басқа да викториандық сахналық қойылымдарын Дэвид Гаррик, Чарльз Кин, Генри Ирвинг (ол 1888 жылы Уолсиді, қастандық жасаушы және, мүмкін, пьесадағы ең жарқын рөлді ойнауға шешім қабылдады, ал Элен Терри асыл Арагондық Кэтрин рөлінде болды) қойды. Бродвейдегі ең ұзақ қойылым – Герберт Бирбом Тридің 1916 жылғы қойылымы, онда Лин Хардинг Генрихті, ал Три Уолсиді сомдады, 63 қойылым өткізілді. Тридің қойылымы сол дәуірдегі қымбат және әсем сахналық безендіруге тән, пьесаның сән-салтанатын толыққанды пайдаланғаны үшін ерекше көзге түсті. Кейіннен қойылым гастрольдік сапарға шықты, Сидней Гринстрит бас рөлді ойнады.
Қазіргі жаңғырулар
Пьесаның танымалдылығы ХХ ғасырдың ортасынан бастап азайды, бірақ Чарльз Логтон 1933 жылы Садлер Веллс театрында Генри рөлін ойнады, ал Маргарет Вебстер оны 1946 жылы Бродвейдегі өзінің Американдық репертуарлық компаниясының тұсаукесерлік қойылымы ретінде қойды, онда Уолтер Хэмпден Вольси рөлінде, ал Ева Ле Галлиен Кэтрин рөлінде ойнады. Джон Гилгуд 1959 жылы Стратфордта Вольси рөлін, Гарри Эндрюс патша рөлін, ал Эдит Эванс Кэтрин рөлін сомдады. Тағы бір ерекше қойылым – 2010 жылдың 15 мамырынан 21 тамызына дейін қайта жаңғыртылған Шекспирдің «Глобус» театрындағы қойылым, ол театрдың Шекспирдің тарихи пьесаларының алғашқы маусымының бір бөлігі болды. Қойылымда 1613 жылғы қойылымдағыдай оқ-дәрілер атқызылды және Доминик Роуэн Генри рөлінде, Миранда Райсон Анна рөлінде, Ян МакНейс Вольси рөлінде, ал Кейт Дюшен Кэтрин рөлінде ойнады (Райсон сол маусымда Анн Болейн рөлін де ойнады). Бұл қойылым 2010 жылдың 12 қазанынан 28 қарашасына дейін Folger Shakespeare Theatre (Вашингтон, округ Колумбия) театрында қойылды. Бұл қойылымға Генри VIII-нің шуақшысы Уилл Сомерстің есімімен аталған Луи Бутелли ойнаған қуыршақ баяндаушы және Меган Штайгервальд ойнаған Мэри I кейіпкері қосылды. Бұл қойылымның қайта қойылған нұсқасы 2012 жылы Алабама Шекспир фестивалінде де көрсетілді. 2019 жылы пьеса Канаданың Стратфорд фестиваліндегі Студия театрында репертуарда қойылды. Бұл қойылымды Cineplex кинотеатрларда көрсету үшін түсірді, сондай-ақ ол Канаданың CBC телеарнасында көрсетілді.