Кіріспе

1976 жылдан 1979 жылға дейін Ұлыбританияның премьер-министрі Леонард Джеймс Каллаган, Кардифф бароны Каллаган, (/k/æ/l/ə/h/æ/n/audio=James Callaghan ағылшынша айтылуы.ogg/ KALəhan; 27 наурыз 1912 – 26 наурыз 2005), көбінесе Джим Каллаган деп танылатын, британ мемлекет қайраткері және саясаткер, 1976 жылдан 1979 жылға дейін Ұлыбританияның премьер-министрі және 1976 жылдан 1980 жылға дейін Еңбек партиясының жетекшісі болды. Каллаган – 1964 жылдан 1967 жылға дейін Қаржы министрі, 1967 жылдан 1970 жылға дейін Ішкі істер министрі және 1974 жылдан 1976 жылға дейін Сыртқы істер министрі қызметін атқарған төрт маңызды мемлекеттік лауазымды бірге атқарған жалғыз адам. Ол 1945 жылдан 1987 жылға дейін Парламент мүшесі (депутат) болды. Портсмут қаласында жұмысшы отбасында туған Каллаган мектепті ерте тастап, 1930 жылдары кәсіподақ өкілі болғанға дейін салық инспекторы болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік теңіз күштерінде лейтенант болып қызмет етті. 1945 жылғы сайлауда Парламентке сайланды және Еңбек партиясының сол қанатында болды. 1947 жылы Атли үкіметінде парламенттік хатшы болып тағайындалды және Еңбек партиясының оң қанатына қарай жылжыды, бірақ еңбекшілер мен кәсіподақтар арасындағы байланысты сақтайтын "жұмысшы капкасының күзетшісі" репутациясын сақтады. 1951 жылғы сайлауда Еңбек партиясы жеңілгеннен кейін Каллаган партияның оң қанатының жетекшісі ретінде танылды және 1960 жылы партия жетекшісінің орынбасары, ал 1963 жылы жетекші лауазымына үміткер болды, бірақ біріншісінде Джордж Браунға, екіншісінде Гарольд Уилсонға жеңілді. 1964 жылғы сайлауда Еңбек партиясы жеңіске жеткеннен кейін Уилсон Каллаганды Қаржы министрі етіп тағайындады. Бұл тағайындау британ экономикасы үшін қиын кезеңмен сәйкес келді, оның барысында Каллаган төлем балансының созылмалы тапшылығымен және фунт стерлингке жасалған түрлі спекулятивтік шабуылдармен күресуге тиіс болды, оның басқа валюталарға шағылысу бағамы Бреттон-Вудс жүйесімен бекітілген. 1967 жылдың 18 қарашасында үкімет бастапқыда олай жасамайтынын мәлімдегеніне қарамастан, фунт стерлинг құны төмендетілді. Бұл шешімнен кейін Уилсон Каллаганды Ішкі істер министрі қызметіне ауыстырды. Осы кезеңде Каллаган Солтүстік Ирландия үкіметінің өтініші бойынша Солтүстік Ирландиядағы полицияға қолдау көрсету үшін Британ армиясының операцияларын бақылауға жауапты болды. Каллаган 1970 жылдан 1974 жылға дейін оппозицияда болған Еңбек партиясының Көлеңке кабинетінде қалды. 1974 жылғы сайлауда Еңбек партиясы жеңіске жеткеннен кейін Уилсон Каллаганды Сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Каллаган Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) мүшелігінің шарттарын қайта келісуге жауапты болды және Ұлыбританияның ЕЭҚ-қа мүшелігін растаған 1975 жылғы референдумда "Иә" деп дауыс беру науқанын белсенді түрде қолдады. 1976 жылдың наурыз айында Уилсон кенеттен зейнетке шығуын жариялағанда, Каллаган Еңбек партиясының жетекшісі болып сайланды, бес үміткерді жеңіп, 1976 жылдың 5 сәуірінде премьер-министр болып тағайындалды. 1974 жылғы сайлауда Парламентте шағын көпшілікке ие болғанына қарамастан, Каллаган премьер-министр болған кезде Еңбек партиясы бұл көпшілікті жоғалтты, ал бірнеше аралық сайлауларда жеңіліске ұшырауы және алғашқы айларындағы партиядан шығулар Каллаганды Либералдық партиямен сенім мен қолдау туралы келісімге келуге мәжбүр етті. Бұл бастапқыда тұрақты болғанымен, 1978-1979 жылдардағы "Азапты қыс" кезіндегі маңызды өндірістік даулар мен кең таралған ереуілдер, сондай-ақ Шотландияның автономиясы туралы референдумдағы жеңіліс 1979 жылдың 28 наурызында консерваторларға қарсы сенімсіздік туралы ұсынысты қабылдауға әкелді. Саясат зерттеулерінде жеке өзінің танымалдылығын сақтап қалғанымен, Каллаган 1979 жылғы сайлауда Еңбек партиясын жеңіліске ұшыратты және оның орнына Маргарет Тэтчер келді. Каллаган бастапқыда Еңбек партиясының жетекшісі қызметін сақтап, 1980 жылдың қарашасына дейін оппозиция жетекшісі болды. Ол Еңбек партиясының жетекшісін сайлау процесін реформалауға тырысты. Жетекшіліктен кеткеннен кейін ол парламенттік депутаттыққа оралды және 1983 жылдан 1987 жылға дейін Палатаның Атасы болды. 1987 жылы Палатадан зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол Лордтар палатасына Кардифф бароны Каллаган ретінде көтерілді. Ол 2005 жылы 92 жасында қайтыс болды және бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияның ең ұзақ өмір сүрген бұрынғы премьер-министрі болып табылады.

Ерте өмір және мансап

Леонард Джеймс Каллаган 1912 жылдың 27 наурызында Англияның Портсмут қаласында, Копнор ауданында, Фунтингтон жолының 38-ші үйінде дүниеге келген. Ол әкесі Джеймстен (1877–1921) орташа атын алған, ол Ұлы Ирландия ашаршылығы кезінде Англияға қашқан ирландтық католик және еврей анасының ұлы болған. Каллаганның әкесі 1890 жылдары үйден қашып, Корольдік теңіз күштеріне қосылған; ол әскери қызметке түсуге бір жас кіші болғандықтан, туған күнін жалған көрсетіп, өзінің нақты тегін Гароганнан Каллаганға өзгерткен, осылайша оның кім екенін анықтау мүмкін болмаған. Ол Бас сержант шеніне дейін көтерілген. Оның анасы Шарлотта Каллаган (Канди, 1879–1961) – ағылшын баптисі. Католик шіркеуі сол кезде католиктерді басқа дін өкілдерімен некелесуге тыйым салғандықтан, Джеймс Каллаган аға католицизмнен бас тартып, Шарлоттамен баптист шіркеуінде үйленген. Олардың тұңғыш баласы Дороти Гертруд Каллаган (1904–1982) болған. Джеймс Каллаган аға Бірінші дүниежүзілік соғыста HMS Agincourt линкорында қызмет еткен. 1919 жылы демобилизациядан кейін ол Жағалау күзетіне қосылып, отбасы Девон графтығындағы Бриксем қаласына көшкен, бірақ ол екі жылдан кейін, 1921 жылы 44 жасында жүрек талмасынан қайтыс болған, отбасын табыссыз қалдырып, тірі қалу үшін қайырымдылыққа тәуелді етуге мәжбүр еткен. 1924 жылы бірінші Лейборист үкіметі сайланғанда олардың қаржылық жағдайы жақсарды, бұл Каллаганның әйеліне күйеуінің өлімі соғыс қызметіне байланысты болғандықтан аптасына он шиллинг көлемінде жесірлік зейнетақы алуға мүмкіндік берді. Каллаганның ерте жылдары оны Леонард деп атаған. 1945 жылы саясатқа қадам басқанда өзінің орташа атын Джеймс деп атауға шешім қабылдады және содан бері оны Джеймс немесе Джим деп атады. Ол Портсмут Солтүстік орта мектебінде оқыған. 1929 жылы Оксфорд сертификатын алған, бірақ университетке түсуге қаржысы жетпегендіктен, мемлекеттік қызметке емтихан тапсырған. 17 жасында Каллаган Кент графтығындағы Мейдстоун қаласында Ішкі кірістер басқармасында кеңсе кезшісі болып жұмыс істеуге кеткен. Ішкі кірістерде жұмыс істеген кезде Каллаган Лейборист партиясының Мейдстоун бөлімшесіне және осы мемлекеттік қызмет бөлімшесінің кәсіподағы – Салық қызметкерлері қауымдастығына (AOT) қосылған; ол ұйымға қосылғаннан кейін бір жыл ішінде кәсіподақтың кеңсе хатшысы болған. 1932 жылы ол мемлекеттік қызмет емтиханын тапсырып, жоғары салық қызметкері атанды, сол жылы ол AOT-нің Кент филиалының хатшысы болды. Келесі жылы ол AOT ұлттық атқару комитетіне сайланды. 1934 жылы ол Лондонға Ішкі кірістер кеңсесіне ауыстырылды. 1936 жылы кәсіподақтардың бірігуінен кейін Каллаган толық уақытты кәсіподақ өкілі болып тағайындалды және Ішкі кірістер қызметкерлері федерациясының (IRSF) көмекші хатшысы лауазымына тағайындалды және мемлекеттік қызметтен кетті. 1930 жылдардың басында Ішкі кірістерде жұмыс істеген кезінде Каллаган болашақ әйелі Одри Моултонмен танысты, олар 1938 жылдың шілдесінде Мейдстоун қаласында үйленді. Оның IRSF-дегі кәсіподақ лауазымы Каллаганды Лейборист партиясының Ұлттық атқару комитетінің төрағасы және Лондон экономика мектебінің профессоры Гарольд Ласкимен байланысқа әкелді. Ласки оны Парламентке қатысуға шақырды, бірақ кейіннен ол Каллаганның LSE-де оқып, дәріс беруін бірнеше рет сұрады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, 1940 жылы, Каллаган Корольдік теңіз күштеріне қосылуға өтініш берді, бірақ бастапқыда кәсіподақ өкілі резервтелген мамандық деп есептелгендіктен, бас тартты. 1942 жылы ол Корольдік теңіз күштері ерікті резервіне қарапайым теңізші ретінде қабылданды. Ол жоғарылауға дайындық кезінде медициналық тексеру туберкулезбен ауырып жатқанын көрсетті, сондықтан ол Портсмут қаласына жақын Госпорттағы Корольдік теңіз ауруханасына жатқызылды. Сауығып шыққаннан кейін ол демобилизацияланып, Уайтхоллдағы Адмиралтействоға тағайындалды. Ол жапондық бөлімге тағайындалды және Корольдік теңіз күштері үшін нұсқаулық жазды: «Дұшпан: Жапония». Содан кейін ол HMS Activity эскорт-тасымалдауында Шығыс Үнді флотында қызмет етті және 1944 жылдың сәуірінде лейтенант шеніне көтерілді. Қазіргі таңда Каллаган қарулы күштерде қызмет еткен соңғы британдық премьер-министр және Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткен жалғыз премьер-министр болып табылады. Теңіз күштерінен демалыс алған кезде Каллаган Кардифф Оңтүстік округінен Парламентке кандидат болып сайланды: ол жергілікті партиялық сайлауда он екі дауыспен, ең көп дауыс алған келесі кандидат Джордж Томасқа қарағанда аз ғана артықшылықпен жеңіске жетті. Каллаганға Кардифф Оңтүстік округінен өтініш беруге досы Дай Книат, Суонсиден IRSF ұлттық атқару комитетінің мүшесі, сондай-ақ жергілікті Лейборист партиясының хатшысы Билл Хедонмен байланысы бар адам ынталандырды. 1945 жылға қарай ол Үнді мұхитында қызмет етіп жатқан. VE күнінен кейін ол басқа да үміткерлермен бірге жалпы сайлауға қатысу үшін Ұлыбританияға оралды.

Парламент пен Министрлер кабинеті

1945 жылғы 26 шілдеде өткен жалпы сайлауда Лейбористік партия үлкен жеңіске жетіп, Клемент Атли билікке келді. Каллаган 1945 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Кардифф Оңтүстігінен депутат болып сайланды (және 1987 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Кардифф аймағындағы мандатты үздіксіз сақтап қалды). Ол консерватор партиясының депутаты, сэр Артур Эвансты 17 489 дауысқа қарсы 11 545 дауыспен жеңіп алды. Ол қарулы күштердің жылдам демобилизациясы және жаңа тұрғын үйлер салу бағдарламасы сияқты мәселелерді көтерді. Ол партияның сол қанатында болды және 1945 жылы Америка Құрама Штаттарын сынағандардың бірі болды, 22 қарсыласымен бірге ағыл-американдық қарызды қабылдауға қарсы дауыс берді. Каллаган солшыл лейборист депутаттардың «Солға қайт» тобына қосылмады, бірақ 1947 жылы топтың тағы 20 депутатымен бірге «әлеуметтік сыртқы саясат» қажеттігін талап ететін хатқа қол қойды, бұл АҚШ-тың қатал капитализміне және КСРО-ның тоталитарлық большевизміне балама болар еді. Каллаган 1947 жылы Көлік министрлігінің парламенттік хатшысы болып тағайындалды, онда Гертфордширдің жас бас инспекторы сэр Артур Янгтың кеңесімен жол қауіпсіздігін жақсарту бойынша маңызды жұмыстар атқарды, атап айтқанда, «зебра» өткелдерін енгізіп, «мысық көзі» белгілерін пайдалануды кеңейтті. 1950 жылдан бастап Адмиралтействоның парламенттік және қаржылық хатшысы болды, онда ол Еуропа Кеңесінің делегаты болды және еуропалық армия құру жоспарларына қарсы тұрды. Каллаган лейборист депутаттары арасында беделді болды және 1951 жылдан 1964 жылға дейін Лейбористік партия оппозицияда болған кезде жыл сайын көлеңкелік кабинетке сайланды. Ол енді Лейбористік партияның оң қанатындағы бекем Гейтскеллист болды. 1955 жылдан 1960 жылға дейін Полиция федерациясының парламенттік кеңесшісі қызметін атқарды, ол сол кездегі бас хатшы Артур Чарльз Эванспен полиция қызметкерлерінің жалақысын арттыру туралы келіссөздер жүргізді. 1960 жылы партия басшылығының орынбасары лауазымына біржақты ядролық қарусыздануға қарсы кандидат ретінде түсті, және Лейбористік партияның оң қанатындағы тағы бір кандидат (Джордж Браун) осы саясатты қолдағанмен, ол Браунды екінші дауыс беруге мәжбүр етті. 1961 жылдың қараша айында Каллаган көлеңкелік канцлер болды. 1963 жылдың қаңтарында Хью Гейтскелл қайтыс болғанда, Каллаган оның орнын басуға түсті, бірақ лидерлік сайысында үшінші орын алды, жеңіс Гарольд Уилсонға бұйырды. Дегенмен, ол оңшылдардың қолдауын алды, мысалы Денис Хили және Энтони Кросланд, олар Уилсонның жеңіске жетпеуін қалады, бірақ Джордж Браунға да сенбеді.

1964-1967 жылдары қазынашылық канцлері

1964 жылдың қазан айында консервативті премьер-министр сэр Алек Дуглас Хоум (Гарольд Макмиллан отставкаға кеткеннен кейін күшінде он екі ай ғана болған) парламент мерзімі аяқталуға жақын болғандықтан жалпы сайлауды өткізуге мәжбүр болды. Еңбек партиясы тар үстемдікке ие болды, 56 орын қосып, барлығы 317 орынға жетті, ал консерваторлар 304 орын алды. Гарольд Уилсонның жаңа лейбористік үкіметі бірден экономикалық қиындықтарға тап болды. Уилсон өзінің алғашқы сағаттарында Каллаханды жаңа қазынашылық канцлері етіп тағайындады. Бұрынғы канцлер Реджинальд Модлинг сайлау алдындағы экономикалық өрлеуді қамтамасыз еткен фискалдық кеңею шараларын бастады. Ішкі сұраныстың күрт өсуі экспорттан гөрі импорттың тез өсуіне әкелді. Сөйтіп, лейбористер үкіметке келгенде 800 000 000 фунт стерлингтік (1964 жылғы 800 000 000,0 соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға тең) төлем балансы тапшылығымен және бірден фунт стерлингтік дағдарыспен бетпе-бет келді. Уилсон да, Каллаган да фунттың құнсыздануына қарсы тұрды, өйткені бұрынғы лейбористік үкімет 1949 жылы жасаған құнсыздану сол үкіметтің құлауына себеп болды деп есептеді. Алайда, құнсыздануға балама ретінде экономикадағы сұранысты азайту үшін импортты төмендетуге және төлем балансы мен фунт стерлингінің құнын тұрақтандыруға бағытталған қатаң шаралар қабылданды. Қызметке кіріскеннен кейін он күн өткен соң Каллаган азық-түлік пен шикізаттан басқа барлық импортқа 15% үстеме салық енгізді. Бұл шара төлем балансы тапшылығын жоюға бағытталған, бірақ Ұлыбританияның халықаралық сауда серіктестері арасында наразылық тудырды. Наразылық соншалықты күшті болды, үкімет үстеме салықты уақытша шара деп жариялады. Кейін Каллаган өзінің өмірбаяндық еңбегінде мәселені жақсырақ шеше алатынын және төлем балансы мәселесін шешуге асыққандықтан шетелдік үкіметтермен кеңеспегенін мойындады. 11 қарашада Каллаган өзінің алғашқы бюджетін ұсынды және табыс салығын, бензин салығын көтеруді және жаңа капитал табысына салық енгізуді жариялады. Көптеген экономистер бұл шаралар төлем балансы мен фунт стерлингінің тапшылығын азайту үшін қажет деп санайтын. Еңбек партиясының сайлау алды бағдарламасына сәйкес, бюджетте мемлекеттік зейнетақыны және жесірлер зейнетақысын арттыруға бағытталған әлеуметтік шаралар да болды. Бұл шаралар қалалық және қаржылық топтарға ұнамады, нәтижесінде фунт стерлингіне шабуыл жасалды. 23 қарашада банктік ставканы 2%-дан 7%-ға дейін көтеру туралы шешім қабылданды, бұл көп сынға ұшырады. Ахуалды басқаруды Англия банкінің басшысы лорд Кромердің жаңа лейбористік үкіметтің фискалдық саясатына қарсы пікір білдіруі одан да қиындатты. Каллаган мен Уилсон жаңа жалпы сайлауды өткізумен қатерлегенде, басшы 3 миллиард фунт стерлингтік қарыз алып, резервтерді және тапшылықты тұрақтандырды. Оның екінші бюджеті 1965 жылдың 6 сәуірінде жарияланды, онда ол экономиканы дефляциялау және ішкі импорт сұранысын 250 миллион фунтқа азайту туралы мәлімдеді. Біраз уақыттан кейін банктік ставка 7%-дан 6%-ға дейін төмендетілді. Қысқа мерзімде экономика мен британдық қаржы нарығы тұрақтанды, бұл маусым айында Каллаханға АҚШ-қа барып, президент Линдон Джонсонмен және Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) британ экономикасының жағдайы туралы талқылауға мүмкіндік берді. Шілдеде фунт қатты қысымға ұшырады және Каллаган экономиканы бақылауда ұстау үшін қатаң уақытша шаралар қабылдауға мәжбүр болды. Бұған барлық ағымдағы мемлекеттік құрылыс жобаларын кейінге жылдыру және жаңа зейнетақы жоспарларын тоқтатқандар жатты. Балама ретінде фунтты еркін қалдыру немесе құнсыздану мүмкіндігі қарастырылды. Алайда, Каллаган мен Уилсон фунттың құнсыздануы жаңа әлеуметтік және экономикалық проблемалар тудырады деп нық сенді және оған қарсы тұруға бел буды. Үкімет экономикамен де, 1966 жылға қарай бір орынға дейін азайылған тар үстемдікпен де күресті. 28 ақпанда Гарольд Уилсон 1966 жылдың 31 наурызына сайлау тағайындалғанын ресми түрде жариялады. 1 наурызда Каллаган орта палатаға «кіші бюджетті» ұсынды және Ұлыбритания ондық валюта жүйесіне көшетіні туралы тарихи шешімді жариялады. (Шындығында, Ұлыбритания фунт, шиллинг және пенс жүйесінен 1 фунтқа 100 пенс есептелетін ондық жүйеге 1971 жылы консервативті үкімет кезінде көшті.) Ол сондай-ақ экономикалық қиындықтарға қарамастан, төмен жалақылы жұмыскерлерге ипотекалық несиелерді сақтауға мүмкіндік беретін қысқа мерзімді ипотекалық схеманы жариялады. Көп ұзамай 1966 жылғы жалпы сайлауда лейбористер 363 орынға ие болды, бұл консерваторлардың 252 орынына қарсы болды, лейбористік үкіметке 97 орындық үстемдік берді. Каллаган 4 мамырда кезекті бюджетін ұсынды. Ол сайлау алдындағы «кіші бюджет» сөйлеген кезде толық бюджетті палатаға ұсынатынын хабарлаған болатын. Бюджеттің басты мәселесі қызмет көрсету саласын жазалап, өндіріс саласын қолдайтын таңдаулы жұмыс салығын енгізу болды. Бюджеттен он екі күн өткен соң Теңізшілер ұлттық одағы ұлттық ереуілге шақырды, нәтижесінде фунт стерлингіне қатысты мәселелер күшейді. Қосымша ереуілдер төлем балансы тапшылығының өсуіне әкелді. Алайда, жыл соңына дейін швейцариялық банктерден 3,3 миллиард фунт стерлингтік қарыз түсуі тиіс болды. 14 шілдеде банктік ставка қайтадан жеті пайызға көтерілді, ал 20 шілдеде Каллаган дағдарысты шешуге бағытталған он пункттен тұратын шұғыл пакетті жариялады, онда қосымша салық көтерілімдері мен жалақыны алты айға тоқтату кірді. 1967 жылдың басына қарай экономика қайтадан тұрақтанды, төлем балансы тепе-теңдікке келді, наурыз айында банктік ставка 6%-ға, мамыр айында 5,5%-ға төмендетілді. Осы жағдайлардың нәтижесінде Каллаган Экономикалық партияның қазынашысы лауазымына ие болу үшін Майкл Футты жеңіп шықты. Бірақ маусым айында экономика тағы да дүрбелеңге түсті, Орта Шығыстағы алты күндік соғыс болды. Кувейт және Ирак сияқты бірнеше араб елдері Ұлыбританияны Израиль тарапынан қақтығысқа араласуда айыптап, оған қарсы мұнай эмбаргосын жариялады, нәтижесінде мұнай бағасы өсті, бұл төлем балансына зиян келтірді. Сонымен қатар, қыркүйек айының ортасында ұлттық док ереуілі сексен аптаға созылды, бұл экономикаға соққы болды. Соңғы шек болған нәрсе - фунт резервтік валюта ретінде сақталмайды деген пікірді ұсынған ЕЭҚ есебі болды және фунтты құнсыздату керек екені ұсынылды. Каллаган Орта Шығыс дағдарысы болмағанда Ұлыбритания 1967 жылы төлем балансының артығына қадам басатынын айтты. Алайда, құнсызданудың қадамдары туралы қауесеттер әлемдік нарықтарда фунт стерлингін белсенді сатуға әкелді. Уилсон мен Каллаган ХВҚ ұсынған шұғыл қорды қабылдаудан бас тартты, өйткені олар ХВҚ экономикалық саясатқа араласуына мүмкіндік беретін бірнеше шарттарға келіспеді. 15 қараша күні сәрсенбіде үкіметті қазіргі 2,80 доллардан 2,40 долларға дейін 14,3% құнсыздануға міндеттендіру туралы тарихи шешім қабылданды. Олар бұл шешімді 18 жұлдызды күні жариялауды жоспарлады. Алайда, жариялауға дейін Каллаган Парламентте сұрақтарға жауап берген кезде қиын жағдайға түсті: Парламент депутаты Роберт Шелдон банктерден қарыз алу туралы қауесетке қатысты мәлімдеме жасады. Каллаган Парламентке өтірік айтуды қаламады, бірақ 18 жұлдызды күні құнсыздану туралы жариялау алдында жариялау ел үшін қаржылық апатқа әкелер еді. Ол бастапқы сұраққа қауесеттерге түсініктеме бермейтінін айтты. Алайда, Стэн Орм жасаған қосымша сұрақ құнсызданудың дефляциядан артық екенін ұсынды, бұл үлкен проблема тудырды. Каллаган бұрынғы мәселелер бойынша айтқандарына қосымша не алып тастайтыны жоқ деді.

Ішкі істер министрі, 1967-1970

Каллаганның ішкі істер министрі лауазымында болуы Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстың күшеюімен ерекшеленді және ол Солтүстік Ирландияның Ольстер одағы үкіметінің өтініші бойынша провинцияға британдық әскерлерді орналастыру туралы шешімді осы қызметте қабылдады. Каллаган сондай-ақ 1968 жылғы Иммигранттар туралы заңға жауапты болды, бұл заң консерваторлардың Кениядан Азиялықтардың көптеп келуі елді жайлап алады деген алаңдауларынан туындаған даулы заң болды. Заң бір апта ішінде Парламенттің палатасынан өтті және Ұлыбританиямен "нақты байланысы жоқ" британдық паспорт иелеріне кіруді шектеу үшін жаңа жүйе құрды. Өзінің "Уақыт және мүмкіндік" атты естеліктерінде Каллаган "Коммунальдық иммигранттар туралы заң жобасын" енгізудің ұнамсыз міндет болғанын, бірақ оған өкініш білдірмейтінін жазды. Ол азиялықтардың "бір мүмкіндік тапқанын" айтып, BBC сұхбаттасушысына: "Бұл елдегі қоғамдық пікір қатты толқыды, менің ойымда бұл елде тәртіпті қалай сақтау және сонымен бірге осы адамдарға әділдік жасау мәселесі болды. Мен осы екі мәселені теңгеруге тиіс болдым". Заңға қарсы шыққан консерваторлық депутат Ян Гилмор, оның "қараларды елден шығару үшін қабылданғанын" айтты. "Егер 5 мың ақ нәсілді қоныс аударушылар келсе, газеттер мен саясаткерлер, Каллаган да олардың ішінде, бәрі де қуанған болар еді". Сондай-ақ, сол жылы "Расалық қатынастар туралы" заңның қабылдануы да маңызды болды, ол этникалық тегіне байланысты жұмысқа орналасудан, тұрғын үйден немесе білім алудан бас тартуды заңсыз етті. Заң сол кездегі Расалық қатынастар жөніндегі кеңестің өкілеттіктерін кеңейтіп, кемсітушілік пен әділетсіз көзқарастар туралы шағымдарды қарауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, "қоғамдық қатынастардың үйлесімділігін" нығайту үшін жаңа бақылау органы – Қоғамдық қатынастар комиссиясы құрылды. Парламентке заң жобасын ұсынған кезде Каллаган: "Бұл палата еліміз бен балаларымыз үшін зор әлеуметтік маңызы бар мәселеге сирек тап болады", - деді. 1969 жылы Каллаган, Еңбек және кәсіподақ байланысын қатты қолдаушы, Барбара Каслдың "Қайраткерлік орнында" атты ақ кітабына қарсы табысқа жетті, бұл кітап кәсіподақ заңнамасын өзгертуді көздеді. Оның көптеген ұсыныстарының арасында ереуілге дейін кәсіподақтарды дауыс беруге міндеттеу және еңбек дауларын реттеу үшін Өнеркәсіптік кеңес құру жоспарлары бар еді. Егер бұл ұсыныстар заңға айналған болса, он жылдан кейінгі Нашарлық қысымы кезеңіндегі кәсіподақтардың көптеген қызметі заңсыз болып саналған болар еді. 1970 жылғы жалпы сайлауда Уилсонның Эдвард Хитке күтпеген жеңілісінен кейін Каллаган Уилсонның осалдығына қарамастан, оған қарсы басшылыққа таласудан бас тартты. Бұл оның Уилсонның көзінде беделін қайта жаңартуына көмектесті. Ол 1972 жылы үкімет пен кәсіподақтар арасындағы әлеуметтік келісімшарт идеясын қамтитын жаңа саясатты әзірлеуге жауапты болды. Ол сонымен қатар лейбористердің Хит үкіметінің Еуропалық ортақ нарыққа кіру әрекетіне қарсылық көрсетуіне көп күш жұмсады, партия жетекшісімен кеңеспей-ақ өзінің жеке қарсылығын білдіріп, Уилсонды әрекет етуге мәжбүрледі.

Сыртқы істер министрі, 1974-1976

Уилсон келесі жалпы сайлауда жеңіске жетіп, 1974 жылдың наурыз айында премьер-министр болып қайтқанда, Каллаханды Сыртқы істер министрі етіп тағайындады, осымен оған Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастығына мүшелігінің шарттарын қайта келісуге жауапкершілік жүктелді. Келіссөздер аяқталған соң Каллахан жаңа шарттарды қабылдауға болатындығын жариялау үшін Министрлер кабинетін басқарды және 1975 жылғы референдумда "Иә" деп дауыс беруді қолдады. 1975 жылдың 16 наурызында ол Кардифф қаласының құрметті азаматы атағымен марапатталды.

1976 жылғы басшы сайлауы

Екінші рет премьер-министр болғаннан кейін екі жыл өткен соң, Уилсон 1976 жылғы 16 наурызда күтпеген жерден отставкаға кетуін жариялады және Каллаганды ізбасар ретінде бейресми түрде қолдады. Каллаган көшбасшылық сайлауда жеңіске жетуге басты үміткер болды; ол ең үлкен үміткер болғанымен, сонымен қатар ең тәжірибелі және ең азаматтық дау тудырмайтын адам еді. Еңбек қозғалысының барлық салаларындағы халыққа танымал болуы оған Еңбек партиясы депутаттарының дауыс беруі арқылы көшбасшылыққа сайлануға көмектесті. 1976 жылғы 5 сәуірде 64 жас 9 күндік Каллаган премьер-министр болды – тағайындалған кезде Уинстон Черчилльден кейінгі ең үлкен жастағы премьер-министр.

Ұлыбританияның премьер-министрі: 1976-1979

Каллахен премьер-министр болғанға дейін үш басшылық кабинет лауазымын – қазынашылық, ішкі істер және сыртқы істер министрлерін – атқарған жалғыз премьер-министр болды. Өзінің алғашқы жылында Оксфордтағы Раскин колледжінде халықтың білім сапасы туралы «негізді алаңдаушылықтарын» айтқанда «Ұлы пікірталас» деп белгілі болған мәселені бастады. Бұл талқылау үкіметтің министрліктері арқылы мемлекеттік білім берудің бағдарламасына және басқаруына көбірек араласуына әкелді, нәтижесінде он жылдан кейін Ұлттық оқу жоспары енгізілді. Премьер-министрлік лауазымының басында ол сол кездегі күйеу баласы Питер Джейді АҚШ-тағы британдық елші етіп тағайындауы дау тудырды. Каллахеннің премьер-министрлік кезеңі парламенттегі азшылық үкіметті басқару қиындықтарымен сипатталды: ол өмір сүру үшін шағын партиялармен келісімдер жасауға мәжбүр болды, соның ішінде Либерал-лейбористтік келісім және ол 1979 жылғы Шотландияның тәуелсіздік референдумы мен 1979 жылғы Уэльстің тәуелсіздік референдумына келісуге мәжбүр болды (біріншісі жақтады, бірақ қажетті көпшілікке жетпеді, ал екіншісі қарсы болды). Ол Ұлыбританияда қос таңбалы инфляция мен жұмыссыздықтың өсуі кезінде премьер-министр болды. Ол экономикалық дағдарысқа дефляциялық саясатты қабылдау және мемлекеттік шығыстарды қысқару арқылы жауап берді – бұл Маргарет Тэтчер басқаратын келесі консервативтік үкіметтің дағдарысты жеңілдету үшін ұстанатын монетаристтік экономикалық саясатының алғыкүші болды. Үкімет алдындағы экономикалық қиындықтарға қарамастан, 1978 жылдың жазында (Либерал-лейбористтік келісім аяқталғаннан кейін көп ұзамай) көптеген сауалнамалар Лейбористтерді алға шығарды және Каллахен күзгі сайлауды жариялайды деген күту күшейді, бұл оған 1983 жылдың күзіне дейін екінші мерзімге билікте болуға мүмкіндік берер еді. Осы уақытқа қарай экономика да жақсару белгілерін көрсетті. 1978 жыл Ұлыбритания үшін экономикалық жаңару жылы болды, инфляция бір таңбалы көрсеткішке дейін төмендеді, жұмыссыздық жыл ішінде азайды және жалпы өмір сүру деңгейі 8%-дан астамға өсті. Ол оппозициямен ойын ойнап, 1978 жылдың 7 қыркүйегінде сайлау туралы мәлімдеме жасауды күтіп отырды. Оның сайлауды шақырмау шешімі көптеген адамдар саяси аренадағы үстемдігінің белгісі деп қарады және ол қарсыластарын сол айдағы Кәсіподақтар конгресінде ескі музыкалық зал жұлдызы Веста Викторияның «Шіркеуде күту» әнін орындап мазақ етті. Бұл ТКК-мен тойланды, бірақ содан бері ол өршілдік сәт ретінде түсіндірілді. Каллахен сайлауға уәде бермегенін жеткізуді мақсат етті, сондай-ақ кейінірек Қанағаттанбау қысынына қатысты «елді алдағанын» мойындады. Қанағаттанбау қысы кезінде Лейбористтердің пікір сауалнамалары күрт төмендеді. Олар қысқы сауалнамалардың көп бөлігінде бірнеше баллмен жеңіп алды, бірақ 1979 жылдың ақпанында кем дегенде бір сауалнама консерваторларды Лейбористтерден 20 баллға артық көрсетті және Лейбористтердің алдағы сайлауда жеңіліске ұшырауы анық болды. Сайлауға дейін Daily Mirror және The Guardian Лейбористтерді қолдады, ал The Sun, Daily Mail, Daily Express және The Daily Telegraph консерваторларды қолдады. 1979 жылдың 28 наурызында Парламент 311–310 дауыспен үкіметке сенімсіздік білдірді, бұл Каллахенді 3 мамырда өткен жалпы сайлауды шақыруға мәжбүр етті. Маргарет Тэтчер басқаратын консерваторлар «Еңбек жұмыс істемейді» деген ұранмен науқан жүргізіп, сайлауда жеңіске жетті. Каллахен бұрынғы лейборист депутаты, сол кезде тележурналист болған Брайан Уолденнің Маргарет Тэтчермен екі теледебатқа қатысу ұсынысына келісті, олар LWT өндірісімен ITV-де 22 және 29 сәуірде көрсетілуі тиіс еді. Либералдық партияның талабы бойынша олардың басшысы Дэвид Стил де ұсынылып отырған дебаттарға қатысуға шақырылды және ол да ұсынысты тез қабылдады. Алайда, Тэтчер ханым дебаттарға қатысу ұсынысынан бас тартты, өйткені оның пікірінше, сайлау президентке емес, үкіметке арналған. Оның бас тартуы дебаттардың өтпеуіне әкелді. Каллахеннің 1978 жылы сайлауды шақырмауы саяси қателік ретінде қарастырылды, шын мәнінде, ол кейінірек сайлауды шақырмаудың қателік болғанын мойындады. Алайда, 1978 жылдың күзінде Лейбористтік партия жүргізген жеке сауалнамалар екі негізгі партияның қолдауы шамамен бірдей деңгейде екенін көрсетті. 1979 жылы билікті жоғалтқаннан кейін Лейбористтер келесі 18 жыл оппозицияда болды.

Отставка, арткы орындықтар мен зейнеткерлік жасқа шығу

Сайлаудағы жеңіліске қарамастан, Каллаган 1980 жылдың 15 қазанына дейін Лейборист партиясының басшысы қызметінде қалды, бұл партия конференциясы жеке мүшелер мен кәсіподақтарды қатыстыратын сайлау коллегиясы арқылы жаңа сайлау жүйесіне дауыс бергеннен кейін болды. Оның отставкасы оның орнын басатын адамды тек парламент депутаттары сайлайтынын қамтамасыз етті. Парламенттегі Лейборист партиясының тереңдейген ішкі дауларын ашық көрсеткен науқаннан кейін Майкл Фут 10 қарашада Каллаганның орнын басуға өткізілген сайлаудың екінші турында Денис Хилиді шамалы айырмамен жеңді. Фут бұл жарысқа салыстырмалы түрде кеш қосылған, ал оның қатысу шешімі Питер Шордың мүмкіндіктерін жойды. 1982 жылы ол досы Джеральд Фордпен бірге жыл сайынғы AEI Дүниежүзілік форумын құрды. 1983 жылы ол Лейбористтердің қорғаныс шығындарын қысқарту жоспарларына қарсы шықты және сол жылы Палатаның ең ұзақ қызмет еткен депутаты ретінде Палатаның Әкесі атанды. 1987 жылы ол "Жартер" орденінің серігі болды және 42 жылдық депутаттық қызметтен кейін 1987 жылғы жалпы сайлауда парламенттен шықты. Ол 1945 жылғы Лейбористтердің үлкен жеңісімен сайланған соңғы депутаттардың бірі болды. Одан кейін, 5 қараша 1987 жылы ол Оңтүстік Гламорган графтығындағы Кардифф қаласының Кардифф бароны Каллаган титулымен өмірлік пэр ретінде Лордтар палатасына көтерілді. 1987 жылы оның "Уақыт және мүмкіндік" атты автобиографиясы жарық көрді. Ол сондай-ақ Уэльс банкінің атқарушы емес директоры болып жұмыс істеді. Оның әйелі Одри, Грейт Ормонд Стрит ауруханасының бұрынғы төрағасы (1969–1982), бір газетке жазған хатында, Ж.М. Барри ауруханаға берген Питер Пэн авторлық құқығы сол жылдың соңында, 1987 жылы аяқталады екенін көрсетті (Барри қайтыс болғаннан кейін 50 жыл өткен соң қолданыстағы авторлық құқық мерзімі). 1988 жылы Каллаган Лордтар палатасында қаралып жатқан Авторлық құқық, дизайн және патенттер туралы заңға түзету ұсынды, авторлық құқық мерзімі өткеніне қарамастан, ауруханаға мәңгілік түрде роялти алу құқығын беру мақсатында, және бұл түзету үкімет тарапынан қабылданды. Тони Бенн 1997 жылғы 3 сәуірдегі күнделік жазбасында 1997 жылғы жалпы сайлау науқаны кезінде Каллаганға Лейборист штаб-пәтеріндегі ерікті адам телефон соғып, партияда белсендірек болуға дайын екенін сұрады. Бенннің айтуынша: "Жиырма бес жасқа жуық бір жас әйел Джим Каллаганға телефон шалып, "Сіз саясатта белсендірек болуды ойлағансыз ба?" деп сұрады. Сонда Каллаган: "Мен Лейборист партиясының премьер-министрі болдым, мен тағы не істей аламын?" деп жауап берді. Би-би-си радиосының 4-ші бағдарламасындағы "Адам түймесі" бағдарламасында сұхбат беру кезінде Каллаган Ұлыбританияға ядролық шабуыл жасалған жағдайда жауап беру туралы пікірін ресми түрде білдірген жалғыз премьер-министр болды: "Егер бұл қажет немесе маңызды болса, онда бұл қорқыту сәтсіз болды дегенді білдіреді, өйткені ядролық қарудың мәні, шын мәнінде, тек қорқыту құралы ретінде ғана", - деді ол. "Егер біз сол жағдайға жетсек, онда мен оны істеу қажет деп ойладым, сонда мен оны істедім. Әрине, бұл туралы менің күмәнім болды. Егер мен сол түймешікті басып, тірі қалсам, өзімді ешқашан кешіре алмас едім". 1999 жылдың қазан айында Каллаган The Oldie Magazine журналына соңғы 200 жылда Ұлыбританияның ең нашар премьер-министрі деп есептелуі мүмкін екенін айтты. Ол сондай-ақ бұл сұхбатта "Қайғылы қыстың" жауапкершілігін өз мойнына алуға тиіс екенін айтты.

Өлім

Каллаган 2005 жылғы 26 наурызда Шығыс Сассекстің Рингмердегі үйінде лобарлық пневмония, жүрек жеткіліксіздігі және бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды, туған күніне бір күн қалғанда 93 жасқа толуға тиіс еді. Ол 67 жыл бірге өмір сүрген әйелі Альцгеймер ауруына шалдыққандықтан соңғы төрт жылын қарттар үйінде өткізгеннен кейін 11 күн өткен соң қайтыс болды. Ол Ұлыбританияның ең ұзақ өмір сүрген бұрынғы премьер-министрі болып қайтыс болды, бұл рекордты Гарольд Макмилланнан 39 күн бұрын көрсеткен. Каллахан бұрынғы премьер-министр Эдвард Хиттен 4 ай бұрын қайтыс болды. Лорд Каллаханның денесі кремацияланды, ал күлі оның әйелі бұрын директорлар кеңесінің төрағасы болған Лондонның Great Ormond Street ауруханасының кіреберісіндегі Питер Пэн мүсінінің түбіндегі гүлзарға шашылды. Оның "Жартер орденінің туы" Виндзор сарайындағы Сент-Джордж капелласынан Кардиффтегі Лландафф соборіна көшірілді.

Каллаганның кітаптары

Каллахан, Джеймс. Уақыт және мүмкіндік. Коллинз, 1987. Каллахан, Джеймс. Британдық сыртқы саясаттағы шақырулар мен мүмкіндіктер. Фабиан қоғамы, 1975.

Өмірбаяндары мен зерттеулері

Эштон, Найджел. «Жергілікті террорист жақсылыққа ұмтылды»: Каллаган үкіметі және араб-израиль бейбіт процесі, 1977–79». Қазіргі британ тарихы 31.1 (2017): 114–135 онлайн. Белл, Патрик. Лейбористік партия оппозицияда 1970–1974 (Routledge, 2012). Бірн, Кристофер, Ник Рэндалл және Кевин Текстон. «Кейнестік әлеуметтік қамтамасызданудың құлдырауы 1970–1979: Хит, Уилсон, Каллаган». Британ саясатындағы премьер-министрлік басшылықтың өзгешелігі (Palgrave Pivot, Cham, 2020). 51–83 беттер. Чайлдс, Дэвид. 1945 жылдан бері Ұлыбритания: Саяси тарих (7-ші басылым, 2012), 190–212 беттер. Конрой, Гарри. Джеймс Каллаган (Haus, 2006). Делл, Эдмунд. Канцлерлер: Қазынашылық канцлерлерінің тарихы, 1945–90 (HarperCollins, 1997), 304–46 беттер, оның канцлерлік мерзімін қамтиды. Денвер, Дэвид және Марк Гарнет. 1964 жылдан бері британдық жалпы сайлаулар: Әртүрлілік, саяси бейтараптық және көңіл көшіру (2014). Дербишир, Деннис. Британиядағы саясат: Каллаганнан Тэтчерге дейін (Саяси шолулар). (Chambers, 1990). Девени, Пол Дж. Каллаганның Даунинг-стритке сапары (2010), 1976 жылға дейінгі ғылыми зерттеу. Үзінді. Донухью, Бернард. Премьер-министр: Гарольд Уилсон және Джеймс Каллаган басшылығымен саясат жүргізу, 1974–79 (Jonathan Cape, 1987). Дорей, Питер. «Қалуым керек пе, әлде кетуім керек пе?»: Джеймс Каллаганның 1978 жылдың күзінде жалпы сайлау шақырмау туралы шешімі. Британ саясаты (2016) 11#1, 95–118 беттер. Абстракт. Дорей, Питер. «Көптеген жаңа конституциялық тәжірибе»: 1977–8 жылдардағы «Либ-Лаб келісімінің» құрылуы. Парламент тарихы 30#3 (2011): 374–394. Донухью, Бернард. Ас үйдің ыстығы (Politico’s Publishing, 2003). Хэй, Колин. «Көңіл көшірудің отызыншы жылдығы». Саяси тоқсандық 80.4 (2009): 545–552. Хеннесси, Питер. Премьер-министр: 1945 жылдан бері кеңсе және оның иелері (Palgrave Macmillan, 2001), 376–96 беттер. Хиксон, Кевин және Джаспер Майлз, редакторлар. Джеймс Каллаган: Бағаланбаған премьер-министр ме? (Biteback, 2020). Үзінді. Хиксон, Кевин және Энтони Селдон, редакторлар. Жаңа лейбористік партия, Ескі лейбористік партия: Вильсон және Каллаган үкіметтері 1974–1979 (Routledge, 2004). Холмс, Мартин. Лейбористік үкімет, 1974–79: Саяси мақсаттар және экономикалық шындық (Macmillan, 1985). Хьюз, Р. Джеральд және басқалар. «Лейбористік партияның қорғаныс және сыртқы саясаты, 1976–79». Джеймс Каллаган: Бағаланбаған премьер-министр ме? (Biteback, 2020), 235–258 беттер. Джеффрис, Кевин (ред.). Лейбористік партияның басшылары (I. B. Tauris, 1999). Джонс, Тюдор. Лейбористік партияны қайта құру: Гейтскеллден Блэрге дейін (Routledge, 2005). Киркуп, Джонатан, ред. Либ-Лаб келісімі: Парламенттік келісім, 1977–78 (2014). Үзінді. Марш, Стив. «Уилсон, Каллаган және ағыл-американдық қатынастарды басқару, 1974–1976». Қазіргі британ тарихы (2020): 1–26. https://doi.org/10.1080/13619462.2020.1785292. Мередит, Стивен. «Джеймс Каллаганның шешендігі». Бейваннан Милибандқа дейінгі лейбористік ораторлар (Манчестер университетінің баспасы, 2016). Онлайн. Мередит, Стивен. Ескі және жаңа лейбористік партия: британдық лейбористік партиясының парламенттік оң қанаты 1970–79 және Жаңа лейбористік партияның тамыры (Oxford University Press, 2008). Морган, Кеннет О. Каллаган: Өмір (Oxford University Press, 1997). Үзінді. Морган, Кеннет О. 1945 жылдан бері Ұлыбритания: Халықтың бейбітшілігі (2-ші басылым, 2001), 397–433 беттер. Прайс, Сью. «Джеймс Каллаган 1976–9: Қамқоршы». Сью Прайс, «Президенттікке айналдыру» (Palgrave Macmillan, 1997), 147–162 беттер. Роджерс, Уильям. «Стресстегі үкімет. Ұлыбританияның 1979 жылғы көңіл көшіруі». Саяси тоқсандық 55#2 (1984): 171–179. Роджерс, Крис. «Гарольд Уилсон және Джеймс Каллаганның экономикалық саясаты және фунт стерлинг мәселесі». Қазіргі британ тарихы 25#3 (2011): 339–363. Розен, Грег. Лейбористік биографиялар сөздігі (Politico’s Publishing, 2001). Розен, Грег. Ескі лейбористік партиядан жаңаға (Politico’s Publishing, 2005). Шеппард, Джон. Дағдарыс? Қандай дағдарыс?: Каллаган үкіметі және британдық көңіл көшіру (Манчестер университетінің баспасы, 2013). Скед, Алан және Крис Кук. Соғыстан кейінгі Ұлыбритания: Саяси тарих (4-ші басылым, 1993), 312–28 беттер. Томас, Джеймс. «Тарихпен байланысты»: 1979–2004 жылдардағы британ саясатындағы көңіл көшіру. БАҚ, мәдениет және қоғам 29#2 (2007): 263–283. Тернер, Алвин. Дағдарыс? Қандай дағдарыс?: 1970-жылдардағы Ұлыбритания (2013), 181–204 беттер. Уасс, Дуглас. Төмендеуден құлдырау: Ұлыбританияның макроэкономикалық саясатының қалыптасуы және 1976 жылғы ХВҚ дағдарысы (2008).

Мемуарлары

Хили, Денис. Өмірім. Майкл Джозеф, 1989 жыл.