Кіріспе

Кітап форматын сипаттайтын техникалық термин. Октаво – латын сөзі, «сегізінші» немесе «сегізінші рет» деген мағынаны білдіреді (қысқартылған түрі 8vo, 8º немесе In 8) – кітап форматын сипаттайтын техникалық термин. Ол кітаптың жеке бөлімдерін (немесе жинақтарын) құрау үшін бірнеше бет мәтін басылған қағаздың толық парағын бүктеу арқылы алынған жапырақтардың мөлшерін көрсетеді. Октаво – бір немесе бірнеше толық парақтан (мысалы, А2 парағынан) тұратын кітап немесе памфлет, онда 16 бет мәтін басылып, содан кейін үш рет бүктеледі, нәтижесінде сегіз жапырақ пайда болады. Октаво кітабының әрбір жапырағы бастапқы парақтың сегізден бір бөлігін құрайды. Басқа кең таралған кітап форматтары – фолио және кварто. Октаво сонымен қатар шамамен (шамамен A4 қағаз мөлшері) биіктігі бар кітаптардың мөлшерін жалпы сипаттау ретінде де қолданылады. Сондықтан, бұл кітаптардың нақты баспа форматын міндетті түрде көрсетпейді, және ол, көптеген заманауи кітаптардағыдай, белгісіз болуы мүмкін. Бұл терминдер кітап өлшемдері тақырыбында толығырақ қарастырылады.

Формат

Октаво – бір немесе бірнеше парақтан тұратын кітап немесе кітапша. Оған 16 беттік мәтін басылып, үш рет бүктеледі, нәтижесінде сегіз парақ пайда болады. Октаво кітаптың әрбір парағы бастапқы парақтың сегізден бір бөлігін құрайды. Октаво қалай жасалғанына қатысты көптеген айырмашылықтар бар. Мысалы, библиографтар октаво түрінде (бір толық параққа сегіз парақ) басылған, бірақ әрбір жинағы төрт парақтан тұратын кітапты "октаво 4s" деп атайды. Октаво кітаптың нақты мөлшері оны басып шығарған қағаз парағының мөлшеріне байланысты. Мұндай парақтардың мөлшері әртүрлі елдерде және әртүрлі уақыттарда өзгерген. Францияда немесе Италияда XVI ғасырда басылған октаво қазіргі арзан кітапшаның шамасына жуық, ал Англияда XVIII ғасырда басылған октаво үлкенірек, қазіргі қалың мұқабалы романның шамасында болады. Гутенберг Киелі кітабын шамамен 1455 жылы фолио түрінде басып шығарды, онда әрбір қағаз парағына төрт беттен мәтін басылып, содан соң бір рет бүктелді. Бірнеше мұндай бүктелген жұп парақтар бір-бірінің ішіне салынып, бөлімдер немесе жинақтар жасалды, содан соң олар тігіліп, түпкі кітап құрылды.

Тарих

Ең көне сақталған октаво кітап – 1455 жылғы «Түрік күнтізбесі» деп саналады, ол шамамен 1454 жылдың соңында, Гутенберг Библиясымен бірдей уақытта басылған деп есептеледі. 1461 жылдан бастап көптеген басқа октаво кітаптар сақталған. Британдық кітапханасының Инкунабула қысқа атаулар каталогында 1501 жылға дейін басылған 28 100 түрлі кітап, памфлет және парақшалар (кейбіреулері тек фрагменттер) тізімделген, олардың 2850-сі октаво, бұл каталогтағы барлық туындылардың 10 пайызын құрайды. Иоганн Фробен 1491 жылы алғаш рет суреттерімен бірге Библияны октаво форматында басып шығарды, оның басылымы қолжетімділігіне байланысты «Кедей адамның Библиясы» деп аталды. 1501 жылдан бастап Венециялық Альдус Мануций классикалық туындыларды кішкентай октаво форматында, оңай тасымалдауға ыңғайлы етіп басып шығара бастады. Бұл басылымдарда туындылардың мәтіні ғана болды, түсіндірмелер мен жазбаларсыз, және білімді оқырмандардың арасында кең танымал болды. Осының нәтижесінде Альдус октаво форматымен тығыз байланысты болды.