Жоғалған Дура тілі

Кіріспе

Непалдың орталық аймағындағы жойылған қытай-тибет тілі. Гималай тілдері жобасы Дура тілі туралы қосымша мәліметтерді жазу жұмыстарын жүргізіп жатыр. Дура тілінде шамамен 1500 сөз және 250 сөйлем жазылған. Бұл тілді соңғы рет білген адам 82 жастағы Сома Деви Дура болған.

Жіктеу

Шорр (2016:293) Дура тілін жаңа ұсынған Үлкен Магар тобының бір бөлігі деп санайды.

Таранж

Тандранге (непал: Tāndrāṅe; IPA: tandraŋe) деп аталатын туыс тіл диалектісі бірнеше Гурунг ауылдарында қолданылады. Тандранге Тандраң, Похари Ток және Жита ауылдарында сөйленеді. Дегенмен, тандранге тілінде сөйлейтіндер өздерін қараланған Дура халқымен байланысты емес деп қатаң түрде мәлімдейді.

Сөздік

Шорр (2016:126 127) Дура тілінің 125 сөздік Swadesh тізімін ұсынады. № Глосс Дура 1. Мен (1СГ) ŋi ~ ŋe 2. Сен (2СГ) no 3. Біз (қосымша) ŋyāro 4. Бұл ī 5. Сол huī 6. Кім? su 7. Не? hāde 8. Емес, тыйымдау ма, ta 9. Барлығы (сан) dhāī 10. Көп bhāī 11. Бір kyau, nām, di 12. Екі jʰim, ŋe 13. Үлкен kāthe 14. Ұзын kānu, remo ~ hreŋo 15. Кішкентай ācʰirī 16. Әйел (ересек) misā 17. Ер адам (ересек) kalārā, bro 18. Адам bro 19. Балық (н) ɖisyā, nāh ~ nāhõ ~ nāhũ ~ nāi 20. Құс; тауық o 21. Ит nākyu ~ nakyu ~ nakī, koka 22. Құрт syā 23. Ағаш kepo ~ kemo 24. Тұқым (н) ʈisro, hulu 25. Жапырақ lyoī, lho 26. Түбір 27. (Ағаш) қабығы 28. Тері ke 29. Ет syo 30. Қан hāyu 31. Сүйек 32. Май, майлы duccʰu 33. Жұмыртқа odī, onī 34. Бұқа мүйізі және т.б. soglo, sono 35. Құйрық 36. Қауырсын phya 37. Шаш (адам) kra 38. Бас padʰe 39. Құлақ naya, muni, rānu 40. Көз mi 41. Мұрын nu 42. Ауыз māsi, sũ 43. Тіс sa ~ se 44. Тіл li 45. Тырнақ se 46. Аяқ sepe 47. Тізе 48. Қол kuru 49. Құрсақ kyu 50. Мойын kʰalī, po ~ põ 51. Көкірек nāmlo 52. Жүрек māu 53. Бауыр ciŋ 54. Ішу kiu 55. Тамақ co 56. Тістеу 57. Көру do ~ dõ , mātā 58. Есту tāu , tānu 59. Білу syo 60. Ұйықтау tānu 61. Өлу si 62. Өлтіру sā , kāne , kāde 63. Жүзу 64. Ұшу ŋyau, hāsu 65. Жүру so 66. Келу hro 67. Жатқан huni 68. Тұрған decʰe 69. Берген hyo 70. Айтқан cʰi 71. Күн mamī 72. Ай tālā 73. Жұлдыз so (құрамында) 74. Су ti ~ ʈi 75. Жаңбыр (н) ti ~ ʈi 76. Тас thũ ~ tũ, kāno ~ kānu 77. Құм 78. Жер, топырақ kācʰo, cʰuu 79. Бұлт 80. Түтін (н) ma kʰu 81. От mi 82. Күл ma pʰu 83. Жағу (vi) bani 84. Жол lāutʰyo 85. Тау lgẽwarapʰa 86. Қызыл cʰāblī 87. Жасыл 88. Сары kẽlo 89. Ақ bintʰā 90. Қара keplo 91. Түн yāku 92. Ыстық 93. Суық cʰiũ 94. Толық ʈʰyāmmay 95. Жаңа kācʰā 96. Жақсы cʰyāu (v), cʰāblī (сондай-ақ ‘қызыл’) 97. Дөңгелек burluŋ 98. Құрғақ 99. Атау rāmī 100. Ол (3СГ) hui 101. Ол₂ (3СГ) ŋo ~ no 102. Сендер (2КӨП) nāro( nī) 103. Олар (3КӨП) hyāro 104. Үш sām 105. Төрт pim 106. Бес kum (<‘қол’) 107. Қайда? kālā 108. Қашан? komo 109. Қалай? kudinī 110. Басқа agyu, rijā 111. Аз ācitī 112. Жеміс pokimuni 113. Гүл ŋepʰu ~ nepʰu 114. Шөп cʰĩ 115. Жылан kāuī 116. Құрт kʰātalī 117. Арқан rasarī 118. Өзен kloi ~ klou 119. Жылу (vt) tāle u 120. Ескі ʈe 121. Түзу (қисық емес) hopay 122. Өткелді mhyā (v) 123. Ылғалды tʰo (v) 124. Көңілді kru (v) 125.

Schorer (2016:126 127) provides the following 125 word Swadesh list of Dura. No. Gloss Dura 1. I (1SG) ŋi ~ ŋe 2. you (2SG) no 3. we (inclusive) ŋyāro 4. this ī 5. that huī 6. Who? su 7. What? hāde 8. not ma , ta (prohibitive) 9. all (of a number) dhāī 10. many bhāī 11. one kyau, nām, di 12. two jʰim, ŋe 13. big kātʰe 14. long kānu, remo ~ hreŋo 15. small ācʰirī 16. woman (adult) misā 17. man (adult) kalārā, bro 18. person bro 19. fish (n) ɖisyā, nāh ~ nāhõ ~ nāhũ ~ nāi 20. bird; chicken o 21. dog nākyu ~ nakyu ~ nakī, koka 22. louse syā 23. tree kepo ~ kemo 24. seed (n) ʈisro, hulu 25. leaf lyoī, lho 26. root 27. bark (of tree) 28. skin ke 29. flesh syo 30. blood hāyu 31. bone 32. grease, fat duccʰu 33. egg odī, onī 34. horn (of bull etc.) soglo, sono 35. tail 36. feather phya 37. hair (human) kra 38. head padʰe 39. ear naya, muni, rānu 40. eye mi 41. nose nu 42. mouth māsi, sũ 43. tooth sa ~ se 44. tongue li 45. nail se 46. foot sepe 47. knee 48. hand kuru 49. belly kyu 50. neck kʰalī, po ~ põ 51. breasts nāmlo 52. heart māu 53. liver ciŋ 54. to drink kiu 55. to eat co 56. to bite 57. to see do ~ dõ , mātā 58. to hear tās , tāu , tānu 59. to know syo 60. to sleep tānu 61. to die si 62. to kill sā , kāne , kāde 63. to swim 64. to fly ŋyau, hāsu 65. to walk so 66. to come hro 67. to lie 68. to sit huni 69. to stand decʰe 70. to give hyo 71. to say cʰi 72. sun mamī 73. moon tālā 74. star so (in compound) 75. water ti ~ ʈi 76. rain (n) ti ~ ʈi 77. stone thũ ~ tũ, kāno ~ kānu 78. sand 79. earth, soil kācʰo, cʰuu 80. cloud 81. smoke (n) ma kʰu 82. fire mi 83. ash(es) ma pʰu 84. to burn (vi) bani 85. path lāutʰyo 86. mountain lgẽwarapʰa [sic] 87. red cʰāblī 88. green 89. yellow kẽlo 90. white bintʰā 91. black keplo 92. night yāku 93. hot 94. cold cʰiũ 95. full ʈʰyāmmay 96. new kācʰā 97. good cʰyāu (v), cʰāblī (also ‘red’) 98. round burluŋ 99. dry 100. name rāmī 101. he (3SG) hui 102. he₂ (3SG) ŋo ~ no 103. you (2PL) nāro( nī) 104. they (3PL) hyāro 105. three sām 106. four pim 107. five kum (<‘hand’) 108. where? kālā 109. when? komo 110. how? kudinī 111. other agyu, rijā 112. few ācitī 113. fruit pokimuni 114. flower ŋepʰu ~ nepʰu 115. grass cʰĩ 116. snake kāuī 117. worm kʰātalī 118. rope rasarī 119. river kloi ~ klou 120. to warm (vt) tāle u 121. old ʈe 122. straight (not curved) hopay 123. sharp mhyā (v) 124. wet tʰo (v) 125. happy kru (v)