Кіріспе

Құс түрі Үлкен балбаға (Indicator indicator) – Indicatoridae тұқымдасына жататын, көбінесе палеотропиктік, шағын тұқымдас құстарға жақын, тоқылдақтарға туыс құс. Оның ағылшын және ғылыми атаулары адамдарды ара ұяларына жетелеу қабілетімен байланысты. Оның адам емес жануарларды да жетеледі деген мәлімдемелер күмәнді. Үлкен балбаға Сахара төңірегіндегі Африкада тұрақты көбейетін құс. Ол ағаштар бар әртүрлі ортада кездеседі, әсіресе құрғақ, ашық орманды жерлерде, бірақ Батыс Африканың ылғалды ормандарында табылмайды.

Сипаттама

Үлкен балбағаның ұзындығы шамамен 20-25 см, салмағы шамамен 30-40 грамм. Барлық африкалық балбағалар сияқты, оның құйрығының екі жағында айқын ақ дақтары бар. Аталықтарының жоғарғы жағы қара сұр қоңыр, ал астыңғы жағы ақ, мойны қара түсті. Қанаттары ақшыл жолақты, иықтарында сары дақтары бар. Мұнығы қызыл түсті. Аналығының түсі солғын, ал мойны қара емес. Оның мұнығы қаралау. Жасы кішкентай балбағалар өте ерекше: жоғарғы жағы зәйтүн түсті, артқы жағы ақ, мойны мен жоғарғы кеудесі сары.

Диета

Үлкен бал бағытшылары негізінен аралардың ұясы ("құрылыстары") құрамындағы нәрселермен қоректенеді: ара жұмыртқалары, дернәсілдері мен қуыршақтары; балауыз құрттары; және ара шамы. (Бал бағытшылары – балауызды қорыта алатын сирек құстардың бірі.) Олар жиі ара ұяларында басқа бал бағытшыларымен бірге болады; жас құстар ересектерге басым, ал осы түрдің жас құстары барлық басқа түрлерге басым. Басқа бал бағытшылары сияқты, үлкен бал бағытшысы да таңертең аралардың әлсіз болатын уақытында ұяға кіреді, тастап кетілген ұялардан жем алады және адамдар немесе басқа ірі жануарлар, әсіресе бал қайыңдары тонаған ұялардан қалдықтарды жейді. Үлкен бал бағытшысы адамдарды жабайы аралардың ұяларына жетелеуімен белгілі. Жол көрсететін құс, агрессия кезінде де қолданатын, үзілісті, шағылысқан "тя" дыбыстары мен "пип" немесе "сызық" үнін қосып, адамның назарын аударады. Жол көрсететін құс, толық ұяға (үлкен бал бағытшылары өз аумақтарындағы көптеген ара ұяларының орналасқан жерін біледі) ұшып, содан кейін ұяның жанында тоқтайды. Одан кейін бал аулаушылар ара колониясын соңғы рет іздейді, егер ол жарамды деп табылса, от пен түтін арқылы араларды бағындырып, ал ұяны ашу үшін балта мен пышақтарды қолданып, бал жинайды. Бал жинағаннан кейін, бал бағытшысы қалған балауызды жейді. Бір зерттеу көрсеткендей, Шығыс Африкадағы Боран халқының бал бағытшыларын пайдалануы, бал іздеу уақытын шамамен екі үшін бір бөлігіне дейін қысқартады. Осы пайдаға байланысты, Боран бал іздеуді бастағанда "фуулидо" деп аталатын ерекше дауысты сыбызғыны қолданады. Фуулидо бал бағытшыларымен кездесу мүмкіндігін екі есеге арттырады. Африкалық халық аңыздарында жиі айтылады, бал бағытшысына алғыс ретінде бал сыйлау керек, әйтпесе ол өзінің ізбасарын арыстанға, зор пілге немесе уытты жыланға жетелеуі мүмкін. Алайда, "басқалар бал арасы құстың денсаулығына зиян келтіреді дейді және оны өз балауызын табуға қалдырады".

Адам емес жануарларды жолға қою мүмкіндігі

Көптеген дереккөздерде бұл түрдің бал құстарын да жетелейтіндігі айтылады. Спаррман 18-ғасырда африкалықтар осы өзара әрекеттесуді баяндағанын атап өтті, бірақ Фридманн ешбір биолог оны көрмегенін қосты. Фридманн бабуиндарды үлкен бал жетекшілерінің жетелегенін және бұл мінез-құлық адамзат пайда болғанға дейін осы түрлерге қатысты дамығанын болжайды. Алайда олар: "Фридманның (1955:41-47) тізіміне қосылғаннан басқа, соңғы уақыттағы жалғыз дерек – Зимбабведегі Ванки ойын қорығында бабуиндарға бағыт-бағдар беретін үлкен бал жетекшісі (С.Ж. Вернон, жеке хабарлама). Алайда Вернон бабуиндардың бал жетекшіге оң жауап бергенін байқамады. Фридманнан (1955) бері балдықтар мен рательдер туралы қосымша дерек жоқ, ал оның осы қауымдастықты қолдауға арналған шолуларында берілген бірінші қол есептері толық емес бағыт-бағдарлардың мысалдары. Бұл қауымдастықты бірде-бір биолог растамаған. Дин мен Макдональд бал жетекшілерінің басқа жануарларды жетелеуіне күмән келтіріп, бұл мінез-құлық "алғашқы адаммен" дамыған болуы мүмкін деп болжайды. Кейінгі зерттеулер балдықтар мен рательдер арасындағы өзара әрекеттесу болуы мүмкін екенін көрсетеді, "бірақ бұл өте шектеулі аумақта немесе байқау өте қиын, немесе екеуі де". Сонымен қатар, Африкадағы аралардың колониясы маусымдық түрде өте көп кездеседі және рательдердің оларды табуда қиындыққа тап болмайтыны да белгілі. Адам емес жануарларды жетелеуге қарсы тағы бір аргумент – африкалықтардың жапайы бал іздеудің орнына қант сатып алатын қалаларға жақын жерлерде жетелеу мінез-құлқының жоғалып бара жатқаны. Соңында, ол толығымен жоғалып кетуі мүмкін. Паразиттердің барлық түрлері шұңқырларда, жабық ұяларда немесе терең тостаған тәрізді ұяларда ұялайды. Балапанда тұмсығында мембраналық ілгек болады, ол соқыр және қауырсыны жоқ кезде қожайынның балаларын бірден немесе қайталап жаралап өлтіру үшін пайдаланады.