Кіріспе
Фонетика мен фонологияда қолданылатын термин. Дауыс немесе дауысталу – әдетте, дауыссыз дыбыстарды (консонанттарды) сипаттау үшін фонетика мен фонологияда қолданылатын термин. Сөйлеу дыбыстары дауыссыз (немесе дауыссыз) немесе дауысты деп сипатталуы мүмкін. Дегенмен, бұл термин екі бөлек мәнге ие: дауысталу – дауыс жолдарының дірілдеуі процесі, оның негізгі қолданысы фонетикада – нақты сөйлеу дыбыстары болып табылатын фонемаларды сипаттау үшін. Сондай-ақ, ол дауыс жолдарының дірілдеуімен байланысты болатын, бірақ артикуляциялық деңгейде дауысталуы міндетті емес сөйлеу дыбыстарының жіктелуін де білдіруі мүмкін. Осылайша, бұл терминнің фонологиядағы негізгі қолданысы – фонемаларды сипаттау, ал фонетикада – телефондарды сипаттау. Мысалы, дауысталу ағылшын тіліндегі ⟨s⟩ және ⟨z⟩ әріптерімен байланысты дыбыстар арасындағы айырмашылықты анықтайды. Бұл екі дыбыс ағылшын әріптерінен ерекшелену үшін транскрипцияланады, себебі олар контекстке байланысты әртүрлі айтылуы мүмкін. Егер адам саусағын дауыс қуысына (яғни, жоғарғы тамақтағы Адам алмасы орнына) қойса, [z] дыбысын айтқанда діріл сезіледі, бірақ [s] дыбысын айтқанда сезілмейді. (Толығырақ техникалық түсіндірме үшін, қараңыз: модальді дауыс және фонация.) Көптеген еуропа тілдерінде, исланд тілінен басқа, дауыстылар және басқа да дыбыстық элементтер (м, н, л және р сияқты дауыссыз дыбыстар) модальді түрде дауысталады. Идиний тілінде дауыссыз дыбыстар жоқ, тек дауысты дыбыстар ғана бар. Сөйлеу дыбыстарын жіктеу үшін қолданылғанда, дауысты және дауыссыз терминдері – телефондар мен фонемаларды классификация мақсатында топтастыруға арналған белгілер ғана.
Voice or voicing is a term used in phonetics and phonology to characterize speech sounds (usually consonants). Speech sounds can be described as either voiceless (otherwise known as unvoiced) or voiced. The term, however, is used to refer to two separate concepts:
Voicing can refer to the articulatory process in which the vocal folds vibrate, its primary use in phonetics to describe phonemes, which are particular speech sounds. It can also refer to a classification of speech sounds that tend to be associated with vocal cord vibration but may not actually be voiced at the articulatory level. That is the term's primary use in phonology: to describe phonemes; while in phonetics its primary use is to describe phones. For example, voicing accounts for the difference between the pair of sounds associated with the English letters ⟨s⟩ and ⟨z⟩. The two sounds are transcribed as and to distinguish them from the English letters, which have several possible pronunciations, depending on the context. If one places the fingers on the voice box (i. e., the location of the Adam's apple in the upper throat), one can feel a vibration while [z] is pronounced but not with [s]. (For a more detailed, technical explanation, see modal voice and phonation.) In most European languages, with a notable exception being Icelandic, vowels and other sonorants (consonants such as m, n, l, and r) are modally voiced. Yidiny has no underlyingly voiceless consonants, only voiced ones. When used to classify speech sounds, voiced and unvoiced are merely labels used to group phones and phonemes together for the purposes of classification.
Әуендеу деңгейлері
Дауыс беру дәрежесіне екі фактор әсер етеді: қарқындылығы (фонацияда талқыланды) және ұзақтығы (дауыс пайда болу уақытында талқыланды). Дыбыс "жартылай дауысты" немесе "ішінара дауысты" деп сипатталғанда, бұл дауыстың әлсіз екенін (төмен қарқындылық) білдіре ме, әлде дауыс дыбыстың тек бір бөлігінде ғана пайда болады (қысқа ұзақтық) ма, әрдайым нақты айтылмайды. Ағылшын тілінде бұл соңғысы дұрыс. Джуǀʼхоанси және оның кейбір көршілес тілдері типологиялық тұрғыдан ерекше, себебі оларда дауыстылық деңгейі бойынша ажыратылатын ішінара дауысты дауыссыз дыбыстар бар. Оларда әдетте дауыстылықпен үйлеспейтін, аспирацияланған және эжективті дауыссыз дыбыстардың жұптары кездеседі. Бұл дыбыстар бастапқыда дауысты болып басталып, кейін дауыссызданып, қалыпты аспирация немесе эжекцияға мүмкіндік береді. Олар — және — және осыған ұқсас шерту дыбыстардың сериясы. Лун Баванг тілінде олар /p, b, b͡p/ сияқты қарапайым дауысты және дауыссыздан айырмашылығы бар.
Дауыс және шиеленісу
Екі түрлі қарама-қайшы кедергілі дыбыс бар тілдерде, олар «—» деп белгіленеді, тіпті осы қарама-қайшылықта дауыс (немесе дауыс басталу уақыты) қатыспаса да. Мысалы, мұндай жағдай бірнеше Алемандық неміс диалектілерінде кездеседі. Дауыс қатыспағандықтан, бұл кернеудегі қарама-қайшылық ретінде түсіндіріледі, яғни фортис және ленис қарама-қайшылығы. Фортис пен ленис дыбыстары арасындағы қарама-қайшылық, дауыссыз және дауысты дыбыстар арасындағы қарама-қайшылықпен байланысты деген гипотеза бар. Бұл байланыс дыбысты қабылдау және дыбыс шығару процестеріне негізделген, онда дауыс, кернеу және дыбыс ұзақтығы – ортақ дыбыстық белгінің әртүрлі көріністері болып табылады.