Кіріспе
Жаңа Зеландия саясаткері (1946 жылы туған)
Джон Арчибальд Бэнкс (1946 жылдың 2 желтоқсанында туған) – Жаңа Зеландияның бұрынғы саясаткері. Ол 1981 жылдан 1999 жылға дейін Ұлттық партиясының, ал 2011 жылдан 2014 жылға дейін Жаңа Зеландияның А.Т.К. партиясының депутаты болды. 1990-1996 және 2011-2013 жылдары министр қызметін атқарды. Жалған сайлау мәлімдемесін тапсырғаны үшін сотталғаннан кейін Парламенттен кетті, бірақ бұл үкім кейіннен күштен шығарылды. Парламенттегі қызметтері арасында ол 2001 жылдан 2004 жылға дейін және 2007 жылдан 2010 жылға дейін Окленд қаласының мэрі болып екі рет қызмет етті. 2010 жылы Оклендтің «суперқаласын» басқару үшін жеті кішігірім кеңес біріктірілген кезде Бэнкс тағы бір рет мэрлікке үміткер болды, бірақ жеңіліске ұшырады. Ол осы науқаннан кейін тапсырған сайлау мәлімдемесінде алынған қайырымдалықтар мен науқан шығындары туралы мәліметтерді көрсеткені үшін сотталды, ақырында ақталды. Екі жасынан бастап ол көптеген асыраушы балалармен бірге әпкесі мен ағасы тәрбиеледі. Арчи түрмеден босатылғанда Джон 14 жаста болды. Олар Оклендке көшіп, Джон Авондейл колледжінде оқыды. Ол кедейлікте өсті. 2014 жылы Парламентте сөйлеген сөзінде ол күнделікті мектепке аяқ киімсіз, бұрынғы армия киімімен баруын, басқа балалардың түскі асын ұрлауын, кешке нан мен сүтке үйге қайтуын, ең жақсы жағдайда ашық отта қант қосып пісірілген тамақ жеуін, өте сәтті болса, күнделікті мектепке майға малған WeetBix алып баруын және өте қараңғы шұңқырда тұруын еске алды. Міне, балалардың кедейлігі осылай көрінеді.
Саясаттың алдында
Саясатка кіріспес бұрын Банкс фармацевтикалық өнеркәсіпте нарық зерттеушісі, коммерциялық жылжымайтын мүліктерді дамытушы және мейрамхана иесі ретінде жұмыс істеді. Ол бір кезде Жаңа Зеландияның лицензияланған мейрамханалар мен кабарелер қауымдастығының төрағасы болды. Банкс саяси мансабын 1977 жылы Биркенхед аудандық кеңесіне сайлану арқылы жергілікті басқару саясатында бастады. 1980 жылы ол Биркенхедтен Окленд аймақтық органының мүшесі болып сайланды.
Парламент мүшесі
1978 жылғы жалпы сайлауда Банкс Роскилл сайлау округінен Ұлттық партияның үміткері ретінде қатысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Банкс Лейборист партиясының бұрынғы өкілі Артур Фолкнерге қарсы күресті, округті парламентке өту мүмкіндігі ретінде қарады, себебі Фолкнердің 1975 жылғы аз басымдығы және округтің жаңадан бекітілген шекаралары оған мүмкіндік берді. Банкс Роскилл округінде толық уақытпен сайлау науқанын жүргізді, науқаны барысында «Ягуардың» орнына «Холден HQ» көлігін пайдаланды және полинезиялық жаңа зеландиялықтар туралы жасаған мәлімдемелері салдарынан үлкен дау тудырды. 1981 жылғы сайлауда ол басқа округке, Уаңгарейге, үміткер болып, жеңіске жетті. Ол өзінің парламенттік мансабының соңына дейін осы округті Ұлттық партиямен бірге сақтап қалды. Полиция министрі қызметін атқарып жүргенде, 1991 жылы коммерциялық рейсте ұялы телефонына жауап бергені үшін 750 доллар айып төледі.
Гомосексуалистік құқық реформасына қатысты көзқарасы
Жаңа Зеландияның 1986 жылғы гомосексуалистік заң реформасының соңғы оқылысында Джон Бэнкс: «Бұл күн Жаңа Зеландия үшін қайғылы және қынжырлы күн ретінде есте қалады. Бүгін түнде қара бұлт тұр, және 16 жасында заңдастырылған содомияға дауыс бергендер өте ұялу керек», – деп заң жобасына қарсы дауыс берді. Жаңа Зеландияның 1993 жылғы Адам құқықтары туралы заңын талқылау кезінде, бұл заң гейлер мен лесбиянкаларға сексуалдық бағыты бойынша кемсітуге тыйым салатын, Бэнкс: «Біздің елімізде заңдастырған осы гомосексуализм мәселесі және парламент жақын арада сексуалдық бұрмалаушыларға немесе сексуалдық альтернативасы бар адамдарға ешқандай жазасыз жұмыс істеуге рұқсат беру туралы заң қабылдайтын болады» деді.
Тынық мұхит радиосының алып барушысы
Банкс 1992 жылдың тамызында Radio Pacific радиосында сұрақ-жауап бағдарламасын жүргізуші болып, 1991 және 1992 жылдары кейде ауыстырған бұрынғы премьер-министр сэр Роберт Малдунның жексенбі күнгі түстен кейінгі эфир уақытын алды. 1995 жылы оның партияласы, Ұлттық партиясының парламент мүшесі Джон Картер бағдарламасына қоңыра шалып, Хон есімді еңбек етуден қашқан маориді бейнеледі, бұл көптеген адамдардың наразылығын тудырды. Ол 2007 жылы станция спорттық тақырыптағы сұрақ-жауап форматына ауысқанда оны тастап кетті.
Министрлер кабинетінен және парламенттен кету
1996 жылы ол Жаңа Зеландия Бірінші партиясының лидері және коалициялық әріптесі Уинстон Петерспен бір кабинетте отырғысы келмегендіктен, министрлік лауазымынан кетіп, қатардағы депутат болды. Банкс 1999 жылғы сайлауда Парламенттен шығып, 2011 жылы қайтадан оралды. Сондай-ақ ол азиялық иммигранттардың жаяу жолдарға түкіру сияқты нашар әдеттері бар екенін айтты.
2004 жылғы мэрлік сайлау науқаны
Банкстың әкімдікке қарсы күресі, соңында сәтті аяқталған, 2004 жылдың тамыз айының соңында астық өнімдерін өндіруші Дик Хаббардтан туды. Сайлауға алты апта қалғанда Хаббард пікір сауалнамаларында ең көп қолдауға ие кандидат болды. Әкім сайлауы ең қатыгез және қиын күрес ретінде танылды. 2004 жылдың қыркүйегінде Банкстің сайлау штабының жетекшісі Брайан Николл, Хаббардты қатаң сынаған National Business Review мақаласының көшірмелерін Оклендтің жүздеген пошта жәшігіне таратуға бұйрық бергенінен кейін, "саяси жалақорлық" айыптауларына байланысты отставкаға кетті. Николл бастапқыда мақаланы таратуға бұйрық бермегенін жоққа шығарды, бірақ кейін мойындады. Оның Банкстің рұқсатынсыз әрекет еткені оқиғаны сайлау науқанында одан да жанжалды етіп көрсетті. 2004 жылдың 9 қазанында Хаббард Окленд қаласының әкімі болып сайланды. Сайлауда жеңілгеннен кейін берген алғашқы сұхбаттарында Банкс Жаңа Зеландия мен Австралиядағы түрлі бизнес мүдделерін күзететінін мәлімдеді.
2004 жылғы сайлаудан кейінгі
Бір кездері ол ұлттық саясатқа қайта оралып, Ұлттық партиядан немесе ACT Жаңа Зеландиядан үміткер ретінде қатысуы мүмкін деген әңгімелер тарады. Банкс пен ACT-нің жетекші мүшелері арасында бірнеше кездесу өтті. Бірақ, Банкс ACT үміткері болудан бас тартты. Бір эфирде бір шалушы "гейлердің қысыңқы жеріне алты дюймдік тікенді сым тығылса" дегенді айтқанда, Джон Бэнкс бұл "жақсы тікенді сымды ысырап ету болар" еді деп жауап берді. 2006 жылы радиода сөйлегенде Банкс: "Мен өмірімде Еңбек партиясының конференциясынан басқа жерде, осы "Маорилердің қауіпсіз секс үшін жауынгерлері" сияқты көптеген сәтсіз адамдарды бір фотода көрген емеспін" деді. Бұл маори еркектеріне арналған қауіпсіз секс туралы жарнамаға қатысты. Банкс дауыс берушілер арасында дау тудырған, даулы Шығыс дәлізі жобасынан бас тартты. 2007 жылдың шілдесінде Банкс 2007 жылдың қазан айындағы жергілікті сайлауда қала әкімі лауазымына үміткер болады және "қолжетімді прогресс" және кеңес отырыстарында ашықтық принципін жақтау ниетін білдірді. Көп ұзамай жүргізілген сауалнамалар оның жетекші екенін көрсетті. 2010 жылы Банкс "жарылысты үйлердің" иелеріне жөндеу шығындарын өтеуге көмектесу үшін үкіметпен келіссөздер жүргізді. 2007 жылдың 13 қазанында Банкс Окленд қаласының әкімі болып қайта сайланды, бұл Окленд қаласының тарихында жеңіліске ұшырағаннан кейін қайтадан әкімдікке оралған екінші адам болды, алғашқысы 1968 жылы Дов Майер Робинсон.
Екінші мерзім 20072010
Бэнкс қайта сайланғаннан кейін, болашақтағы баға өсімдерін қолжетімді деңгейде ұстау мақсатына жету үшін бірқатар бастапқы өзгерістер мен шығындарды қысқартуды жариялады. Банкстер мен Азаматтар және салық төлеушілер кеңесінің көпшілігі кеңес құрылымын оңайлатып, бұрынғы 14 комитет орнына бес супер комитет енгізді. Банкс сондай-ақ жұмыс орындарын құру және экономикалық даму жобаларымен айналысты, мысалы, Оклендке кино түсіруге қолайлы жағдай жасау арқылы телеарналардың, фильмдердің және жарнамалық түсірілімдерді тартуға ұмтылды. Киноиндустриясының Окленд аймағының ЖІӨсіне шамамен 900 миллион долларлық үлес қосқаны хабарланды. Оның мінезі, әсіресе алғашқы мэрлік мерзімінде, "Сэр Роберт Малдунның аю алаңында тәрбиеленген" қатыгез адам деп сипатталды. Дегенмен, оның екінші мерзіміндегі басшылық стилі бұрынғыдан гөрі азырақ қатал және кескілеу болды деп айтылды, ол өзінің 2004 жылғы сайлауда саясатқа жаңа келген Дик Хаббардтан жеңілгенінен кейін алған "ұзақ, суық душқа" байланысты екенін мәлімдеді.
Окленд кеңесі
Банктер бірыңғай билік немесе "суперқала" құруды қолдады. Оклендтің басқару жөніндегі корольдік комиссиясы ұсыныс жасағаннан кейін және үкімет Окленд аймағы үшін бірыңғай кеңес енгізетінін растағаннан кейін, Банкс 2010 жылғы Окленд қала әкімінің сайлауында жаңа Окленд кеңесі үшін бақ сынады. Банкс жаңа суперқаланың кейбір аспектілерін сынап, халықтың тікелей қатысуын қамтамасыз ететін жергілікті кеңестерге өкілеттік беруді жақтады. Бірақ ол жеңіліске ұшырады, ал Лен Браун алғашқы "суперқала" мэрі болып сайланды. Браунның Банкске қарағандағы артықшылығы 65 000-нан асты. Банкс Ким Доткомнан түскен сайлау науқанына жасалған "анонимді" сыйлықтарды жариялады. Ол Доткомның оларды жасағанын білген деген айып тағылды, бұл сот процесіне әкеліп соқты – қараңыз, сайлау туралы жалған мәлімдеме айыптамасы.
Парламентке қайта оралу
2011 жылы 18 мамырда Банкс мырза ACT New Zealand партиясына қосылып, ұлттық саясатқа қайта оралды. Ол сол жылғы жалпы сайлауда Эпсом сайлау округінен кандидат болып тіркелді, партияның жалғыз депутаты атанды, сосын партия басшысы болды. Парламентте ол Ұлттық үкіметті қолдады және министр қызметіне тағайындалды. Парламенттік мерзім аяқталуға дейін ол 2010 жылы жалған сайлау есебін ұсынғаны үшін кінәлі деп танылды. 2013 жылы Джон Бэнкс 2013 жылғы Неке (Неке туралы) түзету заңына дауыс берді, ол Жаңа Зеландияда бір жынысты жұптарға некеге тұруға рұқсат берді. Ол 2014 жылдың 13 маусымында депутаттық қызметтен кетті.
Теапарша таспалары
2011 жылғы сайлауға екі апта қалғанда Бэнкс пен премьер-министр Джон Кей Ньюмаркеттегі кафеде көпшілік алдында шай ішті. Бұл, Кейдің Эпсом округінен псевдо-ұлттық кандидат ретінде Банксті қолдауы ретінде қабылданып, жарияланды. Көптеген БАҚ өкілдері осы кездесуді жариялады, бірақ кейін Банкс пен Кей жеке сөйлесу үшін олардан кетіп қалуларын сұрады. Журналист Брэдли Амброуз үстелде дыбыс жазу құрылғысын қалдырып, одан кейін саясаткерлердің әңгімесін жазып алып, Herald on Sunday газетіне тапсырды. Жазуда ACT партиясының басшылығы туралы және қарт жасындағы "Жаңа Зеландия біріншілігі" партиясының қолдаушыларына қатысты сыни пікірлер болған деген күдік бар.
Сайлау нәтижелері
ACT партиясы сайлауда партиялық дауыстардың бар болғаны 1,07%-ын алды. Бірақ Банкс Эпсом сайлау округінен жеңіске жетіп, партияның жалғыз депутаты атанды. Партия жетекшісі Дон Браш одан кейін көп ұзамай отставкаға кетті, ал 2012 жылдың ақпан айында Банкс ACT партиясының кеңесі тарапынан бірауыздан партия жетекшісі болып сайланды.
Бесінші ұлттық үкіметтегі министр
Банктер 2013 жылдың 16 қазанында министрлік лауазымдарынан қанағаттануға дейін Бесінші Ұлттық Үкіметте Регулятивтік реформа министрі, Шағын кәсіпкерлік министрі, Сауда орынбасары және Білім орынбасары болып қызмет етті.
Отставкалар
Банкс 2013 жылдың қазанында 2010 жылғы сайлау туралы жалған мәлімдемесі (Окленд қаласының әкімі сайлауына қатысты) бойынша сотқа берілген кезде министрлік лауазымдарынан қанағаттанды. Ол парламент депутаты және Акт партиясының төрағасы ретінде қызметін жалғастырды. 2014 жылдың маусым айында кінәлі деп табылғаннан кейін ол парламенттен кетті.
Жоғары соттың үкімі (2014 ж., кейіннен күшін жойды)
Жоғары сот Банкс Ким Доткомнан 25 мың доллардан екі рет анонимді түрде түскен қаржыны білгенін анықтады. Дотком бір рет 50 мың доллар көлемінде қайырымдылық жасауды ұсынған, бірақ Банкс 25 мың доллардан екі чек беруді сұрады – бұл 2001 жылғы Жергілікті сайлау заңында анонимді қайырымдылық ретінде рұқсат етілген ең жоғары сома болатын. Банкс 2014 жылдың 1 тамызында сот үкімі жарияланбас бұрын 13 маусымда парламенттен кетіп қалды.
Оқиғалар реті
Бұл оқиғалардың тізбегі Банкстің 2014 жылғы сот процесіндегі үкімнен алынған.
2011 жылғы парламент сайлауы
Окленд қаласының мэрі болуға талпынысы сәтсіз аяқтағаннан кейін Банкс ұлттық саясатқа оралып, 2011 жылдың қараша айындағы жалпы сайлауда Епсом округінен парламентке қайта сайланды. Ол ACT партиясының жалғыз депутаты болды. Дотком ACT партиясының сайлау кампаниясын қолдаудан бас тартқан болатын.
Dotcom тұтқындалды
2012 жылдың қаңтар айында полиция Ким Доткомның үйіне шабуыл жасап, оның мүлкін тәркілеп алып, авторлық құқықты бұзды деген күдікпен ұстады. Ол Джон Бэнкстің Эпсом сайлау округінде орналасқан Мт-Эден түрмесінде қамалды. Төсек-орын оның бұрынғы арқа ауруын күшейтті, сондықтан ол үйінен жеке төсегін әкелгісі келді. Ол адвокаты Грегори Тауэрске Банкс мырзадан көмек сұрауды тапсырды. Тауэрс пен Бэнкс телефон арқылы жарты сағат сөйлесті. Тауэрстің сол кездегі жазбаларында Банкс «сайлауға қолдау көрсету мәселесі және т.б. белгілі болған жағдайда» Доткомды ашық түрде қолдаудан бас тартқаны көрсетілген. Бұл жазба маңызды дәлел ретінде қабылданып, судья Уайли Дотком берген 50 000 долларға сілтеме жасау үшін және Банкс бұл ақпараттың жарияланбағанын білгенін көрсету үшін пайдаланды. Бірнеше күннен кейін Дотком өзі The New Zealand Herald газеті мен TV3 телеарнасының Campbell Live бағдарламасына берген сұхбатында, 50 000 доллар Банкстің өтініші бойынша бөлінгенін, чектер Банкстің куәлігінде толтырылғанын және Банкс оған бірнеше күннен кейін алғыс айтқандығын мәлімдеді. Полицияға Доткомның қаржылық көмегі туралы екі шағым түсті, оның бірі Маллардтан болды. (Маллард сияқты, екінші шағымданушы да SkyCity-ге жасалған қаржылық көмектің мәселесін көтерген). Полиция бұл мәселені тергеп, Банкс пен Доткомды қоса алғанда, бірнеше адамдармен сұхбаттастырды. 2012 жылдың шілдесінде Комиссардың көмекшісі Малкольм Берджесс Банкске қарсы қудалауға жеткілікті дәлелдер жоқ екенін және шағым заңмен белгіленген алты айлық мерзімнен кейін келіп түскенін хабарлады.
Жеке айыптау
Полиция Банксқа донорлық ақшаны қабылдау бойынша қудалаудан бас тартқаннан кейін, зейнеткер бухгалтер Грэм МакКреди оған қарсы жеке қудалау ісін бастады. Бұл мәселе 2012 жылдың желтоқсан айында сотқа жетті. 2013 жылдың сәуірінде судья МакКрединің пайдасына шешім шығарып, істі сотқа беру үшін "жеткілікті дәлелдер" бар екенін айтты. Банкс кейіннен Министр лауазымынан, бірақ депутаттығынан емес, қанағаттанды. Сот шешімінен шамамен бір апта өткен соң, Бас прокурор МакКредиден қудалауды қабылдады. Банкс содан кейін судьяның шешімін қайта қарауға сот арқылы шағымданып, жеңіліске ұшырады. Сот отырысы 2014 жылдың 19 мамырында басталды, ал 5 маусымда кінәлі деп танылды.
Сотталу, үкім, шағым және ақталу
Сот судьясы Эдвин Уайли Банксті 2014 жылдың 1 тамызында кінәлі деп тапты. Оған екі айға үй қамауы және 100 сағат қоғамдық жұмыс тағайындалды. Үй қамауы негізінен бейсенбі, жұма, сенбі және жексенбі күндері сағат 19:00-ден 07:00-ге дейін күшінде болады, осы уақыт аралығында ол өз үйінде болуға міндетті. Бір апта өткен соң Банкс шағымданып, жаңа, "сенімді" дәлелдер оны кінәдан босататынын мәлімдеді. Оның үкімі күшіне енбеді және Апелляциялық сот 29 қазанда оның шағымын қарады. Американдық бизнесмендер Дэвид Шеффер мен Джеффри Карнес берген жазбаша куәліктерінде 2010 жылдың 5 маусымында олар түскі асқа қатысқандарын және 50 мың долларлық сыйлықты екіге бөлу туралы ешқандай әңгіме болмағанын айтты. Ким мен Мона Дотком бұл ер адамдардың аталған түскі асқа келгенін жоққа шығарған еді. Апелляциялық сот қараша айының соңына дейін шешімін жариялауды кейінге қалдырды, содан кейін Банкстің кінәлі жағдайы жойылды және американдық бизнесмендердің куәліктерін қарастыру үшін жаңа сот отырысын тағайындады.
Жергілікті сайлауға қатысты түзетулер туралы заң жобасы
2012 жылдың қарашасында жергілікті сайлау заңдарына енгізілген, «Джон Бэнкс заң жобасы» деп аталған түзету бірінші оқылымда қабылданды. Ол сайлау науқанына жасалған қайырымдамаларға шектеулерді күшейтеді және Банкстің 2010 жылғы мэр сайлау науқанына түскен «анонимді» қайырымдамалармен тікелей байланысты. Жергілікті сайлауға түзетулер енгізу туралы заң жобасы үшінші оқылымда қабылданды және 2013 жылдың маусым айында заң күшіне енді. Жергілікті Өкімет министрі Крис Тремейн: «Бұл заң жобасы кандидаттар ала алатын анонимді қайырымдамаларды 1500 долларға дейін шектейді, «анонимді қайырымдама» анықтамасын нақтылайды және қатаңдатады, ақпарат ашу міндеттемелерін күшейтеді және сайлау қызметкерлерін кандидаттардың қайырымдамалары мен шығыстары туралы есептерін жариялауға міндеттейді» деді. Заң жобасында бұзушылықтар үшін айыппұл мөлшері де арттырылды.
Құрметтер мен марапаттар
1990 жылы Банкс Жаңа Зеландияның 1990 жылды еске алу медалімен марапатталды. Ол 2000 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде мемлекеттік қызметтері үшін Королеваның қызмет орденінің серігі дәрежесіне тағайындалды, ал 2011 жылғы Королеваның туған күніне орай жергілікті басқару ісіне қосқан үлесі үшін Жаңа Зеландияның Ардагерлік орденінің серігі дәрежесімен марапатталды.
Аталық туралы іс
2016 жылы Жапонияда тұратын ағылшын тілі мұғалімі Антони Шоу Банкске қарсы әкелік туралы талап арызымен сотқа жүгінді. Жоғары соттағы отырыста Шоу анасы Памела Мейздің 1969 жылы Банкспен болған қарым-қатынасынан оның туғанын айтты, сондай-ақ ол Банкске жүкті екенін хабарлағанда, ол қарым-қатынасты үзіп жібергенін мәлімдеді. Мэйз сертте келтіріп, Банкс оған түсік тастауға мүмкіндік беретін дәрі-дәрмектер алғанын және қажетті дозаны қабылдауға қысым көрсеткенін, бірақ ол одан бас тартқанын айтты. 1999 жылы Мейз Шоуға оның нағыз әкесі Джон Бэнкс екенін хабарлады. Бірінші Мейз, кейін Шоу Банкске хабарласып, әкелігін растауды сұрады, бірақ ол одан бас тартты. Банкс ДНК-тест жасау туралы өтінішті де қабылдамады. Жоғары соттағы іс бойынша дәлелдерді тыңдағаннан кейін судья Кортни Банкс Антони Брет Шоудың биологиялық әкесі екенін жариялады.