Кіріспе

Психология тармағы Жол қозғалысы психологиясы – психологиялық процестер мен жол пайдаланушыларының мінез-құлқы арасындағы байланысты зерттейтін психологияның бір саласы. Жалпы алғанда, жол қозғалысы психологиясының мақсаты – психологияның теориялық аспектілерін қолдану арқылы жол қозғалысын жақсарту, соның ішінде апаттарды болдырмау шараларын әзірлеу және қолдану, сондай-ақ білім беру және жол пайдаланушыларын мотивациялау арқылы қажетті мінез-құлықты қалыптастыру болып табылады. Мінез-құлық көбінесе апаттарды зерттеумен бірге зерттеледі, бұл апаттардың себептерін және оларға қатысушылар арасындағы айырмашылықтарды анықтауға мүмкіндік береді. Сенсорлық-моторлық және неврологиялық психологияның да қағидалары жол қозғалысы психологиясында қолданылады. Жол пайдаланушыларының тәжірибесі мен іс-әрекеттерін түсіну және зерттеу үшін назар, есте сақтау, кеңістіктік ориентация, тәжірибесіздік, стресс, мас күй, назарды аударушы/белгісіз стимулдар, шаршау және телефон арқылы сөйлесу сияқты қосымша тапсырмалардың факторлары зерттеледі.

Кейбір анықтамалар

Жол қозғалысы психологиясы адамдардың жүргізу, жол қозғалысына қатысу және басқа адамдармен өзара әрекеттесу кезіндегі танымдық емес, танымдық және сенсорлық-қимылдық аспектілерін зерттейді. Сезімдердің танымдық ойларды қалай тудыратынын анықтау арқылы, жол қозғалысы психологиясы осыдан туындайтын әрекеттерді түсінуге және мінез-құлықты өзгертуге мүмкіндік береді. Жол қозғалысы психологиясын субъективті талдау арқылы мінез-құлықты бақылау, анықтау және өзгерту арқылы өмір сапасын жақсартуға бағытталған құрал деп айтуға болады. Жол қозғалысы психологиясының мақсаты – жол пайдаланушыларының мінез-құлығын түсініп, болжап, және жол қозғалысына қатысудың зиянды салдарларын азайтуға бағытталған шараларды ұсыну болып табылады.

Жүріс-тұрысты зерттеу

Жол қозғалысы психологиясындағы мінез-құлық зерттеулері көбінесе мотивация, жеке тұлға және жыныстық айырмашылықтар, әдеттер, артық сенімділік, жас және дағды айырмашылықтары, назар және жол қозғалысы ережелерін бұзу сияқты мәселелермен айналысады. Мінез-құлық факторларын, жүргізу қабілетін төмендететіндер және қауіпті мінез-құлықты тудыратындер деп жіктеу, оларды қысқа және ұзақ мерзімді әсерліліктеріне сұрыптау, мәселені түсінуге көмектеседі және мінез-құлықты өзгерту жөніндегі шараларды басымдыққа бөлуге мүмкіндік береді. Жол және көлік ғылымдары адамдар мен тауарлардың қозғалысына қатысты барлық нәрсені зерттеу, түсіну, түсіндіру және болжаумен шұғылданады. Ол көлік жүйелерінің әртүрлі аспектілерін және көптеген техникаларды қамтиды. Бұл процестің мақсаты – адамның өзгерушілігінің және оның қоршаған ортамен өзара әрекеттесуінің қауіпсіздікке қатысты әсерін жақсырақ түсіну және болжау үшін жарамды және сенімді әдістерді әзірлеу болып табылады. Көлік жүйесі жол, теміржол, теңіз және әуе көлігі инфрақұрылымдарынан тұрады. Ол сондай-ақ экономиканың, заңдар мен ережелердің мүмкіндіктері мен шектеулерін қамтиды, бұл жеке және ұжымдық жүргізушілердің қабілеттеріне кедергі келтіруі мүмкін. Мысалы, жылдамдыққа жол жүру тәсілі (көлік, ұшақ, пойыз немесе кеме), көлік түріне байланысты қаржылық мүмкіндіктер (жеке ұшақ пен коммерциялық рейстер, жылдам қайық пен желкенді қайық, седан мен сәнді спорттық автомобиль) немесе ауылдық жерлердегі жылдамдық шектеулері, қала ішіндегі жылдамдықтан өзгеше болуы мүмкін. Жол қозғалысы ортасы орналасқан жерін, уақыт шектеулерін, халық тығыздығын және жүргізушілерге қауіп төндіретін факторларды ескереді. Бұл факторлар жүргізушілер үшін қауіпті және тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Ылғалды, тар және қараңғы жағдайда жүргізу, күн сәулесі жауған ашық жолда жүргізуге қарағанда әлдеқайда қауіпті. Бұл – жол апаттарының бір түрі ғана, оны Суллман толыққанды түсіндіреді: апаттарға көрудің шектелуі немесе кедергілер, жолдың лас болуы немесе шашыраңқы материалдар, жолдың нашар жағдайы немесе жол белгілерінің нашарлауы, жолдың қисықтығы жатады. Суық немесе ыстық ауа райы, шу және діріл сияқты қоршаған ортаның факторлары стресс пен шаршауға ықпал етуі мүмкін. Жүргізушінің жасы, жеке басы, темпераменті, стрессі және тәжірибесі жылдамдыққа, басқаруға және қабылданатын шешімдерге әсер етеді. Жүргізушілер көбінесе жүргізу шешімдерін бағалау үшін тәуекелді өтеу механизмін қолданады, ол түрлі деңгейдегі маскүнемдікке байланысты бұрмаланады. Алкоголь және есірткі қолдану, сергектік пен шаршау, назардың ауысуы және шоғырлану – жүргізушілердің қателіктері мен апаттарына себеп болатын негізгі факторлардың бірнешесі.

Авариялық зерттеулер

Жүріс-тұрысты зерттеуден өзге, апатты зерттеу де жол психологиясының маңызды бөлігі болып табылады. Ол жүргізу әдістемесін, жеке ерекшеліктерді, тұлғалық қасиеттерді, уақытша қабілетсіздіктерді, сондай-ақ тиісті дағдыларды, жүргізушінің ақпаратты қабылдау және өңдеу процесін (қабылдау мен реакция жылдамдығын қамтиды), автомобиль жолдарындағы апаттарға адам факторының ықпалын, және жаяу жүргіншілердің (әлсіздігін анықтау, апаттардың себептерін зерттеу және оларды болдырмау шараларын қарастыру) мәселелерін зерттейді.

Нейропсихология

Көлік құралын басқаруға қатысты мінез-құлықпен ми аймақтарын, желілерін және тізбектерін байланыстыру – жол психологиясы саласындағы маңызды зерттеу тақырыптарының бірі. Көлік жүргізу симуляцияларында жүргізуге қатысты неврофизиологиялық процестер үшін маңызды жеті жеке ми желісі анықталды. Портер сипаттағандай, әр желінің өзіндік функциясы бар: париетоокципиталдық телім – визуалды бақылауға, моторлық қабықша мен мишақша аймақтары – жалпы қозғалысты бақылау мен жоспарлауға; орбитофронталдық және цингуляттық – қателерді бақылау және тежеуге, соның ішінде мотивацияға, тәуекелді бағалауға және ішкі кеңістікке; ал медиалдық фронталдық, париеталдық және артқы цингуляттық – сақтыққа, оның ішінде кеңістіктік назарға, визуалды ағынға, бақылауға және сыртқы кеңістікке. Нейропсихологиялық процестерді жүргізумен байланыстыру арқылы қателерді түсіну, даму және қауіпсіздік мүмкіндіктері артады. Calhoun, Pekar және Pearlson (2004) жүргізуде моторлық және мишақша желілерінің қатысуын растады.

Психологиялық бағалау, кеңес беру және оңалту

Реабилитациялық кеңес беру – бұл процесс, себебі жеке адамның өзін-өзі қамтамасыз етуіне байланысты көптеген қадамдар бар. Жүргізушілерді оңалту маманы (ДРС) – бұл "мүгедектер үшін жүргізу қызметін жоспарлау, әзірлеу, үйлестіру және іске асыру" саласындағы маман. ДРС физиотерапия, психология және жүргізушілерді оқыту сияқты салалардан шығуы мүмкін. Жүргізушіні бағалау көптеген аспектілерді қамтиды. Клиникалық бағалауға медициналық тарихы, жүргізушілік тарихы және жүргізу қажеттіліктері қарастырылады. Визуалды және перцептивті бағалау, сондай-ақ қозғалыс амплитудасы, бұлшық күші, координация, сезіну, реакция уақыты және танымдық бағалау – медициналық тарихты бағалаудың маңызды бөлігі және басты назарда болады. Бастапқы жүргізушіні бағалау клиенттің мүгедектігі мен жүргізу қажеттіліктеріне байланысты бірден төрт сағатқа дейін созылуы мүмкін. Клиникалық бағалаудан кейін, егер клиент денсаулық пен көрудің мемлекеттік минималды стандарттарына сай келсе және жарамды жүргізуші куәлігі немесе рұқсаты болса, жол үстінде бағалаудан өтеді. Жолдағы бағалау ДРС үшін екі педальды, артқа қарау және көзді тексеру айнасы бар, сондай-ақ қажетті бейімделу жабдықтарымен жабдықталған реабилитациялық көлік құралында жүргізіледі. Оңалту процесінің мақсаты – адамның өз жағдайын түсінуіне көмектесу және оны басқаларға қауіп төндірмейтін жүргізу ортасына қайта оралту.

Қадамдасу

Көлік психологиясы 1980-ші жылдардан бері қарқынды дамып келеді және бастапқы қадамынан бастап пәнаралық тәсілді қабылдады. Ол медицина (мысалы, жүргізуге жарамдылық), инженерия (мысалы, эргономика және адам факторы) және экономика (мысалы, саяхатқа деген сұранысты басқару) сияқты басқа салалармен ортақ тақырыптарды бөліседі. Қозғалыс, оның оң және теріс салдары, адамдардың шешімдері мен мінез-құлқынан туындайды – және оларға әсер етуге болады. Жол-көлік оқиғаларының басты себептері – жолдармен немесе басқа көлік құралдарымен өзара әрекеттесу кезінде бейімделе алмаудан туындаған қателіктер.