Кіріспе
Аласдер Грейдің «Ланарк» кітабы, «Төрт кітаптағы өмір» деген қосымша атаумен, шотланд жазушысы Аласдер Грейдің алғашқы романы. Шамамен отыз жыл бойы жазылған бұл кітап, оның туған қаласы Глазгоның реалистік және антиутопиялық сюрреалистік бейнелерін үйлестіреді. 1981 жылы жарық көргеннен кейін Энтони Берджесс Грейді «Уолтер Скотттан бері ең жақсы шотланд романисі» деп атады. «Ланарк» 1982 жылы Saltire Society Book of the Year сыйлығының алғашқы жеңімпазы атанды және Шотландия Өнер Кеңесінің «Жыл кітабы» деп танылды. Бүгінгі күнге дейін оның ең танымал кітабы саналатын «Ланарк» уақыт өте культтік классикаға айналды. 2008 жылы The Guardian газеті «Ланаркты» «20 ғасыр әдебиетінің маңызды туындыларының бірі» деп жариялады.
Lanark, subtitled A Life in Four Books, is the first novel of Scottish writer Alasdair Gray. Written over a period of almost thirty years, it combines realist and dystopian surrealist depictions of his home city of Glasgow. Its publication in 1981 prompted Anthony Burgess to call Gray "the best Scottish novelist since Walter Scott". Lanark won the inaugural Saltire Society Book of the Year award in 1982, and was also named Scottish Arts Council Book of the Year. The book, still his best known, has since become a cult classic. In 2008, The Guardian heralded Lanark as "one of the landmarks of 20th century fiction."
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Ланарк төрт кітаптан тұрады, олар үшінші, бірінші, екінші, төртінші ретпен орналастырылған (бірінші кітаптан бұрын пролог пен кітаптың соңына жетіспей тұрған төрт тараудан тұратын эпилог бар). Эпилогта автор мұны «Мен Ланаркты бір тәртіппен оқып, бірақ соңында басқа тәртіппен ойлауын қалаймын» деп түсіндіреді, сондай-ақ эпилогтың өзінің кітап соңында болуы «тымырлылық етеді». Үшінші кітапта жас адам пойыз вагонында жалғыз оянады. Ол өзінің өткенінен ештеңе есіне түсірмейді және қабырғадағы өте таныс суреттен есімін таңдайды. Көп ұзамай ол Күндіз жоқ, тұрғындары жоғалып бара жатқан, ерекше ауруларға шалдыққан, дене мүшелерінде тесіктер пайда болып, дене жылуы мүлдем кетіп бара жатқан Глазгоға ұқсас ерекше қалаға жетеді. Ланарк жиырма жастағы адамдар тобымен араласа бастайды, олармен толыққанды байланыс орната алмайды және олардың салтын түсіне алмайды, соон арада ол эмоционалдық қысымның сыртқы көрінісі ретінде терісінің қабыршаққа айналуына себеп болатын дракон терісі ауруына шалдығады. Ланарк соңында жердің аузы жұтып алады, ол Институтта оянады – науқастарды емдейтін, бірақ үмітсіз жағдайларды қуат пен тамақ үшін пайдаланатын аурухана. Бұл туралы білген Ланарк қорқып, қашуға бел буады. Бірінші және екінші кітаптар соғысқа дейінгі Глазгода басталатын реалистік Bildungsroman құрайды және Дункан Тоудың («өз басым, ол мықтырақ және адал болды») тарихын айтады. Кітап Тоудың соғыс кезіндегі эвакуациясы, орта білімі және Глазго өнер мектебіне стипендиямен түсуі туралы баяндайды, онда әйелдермен қарым-қатынас орната алмауы және оның шексіз көркемдік көрінісі оны ақылсыздыққа жеткізеді және ақырында суға батып өзін-өзі өлтіруіне әкеледі. Төртінші кітапта Ланарк ерекше, түс көруге ұқсас саяхатқа шығады, ол толық ыдыраудың алдында, саяси қақтығыстар, ашкөздік, параноя және экономикалық дағдарысқа ұшыраған, оның бәрін болдырмауға шамасы келмейтін Unthank қаласына қайта оралады. Саяхат барысында ол өзінің авторымен кездеседі және тез қартаяды. Соңында ол өзін қартайған күйде, төбедегі зиратта отырғанын көреді, ал Unthank от пен су тасқынының апокалипсисіне ұшырайды, өлім уақыты оған белгілі болғандықтан, ол кітабын тыныш күтіп аяқтайды.
Интерпретация
Ланаркты жеке тозақтағы Тоңдайтын деп қарастыруға болады. (Тоң теңізге батып кетеді; Ланарк Дунтанкке сол заттарымен, қалталарында құм мен қабықшалармен келеді.) Екі повестің арасындағы байланыс күңкіреулі; Грей «Бірі – екіншісінің күнделікті шындықтың аса жоғары дәрежеде әсіреленген түрі» деді (мысалы, Тоңның экземасы Ланарктың тері ауруы «аждаһа терісі» арқылы бейнеленеді). Романның өзінде ол былай деп жазады: «Тоң повесінде махаббатқа жарамсыз болғандықтан өліп бара жатқан адам көрсетіледі. Ол [Ланарк] повесімен қоршалған, ол өркениеттің соның салдарынан құлап жатқанын көрсетеді». Грей романының 2001 жылғы басылымына қосымша енгізді, онда ол қысқаша өмірбаянын келтірді және романға әсер еткен және шабыттандырған бірнеше факторды толықтырып берді. Ол Кафканың роман атмосферасына зор ықпал еткенін атап өтті. Сондай-ақ ол өзінің медиа индустриясындағы тәжірибесіне сілтеме жасады, ол Ланарктың лабиринт тәрізді ғимараттарда жаргонмен сөйлейтін адамдармен көптеген кездесулерінде көрініс тапқандығын айтады. Институтты ол Виндэм Льюистің «Жаман Fiesta» ромалындағы тозақ тұжырымымен және үш нақты құрылымның үйлесімі ретінде сипаттайды: Лондон метрополитені, Глазго қаласындағы Стобхилл ауруханасы және Лондондағы BBC телеорталығы. Көрінеу шабыт – Дунтанктағы собор мен некрополь эпизодтары, олардың қалалық жолдардың арасындағы орналасуы Глазгоның нақты Тонхед аймағындағы жағдайға ұқсас. Глазго соборы шығыста Некропольден, ал солтүстік және батыста M8 тас жолынан (және аяқталмаған Ішкі сақина жолынан) бірнеше метр қашықтықта орналасқан. Грей Глазго соборына романды жазу кезінде жазбалар жасау үшін мақсатты түрде барған жалғыз орын болды; қалған барлық орындар туралы ол естеліктерден жазды.
Gray added an appendix to the 2001 edition of the novel, in which he included a brief biography and elaborated on some of the influences on and inspirations for the novel. He cited Kafka as a major influence on the atmosphere of the novel. He also referred to his own experiences in the media industry which he states is reflected in Lanark's numerous encounters in labyrinthine buildings with individuals talking in jargon. The Institute he describes as a combination of Wyndham Lewis's conception of Hell in Malign Fiesta along with three real life structures: the London Underground, Stobhill Hospital in Glasgow and BBC Television Centre in London. More immediately evident inspiration can be seen in the cathedral and necropolis episodes in Unthank, whose proximity to an urban tangle of roads is mirrored in Glasgow's real life Townhead area. Glasgow Cathedral is yards away from the Necropolis to the east and the M8 motorway (and unfinished Inner Ring Road) to the north and west. Gray said Glasgow Cathedral was the only location he purposefully visited to make notes about during the writing of the novel; all other locations he wrote about from memory.
Жаратылыс
Грей 1954 жылы студент кезінде роман жазуды бастады. Бірінші кітабын 1963 жылға дейін аяқтады, бірақ оны басып шығаруға қол жеткізе алмады. Толық шығарма 1976 жылы бітіп, 1981 жылы шотландтық Canongate Press баспасынан жарық көрді. Роман бірден сыншылардың жоғары бағасын алды.
Бейімделулер
Алястер Кордингтің "Ланарк" романына бейімделген нұсқасы 1995 жылдың тамызында Эдинбургтегі Эдинбург халықаралық фестивалі барысында Ассамблея залында Глазгоның "Тег" театр компаниясы тарапынан қойылды. Дэвид Грейг жазған және Грэм Ито режиссерлік еткен "Ланарк: Үш актідегі өмір" атты бейімдеуі 2015 жылы Эдинбург халықаралық фестивалінде сахналанып, орындалды.
Пікірлер
Крейг, Кернс (1981), "Төңкеріліп кету оңай" (Going Down to Hell is Easy), Аласдейр Грейдің "Ланарк" кітабына шолу, Мюррей, Глен (ред.), Cencrastus No. 6, 1981 жылғы күз, 19-21 беттер.