Кіріспе
Майкл Мурдың 2004 жылғы фильмі. Фильмнің атауы Рей Брэдберидің 1953 жылғы «Фаренгейт 451» романына сілтеме жасайды, ол болашақ АҚШ-тың антиутопиялық бейнесін көрсетеді, қағаздың өзінен тұтанған температурасы мен 11 қыркүйек шабуылының күні арасында параллель жүргізеді; фильмнің слогандық ұранының бірі – «Азаттық өртелетін температура». Фильм 2004 жылы Канн кинофестивалінде тұсаукесер өткізіп, фестивальдің жоғары наградасы – «Алтын пальма» жүлдесіне ие болды. Фильм сыншылар тарапынан жағымды баға алды, бірақ оның дұрыстығына қатысты дауларды қозғады, және кең ауқымда пікір қақтығыстарын тудырды. Фильм барлық уақыттағы ең табысты деректі фильм атанды, 220 миллион доллардан астам табыс әкелді (бірақ 2009 жылы Майкл Джексонның «This Is It» фильмі одан озды). 2018 жылдың қыркүйек айында Дональд Трамптың президенттігі туралы «Фаренгейт 11/9» атты жалғасы шықты.
The title of the film alludes to Ray Bradbury's 1953 novel Fahrenheit 451, a dystopian view of the future United States, drawing an analogy between the autoignition temperature of paper and the date of the September 11 attacks; one of the film's taglines was "The Temperature at Which Freedom Burns". The film debuted at the 2004 Cannes Film Festival, where it was awarded the Palme d'Or, the festival's highest award. It received generally positive reviews from critics, but it also generated intense controversy, particularly including disputes over its accuracy. The film became the highest grossing documentary of all time, grossing over $220 million (although it was later surpassed by Michael Jackson's This Is It in 2009). A follow up, titled Fahrenheit 11/9, about the presidency of Donald Trump, was released in September 2018.
Қысқаша мазмұны
Деректі фильм Джордж Буштың достары мен саяси одақтастары 2000 жылғы сайлауды Fox News Channel телеарнасында Бушты жеңімпаз деп ерте жариялап, бұрмалаған деген тұжырыммен басталады. Содан кейін Флоридадағы дауыс беруге қатысты даудың сайлаудағы бұрмашылық құралы болғаны айтылады. Фильм 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға көшеді. Мур Бушқа Флоридадағы бастауыш мектепке бара жатқанда, алғашқы ұшақтың Дүниежүзілік сауда орталығына шабуылдағаны туралы хабарланғанын айтады. Буш Эмма Е. Букер бастауыш мектебінің сыныбында балалармен отырған күйде көрсетіледі. Екінші ұшақтың да Дүниежүзілік сауда орталығына шабуылдағаны және елдің "шабуыл астында" екені хабарланғаннан кейін Буш оқушылардың кітап оқуын аяқтауға рұқсат береді, ал Мур ол "Жайнақ ешкі" кітабын шамамен жеті минут бойы оқығандығын атап өтеді. Фильм АҚШ үкіметі мен Буш отбасы арасындағы, сондай-ақ бин Ладен отбасы, Сауд Арабиясы үкіметі және Талибан арасындағы үш онжылдықтан астам созылған күрделі қарым-қатынастарды талқылайды. Мур АҚШ үкіметінің шабуылдан кейін бин Ладен отбасының 24 мүшесін құпия рейспен эвакуациялап, оларды ешқандай тексеруге жаратпағанын мәлімдейді. Фильм Джордж Буштың Техас Ұлттық гвардиясындағы қызметіне қатысты мәліметтерді зерттейді. Мур Буштың құрғақ ұңғыдан мұнай табуға жасаған әрекеттеріне саудиялықтар мен бин Ладен отбасы Джеймс Р. Бат арқылы ішінара қаржы жұмсағанын айтады, оның аты Буштың құжаттарынан өшірілген. Мур осы мүдделердің қақтығысы Буш әкімшілігінің америкалықтардың мүддесін қорғамайтынын көрсетеді. Фильм Ауғанстандағы соғыстың жасырын себептерін, соның ішінде Ауғанстан арқылы Үнді мұхитына дейін табиғи газ құбырының салынуын қарастырады. Мур Буш әкімшілігінің бұқаралық ақпарат құралдары арқылы американдықтар арасында үрей атмосферасын қалыптастырғанын айыптайды. Фильм терроризмге қарсы күштерді, үкіметтің бейбітшіл топтарға және басқа да оқиғаларға араласуын, сондай-ақ АҚШ ПАТРИОТ Актісіне қол қоюды сипаттайды. Содан кейін деректі фильм Ирак соғысына назар аударып, Ирактың басып алуға дейінгі және кейінгі өмірін салыстырады. Ирак азаматтары АҚШ қарулы күштерінің елге басып кіруінен бұрын салыстырмалы түрде жақсы өмір сүргендей бейнеленген. Фильм сондай-ақ АҚШ БАҚ-тарындағы соғысқа шақырушылық және журналистердің жалпы бейтараптығын көрсетеді, жаңалықтар ұйымдары мен кіріктірілген журналистердің сөздері келтіріледі. Мур Ирактағы құбылыстарға тоқталып, АҚШ-тың тұтқындарды қатыгездікпен ұстауын көрсететін кадрларды ұсынады. Кейінірек фильмде Лайла Липскомб өлімі туралы хабар естігеннен кейін отбасымен бірге пайда болады, оның ұлы сержант Майкл Педерсен 2003 жылдың 2 сәуірінде Кербелада қаза тапқан. Ол қайғырып, көз жасын төгіп, соғыстың мақсатын күмәнге тарта бастайды. Бірнеше тақырыпты байланыстыра отырып, Мур АҚШ әскерінде қызмет ететіндерге құрмет көрсетеді. Ол Американың қара жұмысшы табының әрқашан бірінші болып армияға қосылатынын, сондықтан жағдайы жақсы адамдардың қосылуы қажет емес екенін мәлімдейді. Ол осы құнды әскерлерді Американы қорғау қажет болмаса, өмірін қауіпке тігу үшін жібермеу керектігін айтады. Кредиттер Нил Янгтың "Rockin' in the Free World" әні ойнағанда жүреді. (Мур бастапқыда The Who тобының "Won't Get Fooled Again" әнін пайдалануды жоспарлаған, бірақ Пит Тауншенд рұқсат бермеді). Мур фильмді Дүниежүзілік сауда орталығына шабуыл кезінде қаза тапқан досына және Иракта қаза тапқан Флинт, Мичиган қаласының әскери қызметшілеріне арнады: "Майкл Педерсен, Бретт Петрикен және Флинт аймағындағы Ирак соғысында қаза тапқан барлық сарбаздар, Билл Уимс және 9/11/01 күні қаза тапқан 2973 адам, сондай-ақ Ауғанстан мен Иракта біздің әрекеттеріміздің салдарынан қаза тапқан мыңдаған адамдар".
Шығару
Фильмді The Fellowship Adventure Group компаниясы Lions Gate Entertainment компаниясымен тарату келісімі бойынша кинотеатрларда көрсетті. 2004 жылғы 25-27 маусымдағы тұңғыш демалыс күндері АҚШ пен Канадада фильм кассадан 23,9 миллион долларлық кіріс әкелді, осылайша ол сол демалыс күндері ең көп табыс тапқан фильм атанды. Оның тұңғыш демалысы кез келген басқа толық метражды деректі фильмнің (Мурдың бұрынғы фильмі «Боулинг Колумбайнды» қоса алғанда) АҚШ-тағы барлық кинотеатрлық көрсетілімінен көп табыс тапты. Фильм Ұлыбританияда 2004 жылғы 2 шілдеде, ал Францияда 2004 жылғы 7 шілдеде шықты. Мур кинотеатрлардағы сәттіліктің бір бөлігін консервативті топтардың фильмді көрсетпеу үшін кинотеатрларға жасаған қысымына байланысты деп санайды, болжам бойынша бұл күш-жігер кері нәтиже беріп, жарнама жасады. MoveOn сияқты либералды топтар да фильмді ілгерілетуге және саяси қарсыластарының қарсы әрекеттерін жеңу үшін көрермендерді шақыруға күш салды. «Фаренхайт 9/11» Біріккен Араб Әмірліктері, Ливан және Мысыр сияқты Таяу Шығыс елдерінде көрсетілді, бірақ Кувейтте дереу тыйым салынды. «Бізде достық елдерді қорлауға тыйым салатын заң бар», – деді Кувейт Ақпарат министрлігінің өкілі Абдул Азиз Бу Дастур. Фильм Сауд Арабиясында көрсетілмеді, себебі 1983 жылдан 2017 жылға дейін елде кинотеатрларға рұқсат берілмеген. Сауд Арабиясының билеуші элитасы фильмде көтерілген сынға жауап ретінде АҚШ-тың он тоғыз қаласында жарнамалық кампания ұйымдастырды. АҚШ-тың Иракты басып алған Коалициялық Уақытша Әкімшілігінің демократ мүшелері фильмді Бағдадтағы Республика сарайында көрсетті. Кубада фильмнің пираттық көшірмелері 120 кинотеатрда көрсетілді, содан кейін еліміздің жетекші мемлекеттік телеарнасы арқылы prime time уақытында көрсетілді. Бұл фильмнің «Оскар» жүлдесіне ие болу мүмкіндігіне әсер етуі мүмкін екені туралы көп айтылды, өйткені фильм кинотеатрларда көрсетілгеннен кейін тоғыз айдан аз уақыт өткен соң теледидардан көрсетілді. Алайда, бұл жаңалық жарияланғаннан кейін Кино өнер және ғылым академиясы мәлімдеме жасап, «Егер ол заңсыз көшірілген немесе ұрланған немесе рұқсатсыз болса, біз өндірушіні немесе дистрибьюторды кінәламаймыз» деді. Сонымен қатар, фильмнің Кубадағы шетелдік дистрибьюторы Wild Bunch компаниясы Куба теледидарымен келісім жасасқан жоқ екенін мәлімдеді. Алайда, Мур 2004 жылғы 1 қарашада фильмді теледидар арқылы көруге ақы төлеу мүмкіндігіне ие болу үшін «Оскар» жүлдесіне үміттенуден бас тартқанда бұл мәселе шешілді.
Сыни қабылдау
Фильм сыншылар тарапынан жағымды қабылданып, бағаланды. Rotten Tomatoes сайтының шолулары 237 шолуға негізделген 82% мақұлдау көрсетіп, орташа бағасы 7.33/10 құрады. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Буш әкімшілігін айыптауда өте жақты, бірақ ол әзіл-қалжың мен қозғалыс тудыратын пікірталасқа тұрарлық". Сондай-ақ, Metacritic сайтында 43 шолуға негізделген 67 ұпай (жалпы алғанда жағымды) алды. Фильмге төрт жұлдыздың үш жарымын берген киносыншы Роджер Эберт фильмнің "Джордж Буштың кемшіліктерін ашуға қарағанда, Мурдың сәтсіз және қауіпті президенттік деп есептегенін көркемдеуге көбірек екенін" айтты және "Мур өзінің бейнелерін тиімді пайдалану арқылы таныс материалға жаңа леп әкеледі" деп қосты. The Wall Street Journal журналының Джо Моргенстерн фильмді "ұзақ, алаңдатарлық және кейде рухтанысқызатын" деп сипаттап, былай деп жазды: "Фаренхайт 9/11" – қазіргі американдық саясаттың импрессионистік пародиі, ол Иракта қаза болғандарға арналған қайғылы еске алумен аяқталады. Бірақ жақсы тұстары, тіпті өте жақсы тұстары да, мырза Мурдың "улы камерасының" күмәнді дәлелдерден қараңғы тұжырымдар жасауға бейімділігімен бұзылады". Entertainment Weekly оны онжылдықтың "ең жақсы" тізіміне қосып, "Майкл Мурдың Бушқа қарсы poleмикасы 2004 жылы миллиондаған наразы либералдарға қажетті нәрсені берді және баршасын ашуландырды. Осылайша ол барлық уақыттағы ең табысты деректі фильмге айналды" деді.
Коммерциялық өнімділік
Box Office Mojo мәліметінше, фильм бүкіл әлем бойынша 222 миллион доллардан астам табыс әкеліп, барлық уақыттағы ең табысты деректі фильм атанды. 2012 жылы "Аштық ойындары" фильмі оны басып өткенге дейін, бұл Lionsgate компаниясы шығарған ең табысты фильм болатын.
Үй медиасы
"Фаренгейт 9/11" фильмі 2004 жылғы 5 қазанда DVD және VHS форматтарында шықты, бұл кинотеатрларда көрсетілгеннен кейін ерекше қысқа мерзім болды. Шығуының алғашқы күндерінде фильм – ең көп сатылған деректі фильм ретінде рекорд жасады. Бірінші күні шамамен екі миллион дана сатылды, оның басым бөлігі (1,4 миллион) жалдауға берілді. Осымен бірге "Фаренгейт 9/11 ресми оқулығы" атты кітап та жарық көрді. Онда толыққанды сценарий, Мурдың пайдаланған деректері, фильм туралы көрермендердің электрондық хаттары, киносыншылардың пікірлері мен мақалалар жинақталған.
Алғашқы теледидарлық көрсетілімдер
Екі сағаттық фильмді iN DEMAND-те үш сағаттық "Майкл Мурдың сайлау алдындағы арнайы" бөлігі ретінде көрсету жоспарланған еді, бірақ iN DEMAND қазан айының ортасында бас тартты. Кейінірек Мур 2004 жылы 1 қарашада сағат 20:00-де (EST) Dish Network, TVN және Cinema Now веб-сайтында бір мезгілде көрсетуді ұйымдастырды. "Майкл Мурдың сайлау алдындағы арнайы" үшін дайындалған материалдар "Фаренгейт 9/11: Уақыт қозғалысы" фильміне енгізілді, ол сол аптада The Independent Film Channel арнасында көрсетілді. Фильм 2004 жылдың 1 және 2 қарашасында Германия мен Австрияда кабельдік теледидарда көрсетілді. Ұлыбританияда фильм 2005 жылдың 27 қаңтарында Channel 4 арнасында көрсетілді. Венгрияда ол коммерциялық арна RTL Klub-та 2005 жылдың 10 қыркүйегінде, ұлттық арналардың бірі m1-де 2006 жылдың 13 тамызында, екінші ұлттық арна m2-де 2006 жылдың 1 қыркүйегінде көрсетілді. Данияда ол 2006 жылдың 11 сәуірінде Данияның ұлттық телерадиокорпорациясы Danmarks Radio (әдетте DR деп аталады) арнасында көрсетілді. Норвегияда ол NRK ұлттық телерадиокорпорациясында 2006 жылдың 27 тамызында көрсетілді. Фильм Жаңа Зеландияда 2006 жылдың 9 қыркүйегінде TVNZ каналы TV ONE арнасында көрсетілді. Келесі күні голландиялық Nederland 3 телеарнасы фильмді эфирге шығарды. Бельгияда ол 2006 жылдың 12 қазанында Kanaal 2 арнасында көрсетілді. Бразилияда 2008 жылдың 10 қазанында Сан-Паулу қаласының қоғамдық телеарнасы TV Cultura арнасында көрсетілді.
Саундтрек
Fahrenheit 9/11 фильміне арналған саундтрек 2004 жылдың 5 қазанында Rhino Entertainment компаниясы тарапынан жарық көрді.
Алтын пальма
2004 жылдың сәуір айында фильм 57-ші Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығына ие болу үшін іріктелді. 2004 жылдың мамыр айында Канн қаласында тұңғыш рет көрсетілгеннен кейін фильм 15-20 минут бойы тұрғызып шапалақтауға ие болды; фильмді қаржылаған Miramax Films компаниясының өкілі Харви Вайнштейн: «Менің 25 жылдан астам уақытымда көрген ең ұзақ шапалақтау осы болды» деді. 2004 жылдың 22 мамырында фильм «Алтын пальма» сыйлығымен марапатталды. Сіздердің осы ісіңіз бен фестивальдегі баршаның жауабы американ халқының осы фильмді көруіне жағдай жасап береді деп ойлаймын. Осы мүмкіндік үшін сіздерге жеткілікті рахмет айта алмаймын. Сіздер бұл мәселеге үлкен мән бердіңіздер, көптеген адамдар шындықты білуді қалайды, ал кейбіреулері оны жасыруға тырысады, жай ғана бас тартады. Бір кездегі республикашыл президент: «Егер сіздер халыққа шындықты айтсаңыз, республикашылдар, американдықтар құтқарылады» деген еді. Осы «Алтын пальма» сыйлығын мен қызыма, американдықтардың және Ирактың балаларына, сондай-ақ біздің іс-әрекеттерімізден зардап шеккен әлемдегі барша адамдарға арнаймын. АҚШ-тағы кейбір консерваторлар, мысалы FireHollywood ұйымының өкілі Джон Альварес, мұндай сыйлық француздардан күтілуі мүмкін екенін айтты. Мур бұрын, бірнеше күн бұрын: «Fox News Channel және басқа оңшыл БАҚ бұл сыйлықты француздардан алған сыйлық ретінде көрсетуіне толық сенімдімін» деген еді. [ ] Төрттен бірі американдық болған тоғыз қазыдан тек біреуі ғана француз азаматы еді. [ ] Бұл француз сыйлығы емес, оны американдықтар басымдығымен құрылған халықаралық қазылар алқасы берді». Қазылар алқасы төрт Солтүстік Америкадан (олардың бірі Гаитиде туған), төрт еуропалықтан және бір азиялықтан тұрды. Сондай-ақ, ол сыйлықтың саяси екендігі туралы пікірлерге жауап берді: «Квентин [Тарантино] менің құлағыма: «Біз сіздерге бұл сыйлық сіздің фильміңіздің саясаты үшін емес, кино өнеріңіз үшін берілді. Біз саяси сыйлық беру үшін келген жоқпыз. Біздің арамызда саясаты жоқ адамдар да бар. Біз кино өнерін марапаттадық, осы сыйлықты осы себеппен алдыңыз және біз, әріптес кино өнерпаздар ретінде, сіздерге осыны білдіргіміз келеді» деп айтты». 2005 жылы жүлде алған қазылар алқасына сөз сөйлеген Канн кинофестивалінің директоры Жиль Якоб қазылар алқасы өз шешімдерін саясат емес, кино өнеріне негізделгенін мәлімдеді. Ол Мурдың талантына күмән келтірмей, «қазылар алқасының айтқандарына қарамастан, бұл сыйлық саяси, емес, кинематографиялық себептермен берілген сатиралық туындыға берілді» деген пікірін білдірді. Төрт жыл өткен соң бұл шешім туралы сұраққа жауап берген Тарантино: «Уақыт өте келе, мен бұл шешімді мұқият зерделедім және оның дұрыс екеніне сенемін. Бұл сол кездегі фильм болды – «Фаренгейт 9/11» қазір бұрынғыдай әсер етпесе де, сол кезде ол өзіне лайық барлық марапатты алды».
Халықтың таңдауы
Фильм жарық көргеннен кейін қосымша марапаттар алды, мысалы, «Халық таңдауы» сыйлығының «Сүйікті фильм» номинациясы, бұл деректі фильм үшін беспрецедентті құрмет.
"Алтын малина" сыйлығы
"Фаренгейт 9/11" фильмі "Алтын пальма" сыйлығын алғаннан кейін тоғыз ай өткен соң Джордж Буш, Дональд Рамсфелд және Кондолиза Райс 9/11 шабуылы мен Ирак соғысын дұрыс басқара алмағандары үшін "Алтын малина" сыйлығының 25-ші марафонында "Ең нашар актер", "Ең нашар қосалқы актер" және "Ең нашар экрандық жұп" (Буш/Райс) аталымдарында жеңіске жетті. Фильмде бұрыннан жазылған сұхбатта Бушқа қолдауын білдірген Бритни Спирс "Ең нашар қосалқы әйел актер" сыйлығын жеңіп алды.
Даулар
Фильм 2004 жылғы АҚШ президенттік сайлауы алдында шыққаннан кейін сынға ұшырады және дау тудырды. Британдық-американдық журналист және әдеби сыншы Кристофер Хитченс «Фаренхайт 9/11» фильмінде бұрмалаушылықтар мен шындыққа келмейтін мәлімдемелер бар екенін айтты. Бұған eFilmCritic мақаласы және Columbus Free Press редакциондық мақаласы сияқты бірнеше жауаптар келді. Нью-Йорк қаласының бұрынғы демократ әкімі Эд Кох, президент Бушты қайта сайлауды қолдаған болатын, фильмді «көптеген ашық өтіріктері үшін» үгіт-насихат деп атады.
Мурдың 2004 жылғы президенттік сайлауға күтуі
Фильм 2004 жылдың маусым айында, 2004 жылғы президенттік сайлауға дейін бес айдан аз уақыт қалғанда шықты. Майкл Мур президенттікке үміткер Джон Керриді қолдамаса да, сұхбаттарында «Мырза Буштың Ақ үйден кеткенін көргім келеді» деген пікірін білдірді. Сондай-ақ, ол өзінің фильмінің сайлауға әсер ететініне үміттенеді: «Бұл фильмнің осындай күшті әсер ететіні алғашқы рет болуы мүмкін». Фильмнің ықпалы мен коммерциялық сәттілігіне қарамастан, Джордж Буш 2004 жылы қайта сайланды. Мур 2004 жылғы сайлаудан бұрын оны телеарналарда көрсетуге шешім қабылдағандықтан, фильм «Оскар» сыйлығының «Ең үздік деректі фильм» номинациясына қатысуға құқығы жоқ деп танылды.
Сот ісі
2011 жылдың ақпан айында Мур продюсерлер Боб пен Харви Вайнштейнге фильмнен түскен 2,7 миллион АҚШ долларын төлемегені үшін сотқа берді, олар ақша төлеуден жалтарту үшін "голливудтық есептеу амалдарын" пайдаланғанын айтты. Олар Мур фильм үшін 20 миллион АҚШ доллары алғанын және "оның айтқандарының бәрі жалған" екенін мәлімдеді.
Келесі фильм
2018 жылдың 6 қыркүйегінде Мур 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауы мен Дональд Трамптың одан кейінгі президенттігі туралы "Фаренгейт 11/9" деген фильмді шығарды. Фильм атауы түпнұсқа фильмге сілтеме жасайды, онда 9 қыркүйек (9/11) күні 11 қыркүйек (11/9) ретінде кері көрсетілген.