Кіріспе

Когнитивтік қиылыс
Байқаушының қиылысы – бұл анықтау қиылысының бір түрі және зерттеулерде бақылау және деректер мен ақпаратты жазу кезінде нақты фактілерден кез келген жүйелі ауытқу ретінде анықталады. Анықтаманы бақылаушылардың өзгеруіне байланысты байқалатын және нақты мән арасындағы жүйелі айырмашылықты қамту үшін одан әрі кеңейтуге болады. Байқаушының қиылысы – байқаушылардың бар нәрсені көруге емес, керісінше, олар күткен немесе көруге ниеттенген нәрсені көруге бейімділігі. Бұл көптеген адамдардың күнделікті өмірінде жиі кездесетін құбылыс және ғылыми зерттеулерде кездесетін маңызды мәселе. Байқау ғылыми зерттеулер мен қызмет үшін маңызды, сондықтан байқаушының қиылысы да болуы мүмкін. Мұндай қиылыстар болған кезде ғылыми зерттеулер шындық пен дәлдікті асыра бағалауға немесе төмендетуге әкелуі мүмкін, бұл зерттеудің барлық басқа жобалары мен процедуралары орынды болған жағдайда да нәтижелерінің жарамдылығына зиян келтіреді. Байқау деректері білімнің маңызды бөлігінің негізін құрайды. Байқау – деректерді жинау әдісі және сапалық зерттеу техникаларының санатына жатады. Байқаудың деректерді жинау әдісі ретінде қарапайымдығы және гипотезалар үшін пайдалылығы сияқты бірқатар артықшылықтары бар. Сонымен қатар, байқау процесінде сенімділіктің жетіспеуі, нашар жарамдылық және бұрмаланған қабылдау сияқты көптеген шектеулер мен кемшіліктер бар. Қатысушылардың байқаулары әлеуметтану және антропологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылады, ал жүйелі байқау зерттеушілерге қатысушылардың тікелей өзара әрекеттесуісіз деректерді жинау қажет болған жағдайларда қолданылады. Байқаудың ең көп таралған әдісі – табиғи байқау, онда субъектілер өздерінің табиғи ортасында бақыланады, мақсаты – араласпаушы және табиғи жағдайда мінез-құлқын бағалау. Байқаушының қиылысы зерттеушінің зерттеу нәтижесіне мүдделі болуы немесе оның қатаң көзқарастары болған кезде әсіресе ықтимал. Екіұшты негізгі деректермен және субъективті бағалау әдісімен байланысты бұл үш фактор байқаушының қиылысының жиілігіне үлкен үлес қосады.

Мысалдар

Байқаушылардың қателіктерінің мысалдары 1900 жылдардың басына дейін созылады. Байқаушының субъективтілігінің алғашқы тіркелген жағдайларының бірі 1904 жылы "Ақылды Ханс" ісінде көрінді. "Ақылды Ханс" – иесі Вильгельм фон Олсон арифметикалық есептерді шеше алады деп мәлімдеген жылқы. Фон Олсон Ақылды Хансқа арифметикалық амалдарды қамтитын сұрақтар қояр еді, ал жылқы санды жауаппен аяғымен соғып жауап бергендей көрінер еді. Бұл мысал психолог Оскар Пфунгст тарапынан зерттелді, және жылқы дұрыс соққылар санына жақындағанда иесінің бейсана түрде әрекет ететіні анықталды, бұл Ақылды Хансқа соғуын тоқтатуға сигнал берді. Алайда, бұл тек иесі сұрақтың жауабын білгенде ғана жұмыс істеді. Бұл байқаушының субъективтілігінің мысалы, себебі жылқының иесі фон Олсонның күтулері Ақылды Ханстың әрекеттері мен мінез-құлқының себебі болды, нәтижесінде қате деректер алынды. Байқаушының субъективтілігінің ең әйгілі мысалдарының бірі – ағылшын психологы және генетигі Сирил Бёрттің зерттеулері мен еңбектерінде көрінеді. Ол IQ-ның тұқым қуалайтынын дәлелдеуге тырысты. Бёрт өзінің зерттеулері арқылы, өзінің байқаушылық қателігі салдарынан, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы отбасылардан шыққан балалардың жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы отбасылардан шыққан балалармен салыстырғанда танымдық қабілеттері төмен болуға бейім екеніне сенді. Мұндай зерттеулер мен нәтижелер 1960 жылдары Англияның білім беру жүйесіне елеулі әсер етті, орта және жоғарғы тапқа жататын балалар элиталық мектептерге, ал төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы балалар нашаррақ мектептерге жіберілді. Бёрт қайтыс болғаннан кейін жүргізілген қосымша зерттеулер Бёрттің зерттеулеріндегі деректердің жасалған екенін көрсетті, бұл оның байқаушылық қателігінің және зерттеулері арқылы табуға тырысқан нәтижелердің салдары деп болжалды. Байқаушылық қателігінің тағы бір маңызды мысалы – 1963 жылы Солтүстік Дакота университетінің зерттеушілері Роберт Розенталь мен Кермит Л. Фоде жариялаған "Ғылымгердің психологиясы: V. Экспериментатордың субъективтілігіне қатысты үш эксперимент" атты зерттеу. Осы зерттеуде Розенталь мен Фоде психологияны оқып жүрген он екі студентке эксперименттер үшін барлығы алпыс егеуқұйрық берді. Студенттерге олар "лабиринтте жылдам" егеуқұйрықтарға ие екені айтылды, олар лабиринттерді шешуде өте жақсы, немесе "лабиринтте баяу" егеуқұйрықтарға ие екені айтылды, олар лабиринттерді шешуде нашар. Олардан егеуқұйрықтармен эксперимент жүргізуді және әдеттегідей деректерді жинауды сұрады. Егеуқұйрықтар Т пішіндес лабиринттерге орналастырылды, онда олар ортасымен жүгіріп, солға немесе оңға бұрылуды шешуі керек еді. Лабиринттің бір жағы ақ түсті, екіншісі қара сұр түсті, ал егеуқұйрықтың міндеті – әрқашан лабиринттің қара сұр жағына қарай бұрылу болды. Лабиринттің қара сұр жағына бұрылған егеуқұйрықтар сыйлық алды, ал ақ жағына бұрылған егеуқұйрықтар сыйлық алмады. Студенттер әр егеуқұйрықтың лабиринттің дұрыс (немесе қара сұр) жағына қанша рет бұрылғанын, әр егеуқұйрықтың лабиринттің дұрыс емес (немесе ақ) жағына қанша рет бұрылғанын және әр егеуқұйрықтың шешім қабылдауына қанша уақыт кеткенін қадағалады. Олар осы экспериментті күніне он рет қайталап, барлығы бес күн бойы жүргізді, және соңында "лабиринтте жылдам" егеуқұйрықтар лабиринтті дұрыс және ең жылдам аяқтауда жақсырақ екенін анықтады. Алайда, "лабиринтте жылдам" немесе "лабиринтте баяу" егеуқұйрықтар жоқ еді; барлық егеуқұйрықтар генетикалық тұрғыдан бірдей болды және кездейсоқ түрде екі санатқа бөлінді. Екі топ студенттер екі түрлі егеуқұйрық үшін бірдей нәтижелерге қол жеткізуі керек еді, бірақ байқаушылық қателігі салдарынан олай істемеді. Эксперименттің барлық әсері олардың күтулеріне байланысты болды: олар "лабиринтте жылдам" егеуқұйрықтардың жақсырақ жұмыс істейтінін және "лабиринтте баяу" егеуқұйрықтардың нашар жұмыс істейтінін күтті. Розенталь мен Фоде бұл нәтижелер студенттердің кішігірім және көзге көрінбейтін субъективтілігіне байланысты екенін мәлімдеді. Студенттер олар егеуқұйрықтарға басқаша қарағанын білмеді. Мүмкін, олардың екі топтың лабиринтті аяқтауының критерийлері біршама өзгеше болған шығар, немесе олар "лабиринтте баяу" деп аталатын егеуқұйрықтардың сағатын кешірек соғатын шығар, немесе жалпы алғанда "лабиринтте жылдам" деп аталатын егеуқұйрықтарға көбірек көңіл бөлетін шығар. Осылайша, студенттер немесе байқаушылар шынайы нәтижеге ұқсас, бірақ шын мәнінде мүлдем жалған нәтижеге қол жеткізді.

Әсері

Байқау деректері маңызды білім жиынтығының негізін құрайды. Байқаушының субъективті көзқарасы медициналық зерттеулер мен емдеуде маңызды мәселе болып саналады. Субъективті бағалау қажет болғанда, байқаулардың әртүрлі болу ықтималдығы жоғары, ал объективті деректерді бақылауда байқаушының субъективтігінен туындайтын қателіктердің тәуекелі айтарлықтай төмен. Зерттеулерде байқаушының субъективті көзқарасы болған жағдайда, деректерді жинау процесінің өзі бұрмаланады. Нәтижелер мен қорытындылар байқаушылардың субъективті көзқарастарының ықпалынан туындайтын шындықтың нақты бейнесін көрсетпейді. Олар осыны қастамағанмен, байқаушының субъективті көзқарасы зерттеушілерді белгілі бір нәтижелерге бейсана түрде итермелеуі мүмкін, бұл зерттеудегі нәтижелер мен қорытындылардың өзгеруіне әкелуі мүмкін. Байқаушының субъективті көзқарасын азайту үшін шаралар қабылдамаған және оның ықпалында болған зерттеушінің қате түсіндірулер жасау ықтималдығы жоғары, бұл ақыр соңында дұрыс емес нәтижелерге әкеледі. Зерттеулер көрсеткендей, нәтижелерді бағалау кезінде байқаушының субъективті көзқарасы болған жағдайда, емдеудің тиімділігі шамамен үштен бірінен екі есеге дейін жоғары бағалануы мүмкін, бұл зерттеулер мен процедуралардың нәтижелері мен қорытындыларының сенімділігіне елеулі әсер етеді. Соқыр протоколдар мен қос соқыр зерттеулер байқаушының субъективті көзқарасын азайту және жиналған деректердің сенімділігі мен дәлдігін арттыру үшін түзетуші құрал ретінде қызмет ете алады. Медициналық құралдар мен дәрі-дәрмектерді реттеуші органдардың мақұлдауы үшін көбінесе соқыр сынақтар қажет, бірақ оның қажеттілігін растайтын зерттеулерге қарамастан, эмпирикалық зерттеулерде бұл кең таралған практика емес. Сынақтарды жүргізетін және нәтижелерін бағалайтын байқаушылар, яғни мұғалімдер, ұлдардың қыздардан жақсы нәтижелер көрсетеді деген субъективті көзқарасқа ие, бұл олардың мінез-құлқына әсер етеді. Соқыр протоколдар мен зерттеулерді толықтыру үшін байқаушылар мен зерттеушілерге нәтижелерді қалай тіркеу керектігі туралы стандартталған оқыту сияқты қосымша стратегиялар байқаушының субъективті көзқарасын азайтуға көмектеседі. Зерттеудегі үшбұрыштылық – бұл тақырыпты толық және нақтырақ түсіну үшін әртүрлі әдістерді немесе деректер көздерін пайдалану. Үшбұрыштылық зерттеуге деген сенімділікті айтарлықтай арттырады. Үшбұрыштылықты жүзеге асырудың бірнеше тәсілі бар, соның ішінде бірнеше байқаушыны пайдалану, бұл байқаушылар арасындағы келісімділіктің сенімділік деңгейі болып табылады және байқаушылардың пікір білдіруінің проценттік көрсеткішімен өлшенеді.

Хоторн эффектісі (көзөмөлші эффектісі)

Байқаушының субъективтілігі көбінесе тек байқаушыларда ғана анықталады, бірақ зерттелушілердің арасында да субъективтілік болуы мүмкін. 1924-1932 жылдар аралығында Элтон Мейо Чикагодағы Хоторн қаласындағы «Батыс Электр» зауытында жүргізген эксперименттер сериясынан кейін аталған Хоторн эффектісі зерттеуге қатысушылардың өздерін бақылап отырғанын білгендіктен мінез-құлқын өзгертуін көрсетеді. Хоторн зерттеулерінде, өзгерістер жасалған сайын, тіпті бұл өзгерістер бастапқы нашар жағдайларға қайта оралғанда да, бөлімнің өнімділігінің артқаны анықталды. Экспериментке қатысушыларға жарықтандырудың жақсаруы өнімділіктің артуына әкелетіні айтылды, сондықтан жақсы жарықтандыру туралы олардың сенімі, мінез-құлқы мен өнімділігіне нақты жарықтандыру деңгейінен гөрі күшті әсер етті. Бұдан әрі, жауаптарды немесе зерттеу деректерін толығымен анонимді ету, қатысушылардың экспериментке немесе зерттеуге қатысқан кезде бақылаудың нәтижесінде мінез-құлқына өзгеріс енгізу ықтималдығын азайтуға көмектеседі. Сонымен қатар, зерттеулерге кіріспес бұрын базалық деңгейді анықтау үшін алдын ала зерттеу жүргізу, Хоторн эффектісінің зерттеу нәтижелерін айтарлықтай бұрмалауын азайтуға көмектеседі. Базалық деңгей белгіленгеннен кейін, бақылау нәтижесінде туындаған кез келген қатысушының субъективтілігін бағалауға болады. Сонымен қатар, қосымша бақылау кезеңін белгілеу, мінез-құлықтың немесе өзгерістердің бақылау кезеңінен кейін де жалғасып, сақталып қалатынын тексеру үшін пайдалы болуы мүмкін.