Кіріспе

Көптеген дәстүрлі медицина жүйелеріндегі емшілердің түрі. Бастапқыда сиқырға байланысты деп саналған ауруларды емдеген емшінің түрі. Бүгінде бұл термин көбінесе, әсіресе қазіргі заманғы медицина емес, дәстүрлі емдеуді қолданатын аймақтардағы емшілерді атау үшін қолданылады.

Еуропадағы

Оксфорд ағылшын сөздігінде бұл терминнің алғаш рет 1718 жылы Фрэнсис Хатчинсонның «Бұлақшылық туралы тарихи очерк, фактілер туралы байқаулармен; Киелі жазбалардың мәтіндерін түсіндіріп, осы мәселедегі жалған пікірлерді жоққа шығару» атты еңбегінде қолданылғаны айтылады. Хатчинсон бұл фразаны сиқыршылықпен айыпталған тұтқынды қорғаған тарауда пайдаланған, ол «Солқын дәрігерінің» өзі сиқыр жасаған адам екенін мәлімдеді: «Аталған Дороти Дюрент, Солқын дәрігермен бірге болғандығын мойындайды және ант етеді, оның кеңесімен баласының көрпесін шатырға іліпті, түнде оның ішінде бақа тапты, оны отқа лақтырып, тіпті ол үлкен және қорқынышты дауыс шығарғанмен, оқ-дәрідей жарқырап, мылтық атып, содан кейін көрінбей кеткен, және осының салдарынан тұтқын қатты күйіп, жараланған». Чарльз Маккейдің 1841 жылы жарық көрген «Ерекше халықтық жаңылыстар және толқудың ақымақтығы» атты кітабы сол кезде Англияда солқын дәрігерлерге сену кең таралғанын көрсетеді. Англияның солтүстігінде бұл сенім әлі де түсініксіз деңгейде сақталып келеді. Ланкаширде шайтанның салған ауруларын емдейтін деп есептелетін шарлатандық дәрігерлер көптеп табылады. Бұл адамдардың іс-әрекеттерін келесі жағдай арқылы бағалауға болады, ол 23 маусым, 1838 жылы «Хертфорд реформаторы» газетінде жарияланған. Аталған дәрігер көбінесе «айлакер адам» деп танылады және Линкольн мен Ноттингем округтерінде кең практика жасайды. «Реформатор» газетінің авторының айтуынша, есімі аталмаған алдамшы екі жыл бойы ауыр абсцеспен ауырған және бірнеше дәрігерлердің тағайындауына қарамастан, жазылмаған. Оның достары, оның өзінің және көршілес ауылдардағы адамдары, оны солқын дәрігерге кеңес алуға көндірген, оның зұлым күштердің ықпалында екеніне сенгендіктен. Ол келісіп, Линкольндегі Жаңа Сент-Свитинде тұратын айлакерге әйелін жіберді. Ол осы білімсіз алдамшыдан күйеуінің ауруы шайтанның салғаны, оның көршілерінің осы мақсатта белгілі бір сиқырлы заттарды қолданғаны туралы естіген. Оның процесті сипаттауынан д-р Фиан мен Гелли Дунканның Джеймс патшаға қарсы жасаған әрекеттерімен ұқсас екені көрінеді. Ол көршілердің, ол көрсеткен сиқыршының ықпалымен, біршама балауыз алып, оны отта күйеуінің пішініне келтірген, содан кейін оны барлық жағынан тігіп, Иеміздің дұғасын кері оқып, шайтанға оның тікендерін сол бейнедегі адамға сіңіру үшін дұға еткен. Бұл шайтандық әрекеттің әсерін жою үшін солқын дәрігер белгілі бір дәрі-дәрмектерді және ауру орналасқан жерге жақын киетін амулетті тағайындаған. Науқас күнделікті 109-шы және 119-шы псалмдарды оқу керек еді, әйтпесе ем тиімді болмас еді. Ол осы кеңес үшін бір гвинея талап еткен.

Африкадағы

Африканың оңтүстігінде дәстүрлі емшілерді сангома деп атайды. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде "сиқыршы" термині алғаш рет 1836 жылы Роберт Монтгомери Мартиннің кітабында африкалық бақсыларға (яғни, емшілерге) қатысты қолданылғандығы айтылады. 2015 жылдың 12 наурызында BBC News хабарлағандай, "Танзанияда альбинос адамдарды өлтіруге қатысты жасалған рейдтің нәтижесінде 200-ден астам сиқыршы және дәстүрлі емші ұсталды. Бұл өлтірулердің себебі кейбір сиқыршылардың дене мүшелері байлық пен сәттілік әкеледі деген сенімі болды. Қызыл Крест ұйымының мәліметінше, сиқыршылар альбинос адамның толық дене мүшелері жинағы үшін 75 000 доллар (57 000 фунт стерлинг) төлеуге дайын. БҰҰ мәліметінше, 2000 жылдан бері 80-ге жуық танзаниялық альбинос өлтірілген. Соңғы құрбандардың ішінде Танзанияның солтүстік-батысындағы бір жасар альбинос бала бар. Үкімет 2015 жылдың қаңтар айында альбинизммен туған адамдарға қарсы шабуылдар мен ұрлауларды болдырмау мақсатында сиқыршылықты тыйым салды."

Непал мен Үндістанның солтүстік-шығысында

Жакри – непал тілінде шаман деген сөз. Ол кейде непал шаманизмін ұстанатын тәжірибелі мамандарды ғана атау үшін қолданылады, мысалы Таманг және Магар халықтары арасында; сондай-ақ, Непалмен шекаралас Үндістанның Сикким және Батыс Бенгалия штаттарында да қолданылады. Жакри шаманизмі Непал мен Солтүстік-Шығыс Үндістанның көптеген этникалық топтары арасында кең таралған, олардың ішінде Лимбу, Рай, Сунвар, Шерпа, Ками, Таманг, Гурунг, Магар, Лепча және Хас тайпалары бар. Рухтарға сенім қалыпты, сондықтан рухтардың иелігінен де қорқу жиі кездеседі. Жакриді атау үшін қолданылатын жергілікті сөздер: лимбу тілінде – фэдангбо, камбу тілінде – маангпа немесе накчёнг, ал лепча тілінде – бонгтинг. Жакрилер тойларда, жерлеу рәсімдерінде және егін жинау кезінде қасиетті обрядтар атқарады. Олар ауруларды анықтап, емдейді. Олардың практикасына индуизм, тибет буддизмі, мун және бон діндерінің ықпалы тиеді. Қазірдің өзінде Ассам және Солтүстік-Шығыс Үндістанның (әсіресе Майонг аймағы және басқа да ауылдық жерлерде) туған жерінің этникалық топтарында сиқыршылық, сондай-ақ қара магия және колдовство арқылы ауруларды емдейтін шамандық емшілер бар, бұл аймақ бұрын осымен әйгілі болған. Солтүстік-Шығыс Үндістанның ауылдық аймандарының түкпір-түкпіріндегі жергілікті қауымдастар арасында да осыған ұқсас шамандар мен емшілер көптеп кездеседі.