Кіріспе

2003 жылы Эндрю Ярецкинің түсірген "Фридмандарды ұстау" фильмі – 2003 жылғы HBO деректі фильмі, режиссері Эндрю Ярецки. Фильм 1980-ші жылдарда Арнольд пен Джесси Фридманға қатысты бала зорлау бойынша жүргізілген тергеуді баяндайды. Фильм 2003 жылғы Санденс кинофестивалінде тұсаукесерге шықты, онда ол сыншылардың жоғары бағасын алды және "Документальдық фильм" номинациясы бойынша қазылар алқасының бас жүлдесіне ие болды. Содан кейін фильм "Үздік деректі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ұсынылды.

Өндіріс

Бастапқыда Джарецки Нью-Йорктегі балалардың туған күнін тойлаушы ойыншықтар туралы қысқа фильм түсіруде, оның ішінде танымал клоун Дэвид Фридман ("Силли Билли"). Іздеу барысында Ярецки Дэвид Фридманның ағасы Джесси мен әкесі Арнольд балаларды жыныстық қорлауда кінәлі екенін мойындағанын және отбасының үй фильмдерінің архиві бар екенін біледі. Ярецки қатысқан кейбір балалармен сұхбат жасап, Фридмандарға арналған фильм түсірді.

Қысқаша мазмұны

Арнольд Фридманның өмірін зерттеу 1984 жылы АҚШ пошта қызметі оған Нидерландыдан жіберілген бала порнографиясы бар журналды ұстап алғаннан кейін басталды. 1987 жылы тергеушілер оның үйін іздестірді Грэйт Нек, Нью-Йорк, және балалар порнографиясының жиынтығын тапты. Арнольдтың үйінде жасөспірімге толмаған балаларға компьютерлік сабақ бергенін білгеннен кейін, билік өкілдері студенттермен сұхбат жүргізді, олардың кейбіреулері Арнольд пен оның кіші ұлы Джессидің қолынан физикалық және жыныстық қорлық көргенін айтты. Екі адам тұтқындалып, жүздеген қылмыс жасады деп айыпталды, қоғамды дүрбелеңге салды. Олар ақырында кепілдікпен босатылып, сотқа дайындалу үшін үйлеріне оралды. Олар өздеріне қарсы нақты дәлелдемелер мен студенттерді тергеу үшін қолданылған мәжбүрлеу тактикасы мен жетекші сұрақтар туралы хабарлардың жоқтығына байланысты ақталу үмітін күтті. Осы уақытта Арнольдтың үлкен ұлы Дэвид видеокамераға ие болды және осы кезеңде бірнеше сағат бойы үй видеоларын жазды. Бұл бейнероликтер көпшілікке көрсетілу үшін жасалмаған, бірақ фильмде осы кадрлардың кейбіреулері бар, олар отбасылық кешкі ас, әңгімелесу және пікірталастардан тұрады. Арнольдтың үш ұлы (ортадағы ұлы Сет) Арнольд пен Джессиді кінәсіз деп санайды, ал Элейн, Арнольдтың әйелі және ұлдардың анасы, күйеуінің кінәсіздігіне сенімді емес еді және ол Арнольдты мойындауға шақырды, бұл Джессидің ісіне көмектеседі деп үміттенді. Арнольд содомия мен жыныстық қатынасқа қатысқан деп бірнеше рет айып таққан және түрмеге қамалған. Кейінірек Джесси де кінәсін мойындады; әкесі өтініш білдіргеннен кейін оның айыптары азайтылмады, бірақ ол әкесі оны бала кезінде аздап ауыр жаза алу үшін қорлағандығын айтты (Одан бері Джесси бұл тек заңдық айла-шарғы деп мәлімдеді). Арнольд пен Джесси екеуі де өтініш білдіргеннен кейін компьютер сабақтарында ешқандай қорлық жасалмағанын айтты, бірақ олар бұл жағдайды бұқаралық ақпарат құралдарында жариялағандықтан және сол кездегі Грэйт Нектегі климатты ескере отырып, сотқа барса, олар айыпты болып, қатаң жазалар алатын еді. Алайда, Арнольд түрмеден босатылғаннан кейін үй қамауында болған кезде жазған құжатында ол 13 жасында сегіз жастағы інісі Говардты жыныстық қорлықтағанын (Ховард фильмде сұхбаттасады және ол ағасы қорлықтағанын есіне түсірмейтінін айтады) және ересек адам ретінде өзінің оқушылары емес екі жігітті қорлағанын мойындады (Висконсин штатындағы федералды түрмеде Арнольдты көрген Джессидің адвокаты Питер Панаро фильмде сұхбаттасады және Арнольдтың оған да мойындағанын айтады). Джесси фильмнен кейін берген мәлімдемесінде әкесі оған және бауырларына Говардты жыныстық тұрғыдан қорлағандығын айтты. Арнольд Фридман 1995 жылы антидепрессанттарды шамадан тыс мөлшерде қабылдап, түрмеде қайтыс болды, Джессиге 250 000 доллар өмірді сақтандыру жәрдемақысын қалдырды. Джесси Фридман 2001 жылы Нью-Йорктегі Клинтон түрмесінен 13 жыл мерзімде босатылды. 2013 жылы ол онлайн кітап сату бизнесін жүргізді.

Сыни жауап

Фридмандарды ұстау 2003 жылғы Санденс кинофестивалінде деректі фильмдер бойынша жюридің бас жүлдесін жеңіп алды. Фильм веб-сайттың жыл соңындағы үздіктер тізімінде 2003 жылғы ең жақсы бағаланған 7-ші фильм деп танылды. Metacritic сайтында 39 сыншының бағасы бойынша 100-ден 90 ұпай жинап, «көпшілік мақұлдауы» делінген рейтинг алды. Шағын бюджетті деректі фильм көрермендердің арасында да сәтті болды, театрларда 3 миллион долларлық табыс әкеліп, күтпеген хитке айналды. «Нью-Йорк Таймс» газетінің журналисі Элвис Митчелл: «Мырза Ярецки Фридман отбасындағы архетиптік бейнелерді осылай жақсы таниды, сондықтан одан әрі тереңдетіп, ауыр бағалау арқылы мәселені қозғаудың қажеті жоқ екенін біледі» деп жазды. Ол Ярецкиді «алғашқы әсерге сенуге болмайды және шындық әр адамның өзінің айтқан әңгімесінде жатыр» деген қағидамен жұмыс істегені үшін мақтады. «Вашингтон Пост» газетінің тілшісі Дессон Хоу да осыған ұқсас пікір білдіріп: «Джарецкидің шебер жасалған фильміне куәлік ретінде, әркім өз оқиғаларын айтқанда бір мезгілде моральдық күдік тудырады және кереметтей әділ көрінеді. Бұл әрбір адамның жанындағы құпияның батпағы туралы фильм» деді. Сол сияқты, «Чикаго Сан-Таймс» газетінің киносыншысы Роджер Эберт: «Бұл фильм, әсіресе заң аясында, фактілердің қаншалықты шала болуы туралы маңызды сабақ береді. Кейде кінәлі және кінәсіз сотта анықталады, бірақ кейде тек заң туралы шындықтар ғана дәлелденеді» деп жазды. Фильм 2005 жылғы Channel 4 телеарнасының «50 ең ұлы деректі фильм» бағдарламасында бесінші орынды иеленді. Аз ғана жағымсыз пікірлердің бірі ретінде, «Лос-Анджелес Таймс» газетінің жазушысы Кеннет Туран фильмді де, Ярецкиді де сынға алып: «Ярецкидің бейтараптық танытуы көрермендер үшін қиындық тудырады, өйткені ол материалдың күрделілігімен айналысу жауапкершілігінен қашуға мүмкіндік береді» деді. «The Village Voice» газеті үшін жазған Дэбби Нейтан, фильмге сұхбат бергеннен кейін Ярецкидің кеңесшісі болып тағайындалды. Ол Ярецки туралы: «Қаңтар айында Санденсте көрермендерді сауалнағанда, Арнольд пен Джессидің кінәлі екендігіне қатысты пікірлердің екіге бөлінгенін көрді. Содан бері ол екіұштылыққа негізделген маркетингтік стратегия жасады және сұрақ-жауаптар мен сұхбаттар кезінде нақты ұстанымды алудан сақтанды» деді. Эберт өзінің шолуында Ярецкидің Санденс кинофестивалінде Арнольд пен Джесси Фридманның балаларды зорлағандығын білмейтінін айтқандығын және осы екіұштылықты жеткізгені үшін мақтаған.

Сын

Фридманның кінәсіздігіне деген мызғыма сенімін ұстанбау туралы Жарецкийдің шешімі жұртшылыққа жария болғанда сын күшейді. Сонымен қатар, Жарецкий мақсатты түрде қалдырған түсірілімдерге байланысты қарсылық туды. Фильмде іске қатысты үшінші айыпталушы, жас көрші Росс Голдштейн есімді жігіт, мемлекеттік куәгер ретінде балалардың айтқан кейбір айыптауларын растады. Бұған қоса, Жарецкий 1989 жылы Джеральдо Ривераның ток-шоуында Джесси Фридман түрмеден жасаған, кінәсін мойындаған көрінісін жасырды; сұхбат барысында ол әкесінің бала кезінде оны зорлағанын толық айтып берді. Фридманның шағымданушылары мен олардың отбасы мүшелері «Ең жақсы деректі фильм» номинациясына қарсылық білдіріп, Сыйлық комитетіне хат жазды.

Марапаттар

Жыл Қауымдастық Санат Жоба Нәтижесі Сілтеме 2003 Академия сыйлығы Ең үздік толық метражды деректі фильм Эндрю Джареки және Марк Смерлинг 2003 Критиктер таңдауы кино марапаты Ең үздік деректі фильм «Фридманды түсіру» 2003 Америка Режиссерлер Гильдиясы сыйлығы Деректі фильмге ең үздік режиссура Эндрю Джареки 2003 Лос-Анджелес киносыншылары қауымдастығы Ең үздік деректі фильм Эндрю Джареки 2003 Ұлттық сыншылар кеңесі Топ-5 деректі фильм «Фридманды түсіру» Сөз бостандығы сыйлығы Эндрю Джареки 2003 Нью-Йорк киносыншылары шеңбері Ең үздік деректі фильм «Фридманды түсіру» 2003 Санденс кинофестивалі Бас жүлде Эндрю Джареки

Кейінгі құқықтық даму

2010 жылдың тамызында федералды апелляциялық сот Джесси Фридманның кінәлігін техникалық құқықтық негізде сақтап қалды, бірақ прокурорларды Фридманның ісін қайта қарауға шақырудың ерекше қадамын жасады, осы ретте «Джесси Фридманның кінәсіздігіне күдік тудыруға жеткілікті дәлел бар» деді. Шешімде 1980-жылдары бала зорлауға қатысты тудырған дауылға байланысты құқық қорғау органдарының «шамадан тыс ынтасы» айтылды. Апелляциялық соттың шешімінен кейін Нассау округінің прокуроры кеңсесі округтік прокурор Кэтлин М. Райс басқаруымен үш жылдық тергеуді бастады. 2013 жылдың 24 маусымында есеп жарияланды. 155 беттік есепте округтік прокурордың кеңсесі АҚШ-тың екінші апелляциялық округінің 2010 жылғы қатаң шешімінде көтерілген төрт мәселенің ешқайсысы да дәлелдермен расталмағанын мәлімдеді. Керісінше, есепте былай делінді: «Кез келген бейтарап сараптама бойынша Джесси Фридман, оның адвокаттары және екінші округтің бастамасымен жүргізілген қайта тергеу процесі Джесси Фридманның кінәсін мойындауы мен жыныстық қылмыскер ретінде сотталуының заңдылығына сенімді арттырды». Джесси Фридманды оның адвокаты сараптау үшін шақырған психиатр «нарциссист» және «психопатиялық бұрмалаушы» деп сипаттады. Сот судьясы Бокланның «Фридмандарды ұстау» фильмінде «таңдап алынып, бұрмаланған кадрлар» көрсетілгені айтылды. Жұмыстың бағыт-бағдарын және қадағалауын төрт мүшеден тұратын тәуелсіз кеңесшілер тобы жүзеге асырды, оның құрамында «Кінәсіздік жобасы» қорының негізін қалаушы, елдегі қате айыптауларды жою жөніндегі жетекші жақтаушылардың бірі және О.Дж. Симпсонның қорғау командасының мүшесі Барри Шек болды. Алайда, Шек кейіннен маңызды құжаттар кеңесшілер тобына қолжетімді болмағанын айтып шағымданды және мәселені қайта қарауды сұрады. Есеп жарияланғанға дейін жаңа мәліметтер пайда болды, оның ішінде кейбір күдік танытқан адамдардың хаттары мен куәландырулары, олар өз айыптауларын қайтарып алып, полицияны мәлімдемелерін жасауға мәжбүрлегенін мәлімдеді. Ол өзін «керемет оптимист» деп сипаттады, сондай-ақ балалық шағындағы досы Росс Голдштейн 25 жылдық үнсіздікті бұзып, оның аудандық прокурор кеңсесімен ынтымақтасуға мәжбүр болғанын түсіндірді: «Ол тексеру тобына қалай өтірік айтуға мәжбүр болғанын, прокурорлардың Фридманның компьютерлік зертханасының егжей-тегжейін қалай үйреткенін, ол тіпті көрмегенін және ешқашан жасамаған нәрсе үшін қалай түрмеге жабылғанын айтты». 2015 жылдың 10 ақпанында Джесси Фридман Нассау округінің прокурорларына қарсы дәлелдердің қалған бөлігін беруді талаппен апелляциялық сотқа қайта оралды. Сол жылдың желтоқсан айында апелляциялық сот прокурорлардың деректерді жариялау қажеті жоқ деп шешті. Фридман кінәсін мойындағандықтан және сот болмағандықтан, Нассау округінің округтік прокурорының өкілі куәгерлердің жазбалары құпия екенін және заң оларды жариялауды міндеттемейтінін мәлімдеді. Алайда, 2017 жылдың 27 қарашасында Нью-Йорк штатының апелляциялық соты төменгі соттың шешімін күштен шығарып, DA-ның «құпия куәгерлерге» қатысты талаптарын жоққа шығарды және төменгі сотқа Фридман ісі бойынша құжаттарды айыпталушыға беруді қадағалауды бұйырды.