Кіріспе
Адамдардың барлығы бір қауымның мүшелері деген идея. Космополитизм – барлық адамзаттың бір қауымның мүшелері екендігі туралы идея. Оның жақтастары космополиттер деп белгілі. Космополитизм – бұл адамдардың "әмбебап қауымдастықта" "дүние азаматтары" бола алатынына және болуы керектігіне сенетін талапты және ұмтылыс тұжырымдамасы. Мысалы, Кваме Энтони Аппиа әртүрлі географиялық, экономикалық және басқа да жағдайлардағы адамдардың әртүрлі сенімдеріне (діни, саяси және т.б.) қарамастан өзара құрметпен қарым-қатынас жасайтын космополиттік қауымдастықты айқындайды. "Космополиттік" сөзі сондай-ақ әртүрлі этникалық, мәдени және/немесе діни топтардың бірге тұрып, өзара әрекеттесетін жерлерді сипаттау үшін де қолданылады.
Cosmopolitanism is the idea that all human beings are members of a single community. Its adherents are known as cosmopolitan or cosmopolite. Cosmopolitanism is both prescriptive and aspirational, believing humans can and should be "world citizens" in a "universal community". For example, Kwame Anthony Appiah articulates a cosmopolitan community where individuals from varying locations (physical, economic, etc.) enter relationships of mutual respect despite their differing beliefs (religious, political, etc.). In a looser but related sense, "cosmopolitan" is also used to describe places where people of various ethnic, cultural and/or religious backgrounds live together and interact with each other.
Этимология
Бұл сөз грекше κοσμοπολίτης, немесе kosmopolitês сөзінен шыққан, ол "κόσμος" (kosmos), яғни "дүние", "әлем" немесе "космос", және πολίτης (politês), яғни "азамат" немесе "[бір] қала тұрғыны" деген сөздерден құралған. Қазіргі қолданыста бұл термин "әлем азаматы" деп түсіндіріледі.
Анықтамалар
Космополитизмнің анықтамасы әдетте грек тіліндегі "дүние азаматы" этимологиясымен басталады. Дегенмен, Аппиа атап көрсеткендей, түпнұсқадағы "дүние" сөзі қазіргідей Жерді немесе планетаны емес, "космос" немесе "әлемді" білдірген. Америка Құрама Штаттарында космополитизмнің екі түрі қалыптасты. Біріншіден, басқа ұлттарды анықтап, құрастырған саяси космополиттік ұлтшылдық бар. Екінші жағынан, көпмәдениеттілікті қадірлейтін этномәдени космополитизм Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та дамып, өркендеді. Бұл мәселені шешетін космополитизмнің анықтамасы саяси жаһандану туралы жақында жарық көрген кітапта келтірілген: Космополитизмді бүкіл әлемдегі барлық адамдар арасындағы ортақ саяси қатыстың әлеуметтік құрылымын жобалайтын және бұл әлеуметтік құрылымды басқа әлеуметтік қатынастарға қарағанда этикалық немесе ұйымдық тұрғыдан басым деп санайтын жаһандық саясат ретінде қарастыруға болады. Ежелгі қытай философы Мози сақталған жазбаларында "басқа елдерді өз еліңдей санау" арқылы "әмбебап сүйіспеншілік пен өзара тиесілі пайдаға" қол жеткізуге болатынын айтқан. Қытай термині tianxia ("көк астындағы барлық нәрсе"), империяның метафорасы ретінде, қазіргі заманда космополитизмнің тұжырымы ретінде қайта қарастырылды және 1930-шы жылдардағы модернистер Шанхай қаласындағы әлемдік өнер мен әдебиет журналына T'ien Hsia Monthly деген ат берді.
Cosmopolitanism can be defined as a global politics that, firstly, projects a sociality of common political engagement among all human beings across the globe, and, secondly, suggests that this sociality should be either ethically or organizationally privileged over other forms of sociality. The ancient Chinese philosopher Mozi in preserved scripts said that "universal love and mutual benefit" could be attained "to regard other people's countries as one's own". The Chinese term tianxia (all under Heaven), a metonym for empire, has also been re interpreted in the modern age as a conception of cosmopolitanism, and was used by 1930s modernists as the title of a Shanghai based, English language journal of world arts and letters T'ien Hsia Monthly.
Қазіргі заманғы космополиттік ойшылдар
Thich Nhat Hanh талқылайды, ол "Бірлікте болу" деп атаған нәрсені, өмірді басқалармен байланыста өмір сүру жолы ретінде; "Бірлікте болу" оңай космополитизммен салыстырылуы мүмкін. Нхат Ханның философиялық сенімдері буддалық ілімдердің қағидаларына негізделген, олар барлық адамдарға, жануарларға, өсімдіктерге және минералдарға деген қайырымдылық пен түсінікпен қорғау және үйлесімде өмір сүруді қамтиды. Басқалардың қайғы-қасіреті мен оның түпкі себептерін түсіну арқылы оларға түсіністік пен қайырымдылық танытуға болады. Сондықтан жауапкершілік – қайғы-қасіретін тану және түсіну, бұл қайырымдылыққа жетелейді. Осы процесте басқаларды адамдар ретінде тануға болады. Басқа теоретиктер, философтар және белсенділер зорлық-зомбылықты тоқтату үшін қайғы-қасіретін мойындау қажет деп санайды. "Қорқынышты киелі" еңбегінде Велкроу Риппер түрлі азапты жерлерге саяхат жасайды, бұл оны соңында қайырымдылықты дамытуға жетелейді. "Планета" кітабында Пол Гилрой нәсілдің құрылымы мен табиғилануын, айырмашылықтар тудырған иерархияның басқаларға деген жеккөрушілікті қалай қалыптастыратынын зерттейді. Осы идеологияларды жою басқаларға қайырымдылық пен адамгершілік танытуға мүмкіндік береді. Осылайша жеке жауапкершілік – Джудит Батлер өзімізде де, басқаларда да өмірдің осалдығы деп атаған нәрсені білу; космополит болу, ең алдымен, әлеуметтік және этикалық кәсіпорын болып көрінеді. "Космополитизм: бейтаныс әлемдегі этика" еңбегінде Кваме Энтони Аппиа әлеуметтік этиканың қалай жұмыс істейтінін атап өтеді: егер адамның басқа, әсіресе шетелдік адамға қандай да міндеттемесі болса, бұл міндеттеме оған ең таныс адамдарға қатысты міндеттемелерді алмастырмайды. Алайда Джудит Батлер: "Басқаларды бағалауда қандай құнмен таныстықты өлшену критерийі ретінде белгілеймін?" – деп сұрайды. Егер біреу таныс нәрсені бөтен нәрседен артық бағаласа, салдары қандай болады? Пол Гилрой таныстыққа баса назар аударудың мүмкін болатын баламасын ұсынады, ол "өз мәдениеті мен тарихынан біршама алыстауды әдістемелік жолмен дамыту космополиттік міндеттеме үшін маңызды болып саналуы мүмкін" деп дәлелдейді. Гилрой үшін космополит болу – әлеуметтік, этикалық және мәдени кәсіпорынды қамтиды. "Планета" кітабында Гилрой Том Херндалл мен Рейчел Корридің жағдайларын сипаттайды; "үшінші әлем" елдері жаһандық капиталмен экономикалық серіктестіктерге тартылғанда, көрінеу олардың ұлттық өмір сапасын жақсарту үшін, көбінесе осы серіктестіктен пайда көретіндер жақсы орналастырылған адамдар, бірақ ұлттың өзі емес. Сонымен қатар, Махмуд Мамдани "Жақсы мұсылман, жаман мұсылман" еңбегінде батыс мәдени нормаларының, демократияның және христиандықтың, тек екеуін ғана атап өту, тарихи түрде ұлтшылдық зорлық-зомбылыққа әкелгенін айтады; алайда Аппиа демократия дамушы елдерге космополиттік араласудың алғышарты екенін білдірді. Соңғы екі ғасырдағы саяси ойлаудың басым бөлігі ұлтшылдықты және егеменді ұлт мемлекетінің құрылымын қарапайым деп қарастырды. Жаһанданудың алға басуымен және саяхат пен байланыс мүмкіндіктерінің артуымен кейбір ойшылдар ұлттық мемлекетке негізделген саяси жүйе ескірген деп санайды және жақсырақ және тиімдірек балама жасау уақыты келді деп санайды. Хесус Мостерин жеке адамның бостандығы мен мүмкіндіктерін барынша арттыру үшін әлемдік саяси жүйені қалай ұйымдастыру керектігін талдайды. Ол еркін ерік туралы метафизикалық түсінікті бұрмалағандай қабылдамай, саяси еркіндікке, жеке шешімдерге басқалардың мәжбүрлеуі мен араласуының жоқтығына назар аударады. Адам табиғатында зорлық-зомбылық пен агрессияға деген бейімділік бар болғандықтан, бейбітшілік пен жемісті әлеуметтік қарым-қатынас үшін еркіндікке белгілі бір шектеулер қажет. Әсіресе, мәдениет бостандығын (тіл, дін және әдет-ғұрып) ұлттың, шіркеудің немесе партияның атынан шектеу үшін ешқандай ақылға қонымды негіз жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, Интернет ұлттық мемлекетке қарағанда әлдеқайда тартымды модель ұсынады. Адамдардың, идеялардың немесе тауарлардың еркін қозғалысын шектеу үшін де ешқандай әділ себеп жоқ. Мостерин ұлттық мемлекет еркіндіктің толық дамуымен үйлеспейтінін, оның гүлденуі әлемдік саяси жүйені космополиттік бағыттар бойынша қайта ұйымдастыруды қажет ететінін ойлайды. Ол егеменді ұлттық мемлекеттерсіз, шағын автономиялы, бірақ егеменді кантондық саясаттарда аумақтық ұйымдастырылған, күшті әлемдік ұйымдармен толықтырылған әлемді ұсынады. Космополитизмнің көптеген нұсқаларының абстрактілі табиғатын сынап, Чарльз Блаттберг кез келген тиімді космополитизм "тамырланған" болуы керек деп мәлімдеді, яғни "жаһандық патриотизмге" негізделген. Космополитизм мен көпмәдениеттіліктің жалпы философиялық шолулары да қол жетімді. Кэрол Ниcholson Джон Searle-дің көпмәдениеттілікке қарсылығын Чарльз Taylor-дың оны мақтауымен салыстырады. Ол Ричард Rorty-ны триангуляциялық нүкте ретінде пайдаланады, өйткені ол көпмәдениеттілік туралы бейтарап қалады, бірақ оның шындық пен тәжірибе туралы философиялық талдауын Searle-ге қарсы және Taylor-ды қолдау үшін пайдалануға болады. "Көпмәдениетті контекстегі философия" конференциясында Расмус Winther космополитизм мен көпмәдениеттілікпен байланысты философиялық болжамдар мен тәжірибелерді зерттеді. Ол Бруно Latour-дың философты қоғамдық дипломат ретінде қарастыруын дамытады.
Сын
"Космополитизм" ұлтшылдардың ортодоксияға қайшы келетін "шетелдік" идеяларға қарсы қолданылатын риторикалық қаруы болды. Еуропалық яһудилерді "тамыры жоқ космополиттер" деп жиі айыптады. Иосиф Сталин 1946 жылы Мәскеуде сөйлеген сөзінде, "позитивті совет батыры жерден-жаққа сынылып, барлық шетелдік және космополитизмнен төмен саналады, біз Ленин заманынан бері саяси қалдықтарға тән деп есептеліп, қарсы күрескен космополитизмді көп рет мақтап шығарды" деді. Германия Демократиялық Республикасында космополитизм ұлттардың тәуелсіздік және ұлттық егемендік құқығын жоққа шығаратын буржуазиялық империалистік идеология ретінде сипатталды. Космополитизм ұлттық және патриоттық дәстүрлерді, ұлттық мәдениетті жоюға бағытталған деп есептелді. Бұл идеологияны Англо-американ империализмі монополиялық капитализмнің мүддесі үшін әлемдік гегемонияны (дүниежүзілік үкіметті) орнату мақсатында қолдады. Оның антонимі шовинистік буржуазиялық ұлтшылдық емес, патриотизм – туған жерді, елді сүю. Отанға деген сүйіспеншілік – еңбекшілердің ең терең сезімі, ол жаулап алушылар мен қанаушыларға қарсы күресте білінеді. Телевизия журналисі Джефф Гринфилдтің пікірінше, 21-ғасырда Владимир Путин космополитизмді ресейлік ұлтшылдыққа қауіп ретінде қарады, сондай-ақ Венгрия мен Польшадағы ұлтшылдар да осылай ойлады. Қазіргі кезде Трамп әкімшілігінің саясат жөніндегі аға кеңесшісі Стивен Миллер үкіметтің жаңа иммиграциялық жоспары талқыланған кезде CNN тілшісі Джим Акостаны "космополиттік көзқарасқа" ие болды деп ашық сынады.