Кіріспе
Көптеген дәстүрлі медицина жүйелеріндегі емшілердің түрі. Бастапқыда сиқырға байланысты деп саналған ауруларды емдеген емшінің түрі. Бүгінде бұл термин көбінесе, әсіресе қазіргі заманғы медицина емес, дәстүрлі емдеуді қолданатын аймақтардағы емшілерді атау үшін қолданылады.
A witch doctor (also spelled witch doctor) was originally a type of healer who treated ailments believed to be caused by witchcraft. The term is now more commonly used to refer to healers, particularly in regions which use traditional healing rather than contemporary medicine.
Еуропадағы
Оксфорд ағылшын сөздігінде бұл терминнің алғаш рет 1718 жылы Фрэнсис Хатчинсонның «Бұлақшылық туралы тарихи очерк, фактілер туралы байқаулармен; Киелі жазбалардың мәтіндерін түсіндіріп, осы мәселедегі жалған пікірлерді жоққа шығару» атты еңбегінде қолданылғаны айтылады. Хатчинсон бұл фразаны сиқыршылықпен айыпталған тұтқынды қорғаған тарауда пайдаланған, ол «Солқын дәрігерінің» өзі сиқыр жасаған адам екенін мәлімдеді: «Аталған Дороти Дюрент, Солқын дәрігермен бірге болғандығын мойындайды және ант етеді, оның кеңесімен баласының көрпесін шатырға іліпті, түнде оның ішінде бақа тапты, оны отқа лақтырып, тіпті ол үлкен және қорқынышты дауыс шығарғанмен, оқ-дәрідей жарқырап, мылтық атып, содан кейін көрінбей кеткен, және осының салдарынан тұтқын қатты күйіп, жараланған». Чарльз Маккейдің 1841 жылы жарық көрген «Ерекше халықтық жаңылыстар және толқудың ақымақтығы» атты кітабы сол кезде Англияда солқын дәрігерлерге сену кең таралғанын көрсетеді. Англияның солтүстігінде бұл сенім әлі де түсініксіз деңгейде сақталып келеді. Ланкаширде шайтанның салған ауруларын емдейтін деп есептелетін шарлатандық дәрігерлер көптеп табылады. Бұл адамдардың іс-әрекеттерін келесі жағдай арқылы бағалауға болады, ол 23 маусым, 1838 жылы «Хертфорд реформаторы» газетінде жарияланған. Аталған дәрігер көбінесе «айлакер адам» деп танылады және Линкольн мен Ноттингем округтерінде кең практика жасайды. «Реформатор» газетінің авторының айтуынша, есімі аталмаған алдамшы екі жыл бойы ауыр абсцеспен ауырған және бірнеше дәрігерлердің тағайындауына қарамастан, жазылмаған. Оның достары, оның өзінің және көршілес ауылдардағы адамдары, оны солқын дәрігерге кеңес алуға көндірген, оның зұлым күштердің ықпалында екеніне сенгендіктен. Ол келісіп, Линкольндегі Жаңа Сент-Свитинде тұратын айлакерге әйелін жіберді. Ол осы білімсіз алдамшыдан күйеуінің ауруы шайтанның салғаны, оның көршілерінің осы мақсатта белгілі бір сиқырлы заттарды қолданғаны туралы естіген. Оның процесті сипаттауынан д-р Фиан мен Гелли Дунканның Джеймс патшаға қарсы жасаған әрекеттерімен ұқсас екені көрінеді. Ол көршілердің, ол көрсеткен сиқыршының ықпалымен, біршама балауыз алып, оны отта күйеуінің пішініне келтірген, содан кейін оны барлық жағынан тігіп, Иеміздің дұғасын кері оқып, шайтанға оның тікендерін сол бейнедегі адамға сіңіру үшін дұға еткен. Бұл шайтандық әрекеттің әсерін жою үшін солқын дәрігер белгілі бір дәрі-дәрмектерді және ауру орналасқан жерге жақын киетін амулетті тағайындаған. Науқас күнделікті 109-шы және 119-шы псалмдарды оқу керек еді, әйтпесе ем тиімді болмас еді. Ол осы кеңес үшін бір гвинея талап еткен.
The said Dorothy Durent, having been with a Witch Doctor, acknowledges upon Oath, that by his Advice she hang'd up her Child's Blanket in the Chimney, found a Toad in it at Night, had put it into the Fire, and held it there tho' it made a great and horrible Noise, and flash'd like Gunpowder, and went off like a Pistol, and then became invisible, and that by this the Prisoner was scorch'd and burn'd lamentably. Charles Mackay's book, Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds, first published in 1841, attests to the practice of belief in witch doctors in England at the time. In the north of England, the superstition lingers to an almost inconceivable extent. Lancashire abounds with witch doctors, a set of quacks, who pretend to cure diseases inflicted by the devil. The practices of these worthies may be judged of by the following case, reported in the "Hertford Reformer," of the 23rd of June, 1838. The witch doctor alluded to is better known by the name of the cunning man, and has a large practice in the counties of Lincoln and Nottingham. According to the writer in "The Reformer," the dupe, whose name is not mentioned, had been for about two years afflicted with a painful abscess and had been prescribed for without relief by more than one medical gentleman. He was urged by some of his friends, not only in his own village but in neighbouring ones, to consult the witch doctor, as they were convinced he was under some evil influence. He agreed and sent his wife to the cunning man, who lived in New Saint Swithin's, in Lincoln. She was informed by this ignorant impostor that her husband's disorder was an infliction of the devil, occasioned by his next door neighbours, who had made use of certain charms for that purpose. From the description he gave of the process, it appears to be the same as that employed by Dr. Fian and Gellie Duncan, to work woe upon King James. He stated that the neighbours, instigated by a witch, whom he pointed out, took some wax, and moulded it before the fire into the form of her husband, as near as they could represent him; they then pierced the image with pins on all sides – repeated the Lord's Prayer backwards, and offered prayers to the devil that he would fix his stings into the person whom that figure represented, in like manner as they pierced it with pins. To counteract the effects of this diabolical process, the witch doctor prescribed a certain medicine, and a charm to be worn next to the body, on that part where the disease principally lay. The patient was to repeat the 109th and 119th Psalms every day, or the cure would not be effectual. The fee which he claimed for this advice was a guinea.
Африкадағы
Африканың оңтүстігінде дәстүрлі емшілерді сангома деп атайды. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде "сиқыршы" термині алғаш рет 1836 жылы Роберт Монтгомери Мартиннің кітабында африкалық бақсыларға (яғни, емшілерге) қатысты қолданылғандығы айтылады. 2015 жылдың 12 наурызында BBC News хабарлағандай, "Танзанияда альбинос адамдарды өлтіруге қатысты жасалған рейдтің нәтижесінде 200-ден астам сиқыршы және дәстүрлі емші ұсталды. Бұл өлтірулердің себебі кейбір сиқыршылардың дене мүшелері байлық пен сәттілік әкеледі деген сенімі болды. Қызыл Крест ұйымының мәліметінше, сиқыршылар альбинос адамның толық дене мүшелері жинағы үшін 75 000 доллар (57 000 фунт стерлинг) төлеуге дайын. БҰҰ мәліметінше, 2000 жылдан бері 80-ге жуық танзаниялық альбинос өлтірілген. Соңғы құрбандардың ішінде Танзанияның солтүстік-батысындағы бір жасар альбинос бала бар. Үкімет 2015 жылдың қаңтар айында альбинизммен туған адамдарға қарсы шабуылдар мен ұрлауларды болдырмау мақсатында сиқыршылықты тыйым салды."
Непал мен Үндістанның солтүстік-шығысында
Жакри – непал тілінде шаман деген сөз. Ол кейде непал шаманизмін ұстанатын тәжірибелі мамандарды ғана атау үшін қолданылады, мысалы Таманг және Магар халықтары арасында; сондай-ақ, Непалмен шекаралас Үндістанның Сикким және Батыс Бенгалия штаттарында да қолданылады. Жакри шаманизмі Непал мен Солтүстік-Шығыс Үндістанның көптеген этникалық топтары арасында кең таралған, олардың ішінде Лимбу, Рай, Сунвар, Шерпа, Ками, Таманг, Гурунг, Магар, Лепча және Хас тайпалары бар. Рухтарға сенім қалыпты, сондықтан рухтардың иелігінен де қорқу жиі кездеседі. Жакриді атау үшін қолданылатын жергілікті сөздер: лимбу тілінде – фэдангбо, камбу тілінде – маангпа немесе накчёнг, ал лепча тілінде – бонгтинг. Жакрилер тойларда, жерлеу рәсімдерінде және егін жинау кезінде қасиетті обрядтар атқарады. Олар ауруларды анықтап, емдейді. Олардың практикасына индуизм, тибет буддизмі, мун және бон діндерінің ықпалы тиеді. Қазірдің өзінде Ассам және Солтүстік-Шығыс Үндістанның (әсіресе Майонг аймағы және басқа да ауылдық жерлерде) туған жерінің этникалық топтарында сиқыршылық, сондай-ақ қара магия және колдовство арқылы ауруларды емдейтін шамандық емшілер бар, бұл аймақ бұрын осымен әйгілі болған. Солтүстік-Шығыс Үндістанның ауылдық аймандарының түкпір-түкпіріндегі жергілікті қауымдастар арасында да осыған ұқсас шамандар мен емшілер көптеп кездеседі.