Кіріспе
Британдық саясаткер және оппозиция басшысы Хью Тодд Найлор Гейтскелл (9 сәуір 1906 – 18 қаңтар 1963) – британдық саясаткер, 1955 жылдан 1963 жылы қайтыс болғанға дейін Еңбек партиясының және Оппозиция басшысы қызметін атқарды. Экономика лекторы және соғыс жылдарындағы мемлекеттік қызметкер, ол 1945 жылы Парламентке сайланды және Клемент Аттли үкіметтерінде, әсіресе 1946–1947 жылдардағы суық қыстан кейін Отын және энергетика министрі болып қызмет етті, соңынан Қаржы министрі ретінде Кабинетке қосылды. 1951 жылы әскери шығындарды арттыру қажеттілігі туғанда, ол Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі арқылы тіс протездері мен көзілдіріктерге ақы төлеуді енгізді, бұл солшыл саясаткер Аneurin Bevan-ды Кабинеттен кетуге мәжбүр етті. Оның Консервативтік партия өкілі Раб Батлермен саяси көзқарастағы ұқсастығы «Бутскеллизм» деп аталды – бастапқыда олардың есімдерін біріктіретін сатирикалық термин, және 1970 жылдарға дейін ірі партиялардың ішкі және сыртқы саясаттың негізгі мәселелері бойынша келісімге келген соғыстан кейінгі консенсустың бір бөлігі болды. 1951 жылдан бастап оппозицияда болған Еңбек партиясымен Гайтскелл Беванмен және оның жақтастарымен аяқсыз көшбасшылық күреске түсіп, 1955 жылы Еңбек партиясының және Оппозиция басшысы болды. 1956 жылы ол Эден үкіметінің Суэц каналында әскери күш қолдануына қарсы болды. Экономиканың өркендеген кезінде ол 1959 жылғы жалпы сайлауда Еңбек партиясын үшінші рет жеңіліске ұшыратты. 1950 жылдардың соңында, ірі кәсіподақтардың қарсылығына қарамастан, ол Еңбек партиясының Конституциясының IV-тармағын жоюға тырысты, бұл тарапты өндіріс құралдарының барлығын мемлекеттік меншікке алуға міндеттейтін. Ол мемлекеттік меншікті толығымен жоққа шығармады, бірақ сонымен қатар бостандық, әлеуметтік әл-ауқат және, ең бастысы, теңдік сияқты этикалық мақсаттарды баса назардап, оларды аралас экономикадағы салық және әлеуметтік саясат арқылы қол жеткізуге болатынын айтты. Оның Еңбек партиясының оң қанатындағы ревизионистік көзқарастары кейде «Гейтскеллизм» деп аталды. Осы сәтсіздікке қарамастан, Гайтскелл Еңбек партиясының саясаты ретінде біржақты ядролық қарусыздануды қабылдау әрекетіне қарсы шықты және премьер-министр Харольд Макмилланның Ұлыбританияны Еуропалық экономикалық қауымдастыққа қосу әрекетіне қарсы тұрды. Ол өзінің қақтығысқа толы басшылығы мен тікелейлігі үшін жақсы көрілді де, жек көрілді де. 1963 жылы ол күрт қайтыс болды, сол кезде Еңбек партиясын қайтадан билікке жеткізіп, келесі премьер-министр болуға айналуға дайын тұрғандай көрінді.
Hugh Todd Naylor Gaitskell (9 April 1906 – 18 January 1963) was a British politician who served as Leader of the Labour Party and Leader of the Opposition from 1955 until his death in 1963. An economics lecturer and wartime civil servant, he was elected to Parliament in 1945 and held office in Clement Attlee's governments, notably as Minister of Fuel and Power following the bitter winter of 1946–47, and eventually joining the Cabinet as Chancellor of the Exchequer. Facing the need to increase military spending in 1951, he imposed National Health Service charges on dentures and spectacles, prompting the leading left winger Aneurin Bevan to resign from the Cabinet. The perceived similarity in his outlook to that of his Conservative Party counterpart Rab Butler was dubbed "Butskellism", initially a satirical term blending their names, and was one aspect of the post war consensus through which the major parties largely agreed on the main points of domestic and foreign policy until the 1970s. With Labour in opposition from 1951, Gaitskell won bitter leadership battles with Bevan and his supporters to become the Leader of the Labour Party and Leader of the Opposition in 1955. In 1956 he opposed the Eden government's use of military force at Suez. Against a backdrop of a booming economy he led Labour to its third successive defeat at the 1959 general election. In the late 1950s, in the teeth of opposition from the major trade unions, he attempted in vain to remove Clause IV of the Labour Party Constitution, which committed Labour to nationalisation of all the means of production. He did not reject public ownership altogether, but also emphasised the ethical goals of liberty, social welfare and above all equality, and argued that they could be achieved by fiscal and social policies within a mixed economy. His revisionist views, on the right wing of the Labour Party, were sometimes called Gaitskellism. Despite this setback, Gaitskell reversed an attempt to adopt unilateral nuclear disarmament as Labour Party policy, and opposed Prime Minister Harold Macmillan's attempt to lead the UK into the European Common Market. He was loved and hated for his confrontational leadership and brutal frankness. He died suddenly in 1963, when he appeared to be on the verge of leading Labour back into power and becoming the next prime minister.
Ерте өмір
Хью Гейтскелл Лондонның Кенсингтон қаласында дүниеге келді. Ол Үндістан мемлекеттік қызметінде болған Артур Гейтскеллдің (1869–1915) үшінші және кіші баласы еді. Оның анасы Аделаида Мэри, туған аты Жеймисон (1956 жылы қайтыс болды), әкесі Джордж Жеймисон Шанхайда бас консул қызметін атқарған, ал одан бұрын Қытай мен Жапония үшін британнің жоғарғы сотының судьясы болған. Бала кезінде оны "Сэм" деп атаған. Гейтскелл 1912–1919 жылдары "Дракон" мектебінде оқыды, онда болашақ ақын Джон Бетджеманмен дос болды. Содан кейін 1919–1924 жылдары Уинчестер колледжінде білім алды. 1927 жылы философия, саясат және экономика мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірді. Гейтскелл кейіннен Коулдың гильдиялық социализміне де, синдикализмге де қарсы шықты және жалпы ереуілдің – тікелей кәсіподақ әрекеттері арқылы билікті басып алуға бағытталған стратегияның соңғы сәтсіз әрекеті болғанын ойлады. Бұл стратегия 1921 жылғы сәтсіз Үштік одақ ереуілінде бұрын сынақтан өткен. Лейборист партиясының болашақ басшысы ретінде қарастырылған Освальд Мослиге Гейтскеллдің қаншалықты жақсы көрінгені белгісіз. Кейіннен Гейтскеллдің әйелі ол оған ешқашан жақсы көрінбегенін айтты, бірақ Маргарет Коул, Эван Дурбиннің әйелі және Ноэль Холл оның солай болғанына сенді, бірақ фракциялық бөліністерге қарсы болғандықтан ол 1931 жылы Мослидің "Жаңа партиясына" қосылуға құмар болған жоқ. Гейтскелл 1931 жылдың наурыз айында Г.Д.Х. Коул құрған "Жаңа Фабиандық зерттеу бюросының" жұмысына көмектесті. 1934 жылы ол лейбористтік қаржы сарапшыларына (мысалы, Хью Далтон, оның қамқорлығында болған, Дуглас Джей және Эван Дурбин) және экономист Николас Давенпорт сияқты қалалық тұлғаларға арналған "XYZ клубына" қосылды. 1934 жылы Гейтскелл Рокфеллер стипендиясымен Венада болды, Пол Розенштейн Роданмен бірлесіп. Сондай-ақ ол университет оқытушысы болды. 1920 жылдардың соңында WEA лекторы болып жұмыс істеген кезде Гейтскелл Ноттингемширдегі жергілікті әйелмен бірге тұрды. Бұл оның алғашқы ересек қарым-қатынасы болды деп есептеледі. 1930 жылдардың ортасында Гейтскелл үйленген әйелмен, миссис Дора Фростпен (туған аты Кредитор) жақын қарым-қатынас құрды, ол Венадағы оның соңғы тұруына қосылуға келді. Сол кездегі неке адалдығын бұзуға байланысты жағдай соншалықты жағымсыз болғандықтан, ол 1935 жылы Чатхэмдегі парламенттік сайлау кампаниясында оған көмектеспеуді жөн көрді. 1937 жылғы Неке туралы заң қабылданғанға дейін ажырасу алу қиын болғандықтан, олар 9 сәуірде, 1937 жылы, Гейтскеллдің отыз бірінші туған күнінде үйленді, Эван Дурбин куәгер болды. Дораның бұрынғы некесінен Реймонд Фрост деген ұлы болды (1925 жылы туған). Гейтскеллдің екі қызы болды: Джулия (1939 жылы туған) және Крессида (1942 жылы туған). Дора Гейтскелл күйеуінің қайтысынан кейін бір жыл өткен соң Еңбек партиясының өмірлік пэріне ие болды және 1989 жылы қайтыс болды. Гейтскелл 1950 жылдары жазушы Ян Флемингтің әйелі Энн Флемингпен ұзаққа созылған қарым-қатынаста болды. Ол Эвелин Уоға 1958 жылы өткен кешкі асқа қатысты хат жазды, онда Гейтскелл мен Оксфордтағы достары "қол ұстасып, өлеңдер оқыды, себебі ерте жасында олар бір-бірін жақсы көрген", ал күйеуінің келуі "өрескел гомосексуалдарды үнсіз қалдырды", олар "өте қуанышты емес сияқты" болды. Вудроу Уайатт "[Гейтскеллдің] Тониге [Кросландқа] деген сүйіспеншілігінде платондық гомосексуализмнің бір ұсқын болғанын" жазды. Бұл оның қатал бейнесімен қарама-қарсы болды. Ол Бильдерберг тобының басқару комитетінің мүшесі болды.
In private, he was humorous and fun loving, with a love of ballroom dancing. This contrasted with his stern public image. He was a member of the Steering Committee of the Bilderberg Group.
Соғыс кезіндегі мемлекеттік қызметші және Парламентке сайлау
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1940 жылғы мамырда Черчилльдің коалициялық үкіметі құрылғаннан бастап Гайтскелл Ноэль Холл мен Хью Далтонмен бірге Экономикалық соғыс министрлігінде аға мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді, бұл оған үкіметтік тәжірибе жинақтауға көмектесті. 1942 жылғы ақпанда Далтонмен бірге Гайтскелл Сауда кеңесіне ауыстырылды, онда ол алғаш рет кеншілер одақтарының басшыларымен танысты, олар кейіннен 1950 жылдары Анеурин Беванға қарсы күресінде оны қолдады. Осы қызметі үшін 1945 жылы Британ империясы орденінің командирі атағымен марапатталды. 1945 жылғы наурызда Гайтскелл шамадан тыс жұмыс істеуден туындаған жүрек қанайналымның бұзылуына ұшырады. Дем алуды ұсынғандықтан, ол Лидстегі парламенттік үміткерліктен бас тартуды ойлады, бірақ сайлау округіндегі жұмыскерлермен жақсы қарым-қатынаста болды және олар оның мүмкіндігі болмаса да, оны қолдауға және үгіт жүргізуге уәде берді. Соғыстан кейін ол UCL-ге профессор болып оралу туралы ұсыныс алды, бірақ академиялық экономиканың тұрақсыздығы мен математикаға артық көңіл бөлуі оған ұнамады, себебі ол бұл пәннен көп білмеді. Осы кезде ол қоғамдық өмірге көбірек бейімделді. Гайтскелл 1945 жылғы еңбекшілер партиясының үлкен жеңісімен Лейдс-Оңтүстік округінен Парламент депутаты (MP) болып сайланды. 1945 жылы 393 еңбекші депутаттың 263-і жаңадан сайланғандықтан, бұл сирек кездесетін құрмет болар еді, бірақ ол орын алмады. Парламенттегі қарапайым депутат ретінде ол Далтонның Англия банкін ұлттандыруын қолдады, ол 1946 жылғы 14 ақпанда Корольдік келісімге қол қойылды. Далтон Лондон қаласының үстінен саяси бақылауды қайта орнатып жатырмын деп мәлімдеу арқылы партиялық ұпай жинауға тырысты, бірақ бұл ақиқаттан алыс болды, өйткені Банк бұрыннан-ақ саяси бақылауда болды. Кейбір консерватор депутаттар бұл шараға қарсы сөйлесе де, оппозиция жетекшісі Черчилль оған қарсы шықпады, ол 1920 жылдары канцлер болған кезінен бастап Банкке екіұшты көзқараспен қарады.
Отын және электр энергиясы министрлігі
Гайтскеллге алғашқы министрлік тағайындамасы 1946 жылдың мамыр айында отын және қуат жөніндегі парламенттік хатшысының орынбасары болып берілді, ол Эммануэль "Мэнни" Шинвеллдің басшылығымен қызмет етті. Бұл жұмыс бастапқыда Гарольд Уилсонға арналған еді, ал Гайтскеллдің Жұмыс министрлігіндегі Парламенттік хатшы лауазымын Уилсоннан кейін иеленуі күтілген. Гайтскеллдің пікірінше, орта таптың интеллектуалдық социалистеріне күдікпен қараған Шинвелл, Вильсон тау-кен өнеркәсібінде сарапшы болғандықтан, оны Вильсонға қарағанда артық көруі мүмкін. Гайтскелл Көмірді мемлекеттік меншікке алу туралы заң жобасын Палата арқылы өткізуде маңызды рөл атқарды, комитет кезеңінің көп бөлігін жүргізіп, соңғы пікір алмасуды аяқтады. 1947 жылдың ақпан айындағы отын дағдарысында Шинвелл, Гайтскеллдің ескертулерін елемегеннен кейін, электр станцияларын жабуға рұқсат сұрауға мәжбүр болды; Гайтскелл басқаратын арнайы комитет құрылды, ол көмірді қайда жөнелту керектігін шешті. 1947 жылы ол электр қуатын мемлекеттік меншікке алуды Палата арқылы өткізуде де маңызды рөл атқарды, екінші оқылымдағы пікір алмасуды аяқтады. Ол сол жылдың басында Гастингстегі муниципалды сайлау кампаниясы кезінде адамдарға отынды үнемдеу үшін аз моншақ қабылдауды ұсынғанда қателік жасады, сондай-ақ өзінің көп моншақ қабылдамағанын қосты; қазан айының соңында Черчилль Үкіметтің «жаман иіс» таратқанына таңқаларлық емес екенін айтып, спикерден Лейборист министрлерін «жаман» деп сипаттауға рұқсат беруді сұрады, бұл әдетте парламенттік емес сөз, бірақ ол жай фактіні айту болар еді. Гайтскелл жеке көлік иелері үшін негізгі бензин рационын жою арқылы өзін көптеген адамға ұнатпады, бірақ мұнайды қайта өңдеу зауыттарын салуға ынталандырды, бұл сол кезде көп назар аудармаған қадам, бірақ болашақта маңызды салдарларға әкелер еді. Криппс пен Далтон сияқты, Гайтскелл де арзан ақшаның жақтасы болды. Жоғары пайыздық мөлшерлемелер 1920 жылдардың алтын стандартымен және дефляциялық саясатымен байланысты деп есептелді, сонымен қатар 1940 жылдардағы саясаттың басымдығы баға механизміне қарағанда сандық реттеу (мысалы, қаржыда валюталық бақылау немесе физикалық тауарларды рациондау) болды. 1930 жылдары төмендетілген пайыздық мөлшерлемелер консерваторлар 1952 жылы билікке оралғаннан кейін ғана саясаттың құралы ретінде қайта қолданыла бастады. Криппс ауыр сырқаттанды және 18 шілдеде Швейцарияға емделуге баруға мәжбүр болды; Аттли Криппстің жауапкершіліктерін үш жас, қаржылық жағынан қабілетті министрлердің кеңесімен өзіне алуды жариялады. Гайтскелл мен Уилсон 19 тамызда Чекерсте Аттли, Эрнест Бевин және Криппстің қатысуымен кездесті, Бевин мен Криппс девальвацияға көңілсіздік білдірді. Шешім 9 тамызда Министрлер кабинетінде бекітілді, бірақ Криппс Гайтскеллдің жүзбелі диапазон жоспарын қабылдамады. Девальвация (4,03 доллардан 2,80 долларға дейін) 18 қыркүйекте, жексенбі күні, өткен күні өткен құпия кабинет отырысынан кейін жарияланды. Көптеген елдер соған еліктеді, сондықтан АҚШ долларын пайдаланатын елдермен Ұлыбританияның саудасына әсер етті. Гайтскелл бастапқыда девальвацияға күдікпен қарады, өйткені бұл баға механизмі болды, бірақ Роберт Холлдың осы дағдарыстағы құрметіне ие болды. Ол девальвацияны іске асыру үшін және американдықтарды риза қылу үшін шығындарды қысқарту қажеттігін қабылдады және бұрынғы канцлер Далтонды Экономикалық саясат комитетінде қысқартулардың қажеті жоқ деп мәлімдегені үшін «адал емес» деп ойлады. Криппс девальвация туралы хабарламасында девальвация қысқартуларға балама екенін айтқаннан кейін, 300 миллион фунт стерлингтік қысқартулар келіспесе, отставкаға кетуге дайын екенін мәлімдеді; Анеурин Беван (Денсаулық сақтау министрі) де өз кезегінде отставкаға кетуге дайын екенін айтты, сондай-ақ А. В. Александр (Қорғаныс министрі) де. Нәтижесінде, қысқартулардың көп бөлігі Беванның тұрғын үй бюджетінен басқа болашақ шығындар жоспарларына қатысты болды.
Экономика министрі
1950 жылдың қаңтарында Гайтскелл Экономикалық саясат комитетіне «Бақылау және Либерализация» деген мақаласын ұсынды, оған кейде қатысуға шақырылатын. Ол былай деп жазды: «Либерализация мәселесінде біз жеткілікті қадам жасадық. Бірақ біз мұны саяси себептермен істедік – АҚШ және Еуропа». Ол валютаның айырбасталуына және сауда серіктестеріне қатысты кемсітушілік болмауына қарсы болды, бұл екі саясатты АҚШ жақтады. Ұлыбритания әлі де Достастық елдері ішінде фунт стерлингпен сауданы ынталандыруды қалаған, ал Гайтскелл Ұлыбританияның 1948-49 жылдардағы АҚШ-тағы сияқты төмендеуден сақтану мүмкіндігін сақтап қалуды көздеді, себебі Ұлыбритания девальвация арқасында одан көп бөлігінен құтылған еді. 1950 жылдың ақпан айында өткен жалпы сайлауда үкімет аз ғана басымдықпен қайта сайланды. Одан кейін болған қайта құру кезінде Гайтскелл Экономикалық істер министрі болып тағайындалды, ол іс жүзінде Вице-канцлер болды, бірақ әлі де Кабинеттен тыс қалды. Тағайындалғаннан кейін көп ұзамай ол Криппсті жиі қатаңдатуға тура келгенін жазды, өйткені ол өзінің қоғамдық бейнесіндегідей қатал емес еді, және әріптестерімен келіссөздерде тым көп ұступтар жасамайтынына көз жеткізуі керек болды. Жаңа Ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне (NHS) жұмсалатын қаражаттың деңгейі болжамдардан әлдеқайда жоғары болды. 1949 жылдың қарашасында мемлекеттік шығындардың жоғары деңгейі мәселе болып тұрғанда және Криппстің қысымымен Беван үкіметке рецепттерге ақы төлеу құқығын беретін заң жобасын Парламент арқылы өткізді, бірақ олар әлі енгізілмеген (Криппс рецепт үшін 1 шиллинг қалаған, бірақ Беван оған келіспеді). 1949-50 қаржы жылында Криппс денсаулық сақтауға қосымша 90 миллион фунт стерлинг жұмсады («қосымшалар»). 1950 жылдың басында Криппс Беван отставкаға кетумен қорқытқаннан кейін, бұл жолы жалған тістер мен көзілдіріктерге қосымша төлемдер енгізу жоспарынан бас тартты, бірақ Гайтскелл Беванның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің шығындарына бақылау жасау үшін құрылған комитетке енгізілді. Қаржы министрлігі денсаулық сақтау шығындарын жылына 350 миллион фунт стерлингке дейін шектеуді қалады, бірақ 1950-51 жылдарға 392 миллион фунт стерлинг қабылдауға дайын болды. Гайтскелл мен Беван арасында шиеленіс пайда болды. 1950 жылдың 28 маусымында болған бір кездесуде Беван бөлмеден шығып кетуге асыққанда Атли оны тоқтатып қайтарды. Беван Криппстің экономика министрлерінің жұма күнгі кештеріне қатысуын тоқтатты. Осы кештердің бірінен кейін Беванның бұрынғы одақтасы Джон Стречи, қазіргі Тамақ министрі, Гайтскеллге шабуыл жасағаны үшін оны сынады, оны «Үкіметтегі шынымен елеулі адамдардың бірі» деп есептеді, бірақ Беван оған «ешнәрсе, ештеңе, ештеңе» деп аяқтап, қынжырлы күлді.
Қайта қарулану және Еуропалық төлемдер одағы
1950 жылдың екінші жартысында батыс елдері кең ауқымды қайта қарулануға кірісті. 1950 жылдың маусымында Корей соғысының басталуы АҚШ үшін Оңтүстік Кореяны жоғалту қаупін тудырды (ол Жапонияны қорғау үшін өте маңызды деп есептелді), ал күзде АҚШ пен Коммунистік Қытай арасындағы толыққанды соғысқа ұласу қаупі туды. Сонымен қатар, кеңестік Одақ Батыс Еуропаға (көптеген елдерде қарусыз және коммунистік идеологияның күшті ықпалында) шабуыл жасауы мүмкін деген шын алаңдаушылық болды, және АҚШ өзіне көмектеспесе, Ұлыбританияға көмектеспейді деген де болжамдар айтылды. Чехословакиядағы демократияның құлауы 1948 жылға дейін созылған болатын. 1950 жылдың тамызында Ұлыбританияның қорғаныс бюджеті 2,3 млрд фунт стерлингтен 3,6 млрд фунтқа дейін ұлғайтылды (бұл үш жылдық кезеңдегі жалпы сома); сол кезде АҚШ қаржыны бөлісуге дайын екені көрінді. 1950 жылдың қыркүйегінде TUC екі жылдық жалақыны тоқтату туралы шешімді кері қайтарғаннан кейін инфляциялық қысым күшейді, бірақ жалақыда күрт өсім болған жоқ. Үкіметтің Парламенттегі аз ғана көпшілігі және жақын арада жаңа сайлау өтетін мүмкіндігін ескере отырып, қатаң шаралар қабылдау қиын болды. 1950 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританияның төлем балансы оңға бұрылғаннан кейін Гайтскелл Ұлыбританияның Еуропалық төлемдер одағына (European Payments Union) қосылуы туралы келісімге келді, яғни екіжақты клиринг жүйесінің орнына еуропалық валюталар бір-біріне шартты түрде айырбасталатын болады, тіпті АҚШ долларына қатысты емес болса да. Бұрын Еуропа ішіндегі сауда үшін доллар қажет болған. Осыған дейін Гайтскелл кейбір елдердің тұрақты дефицитте қалуы мүмкін екеніне және осылайша көрші елдерін тегін несие алу үшін пайдалана алатынына, немесе керісінше, Бельгияның артықшылығы оған Ұлыбританиядан алтын мен долларды сорып алуға мүмкіндік беретініне алаңдаған. Еуропалық төлемдер одағы 1958 жылы фунт стерлингті айырбастауға рұқсат бергенге дейін қолданыста болды. Гайтскелл соңғы кезде Беванды Лейборист партиясының болашақ көшбасшысы деп есептегенмен, 1950 жылғы партия конференциясында ("The Daily Telegraph" газетінің саяси тілшісі 2 қазан күні олар екеуі болашақ көшбасшылық үшін жасырын күреске түскенін дұрыс болжады. АҚШ Конгресінің Ұлыбританияға қайта қаруланудың шығындарын өтеуге көмектесуге құлшынбайтыны анық болды. Гайтскелл 1950 жылдың қазанында Вашингтонға алғаш рет сапар жасады, Канцлер болғанға дейін. Ол сауда шарттарының Ұлыбританияға қарсы өзгеретіні және қайта қаруланудың қымбаттығы туралы ескертті. 1950 жылдың қазан айында Криппс ақыры Қаржы министрі лауазымынан кетті. Дальтон Гайтскелді оның орнына ұсынды. Сэр Эдвард Бриджес саяси салмағы бар Герберт Моррисонды қалаған; Моррисон девальвацияны ерте жақтаған, бірақ өзін лайықты деп санамаған. Гайтскелл 44 жасында тағайындалды, бұл өте ерекше жағдай, өйткені Атлидің кабинетінің көп бөлігі алпыстан асқан адамдардан тұрған. Ол 1782 жылдан бері Парламенттегі ең аз тәжірибелі Канцлер атанды. Қаржы министрі ретінде ол Криппстің экономикалық жоспарлауды бақылауын сақтап қалды. Криппс пен Гайтскелл екеуі де Гайтскеллдің ресми кабинеттік тізімде Атли, Бевин және Моррисоннан кейін тізімделуін талап етті. Гайтскеллдің айтуынша, Беван Криппс өзіне Қаржы министрлігін уәде еткенін жиі айтқан. Раб Батлер мен Сэмюэл Британ екеуі де 1970-ші жылдардың басында Гайтскеллдің сол кезге дейін 20-шы ғасырдың ең білікті Канцлері болғанын айтты. 1950 жылдың желтоқсан айында Гайтскелл Ким Кобболдтың (Англия Банкінің басшысы) және Холлдың пайыздық ставканы көтеру туралы кеңесін қабылдамады, мұндай саясатты "толыққанды ескірген" деп сипаттады. Гайтскелл бұл өзгерістерді денсаулық сақтау шығындарын үнемдеуге кедергі келтіретін факторды азайту ретінде қабылдады. Гайтскелл әлі де фунт стерлинг саудасына қатысты жеңілдік беруді жақтады және фунт стерлингті айырбастауға қарсы болды, бірақ 1950 жылдың қазан айында Вашингтонға жасаған сапарынан кейін АҚШ-қа көбірек қолдау көрсетті. 1951 жылдың ақпан айында ол кабинеттегі антиамериканизмді қатты сынады. Беванның 1951 жылғы 15 ақпандағы Парламенттегі сөйлеуінде қару-жараққа қосымша 4,7 млрд фунт стерлинг жұмсалуы қорғалды, бірақ оның сөйлеуінің көп бөлігі тым тез қарулануға қарсы ескертулерден тұрды және коммунизм қару арқылы емес, демократиялық социализм арқылы жеңіледі. Гайтскелл келесі күні Беванның шешендігіне қарамастан, ол "командалық жұмыста қиындық тудыратын, тіпті нашаррақ - сенімсіз және адал емес әріптес" екеніне өкініш білдірді.
Бюджет
Гейтскелл 1951 жылғы көктемгі бюджетінде Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінде рецепт бойынша берілетін көзілдіріктер мен тіс протездеріне төлем енгізу туралы даулы шешім қабылдады. Министрлер кабинеті 1951 жылғы ақпан айында тіс емдері мен көзілдіріктерге төлемдер енгізуге принцип бойынша келісім берді. 9 наурызда Эрнест Бевин Сыртқы істер министрлігінен алынып, бір айдан кейін қайтыс болды. Беван оның орнына тағайындалуға үміттене білгенімен, алты айдың ішінде екінші рет маңызды лауазымға ие болу мүмкіндігінен айырылды. Осы кезде басқа министрлер Беван отставкаға кетуге ыңғайлы жағдай іздеп жүргенін және оны жаңсақ көрсету үшін көптеген жеңілдіктер жасаудың қажеті жоқ екенін сезінді. Сонымен қатар, автомобильдер, теледидарлар және тұрмыстық техника сияқты сәнді тауарларға сатып алу салығы 33%-дан 66%-ға дейін өсті, ал кино билеттеріне ойын-сауық салығы көтерілді. Бірақ, сонымен бірге, табыс салығы мен зейнетақы да артты, бұл зейнеткерлерге өмір сүру құнының өсуін өтеуге мүмкіндік берді, ал жесірлерге, жұмыссыздарға және науқастарға төленетін балаларға берілетін жәрдемақылар, сондай-ақ неке және бала туу жәрдемақылары да ұлғайтылды. Бұған қоса, сатып алу салығынан бірқатар тауарлар алынып тасталды. Бюджет қорғанысқа жұмсалатын қаражатты 500 миллион фунт стерлингтен 1,5 миллиард фунт стерлингке дейін арттырды (1951-52 жылдарға), бұл Крипстен қалған артық қаражат пен оңтайлы өсім болжамдарының арқасында мүмкін болды. Капиталдық табысқа салық енгізу жоспары 1952 жылға шегерілді. Премьер-министр Атлидің бюджет жобасына алғашқы реакциясы – онда көп дауыс жинау мүмкін емес екендігі болды. Гейтскелл оған қайта қарулану жылында дауыс күтуге болмайтынын жауап берді. 22 наурыздағы кабинет отырысында Гайтскелл рецепт бойынша төлемдерді міндетті ету ниетінен бас тартты, себебі бұл шынымен ауырған адамдарға қиындық тудыруы мүмкін еді.
Беванның отставкасы
Гейтскелл мен Атли қаруландыру бағдарламасының толыққанды іске асырылмауы мүмкін екенін ескертті. Гейтскелл 3 сәуір 1951 жылы Экономикалық саясат комитетіне машина құралдарының жетіспеушілігі туралы хабарлады және олардың бір бөлігін АҚШ-тан импорттауға болатынын, бірақ бұл төлем балансын нашарлататынын айтты. Биван бұл шараларды тегін медициналық көмек көрсету принципіне жасалған соққы деп бағалады және 3 сәуір 1951 жылы Бермондсиде сөйлеген сөзінде денсаулық сақтау төлемдерін қабылдамай, отставкаға кететінін мәлімдеді. Гейтскелл жаңа канцлердің өкіметін орнату қажеттігінен өзге, мұны Кабинетті ашық түрде қысымға салу әрекеті деп қарады және Далтонға Беванның "ықпалы әлдеқайда жоғары бағаланған" және ол Ллойд Джорджтың либералдарды бөліп тастағаны сияқты Лейбористік партияны да бөлуі мүмкін екенін айтты. Атли ауруханада емделіп жатқанда Кабинеттің төрағасы болған Герберт Моррисон мемлекеттік шығыстарға келісілген лимит белгіленсін, бірақ Ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне (ҰДСЖ) төлемдер енгізілмесін деп ұсынды. Гейтскелл экономикалық инвестициялар немесе қайта қарулану есебінен әлеуметтік шығыстарға шексіз міндеттемелер болмайтынын қадағалап, Моррисонның ұсынысын қабылдамады. Гейтскеллдің бюджеті сол кезде мақтауға ие болды. Оның ізашары Стаффорд Криппс оған "саяси ыңғайға" бойын алдырмағаны үшін ризашылық білдіріп хат жазды, ал оны екі жас депутат – Рой Дженкинс пен Энтони Кросленд, кейіннен берік одақтастарға айналды, көпшілік алдында қолдады. Бюджеттен кейін Тони Бенн, сол кезде Лейбористік партияның оң қанатында болған, 11 сәуірдегі партия отырысындағы (яғни Лейбористік депутаттардың отырысы) атмосфераны "шынайы жеңіліс сезімі" деп сипаттады, себебі жағдай одан да нашар болуы мүмкін еді; Парламенттік Лейбористік партия (ПЛП) бюджетті күшпен қолдады. Бірақ Беван Гайтскелл ұсынған денсаулық сақтау төлемдерінің уақытша екенін жариялау туралы келісімді "бір құрметсіздік" деп қабылдамады. Беванның серігі Майкл Фут Tribune газетінде Гайтскеллді Филип Сноуденмен (1931 жылы кесімдер жасаған және Екінші Лейбористік үкіметті құлатқан канцлер, содан кейін ол және Кабинеттің басқа да жетекші мүшелері торилер басымдығымен құрылған Ұлттық үкіметке кірген) салыстырып редакциялық мақала жазды. Беван 21 сәуірде Харольд Уилсон мен Джон Фримен сияқты отставкаға кетті. Гейтскелл 24 сәуірдегі партия отырысында өз бюджетін қорғады. Ол қаруландыру бағдарламасының іске асырылатынына қатысты әлі де ерте екенін айтты.
Талдау
Эдмунд Делл Беван да, Гейтскелл де осы оқиғадан көп мәртебе алған жоқ деп санайды. "Гейтскелл Беванға үлкен қызығушылық танытып, оған билік ету қажеттілігімен мазаланып жүрді". Жасалма тістер мен көзілдірікке байланысты алымдар үлкен бюджет аясында "мардымсыз" және "қаржылық тұрғыдан ешқандай маңызы болмады", бірақ Беван "сабырсыз, мақтанқор, шулы және кабинет мүшелерінің төзімділігін сарқып беруге тырысқандай көрінді". Гейтскелл денсаулық сақтау төлемдерін үш жылға дейін шектеуге (парламент оларды ұзартуға дауыс берсе) келісті, зейнетақы мәселесінде Кәсіби одақтар тобына жеңілдіктер жасады, ал күнделікті жазбаларынан дивидендтерге қойылған шектеулер оны қуантпағаны көрінеді, бірақ ол Беванға маңызды жеңілдіктер беруге дайын емес еді. Алайда, Деллдің пікірінше, әрбір канцлер өзінің принципиалды ұстанымдарына бекініп тұруы керек, әйтпесе ол барлығына мойынсұнуға мәжбүр болады. Гейтскелл өзін елді қорғап жүрген адам деп есептеп, Лейбористер партиясын "жауапты үкіметтік партия" ретінде көрсетуді қалады, бірақ халық әлі алдағы инфляциялық проблеманың күрделілігін сезініп үлкермеген еді. Гейтскелл 1960 жылы Джордж Браунға: "Біздің арамызда билік үшін күрес болды – ол да білді, мен де білдім" деді. Джон Кэмпбелл Беванның Гейтскеллдің, Моррисонның көмегімен оны Министрлер кабинетінен ығыстыруға тырысқандығы туралы пікірімен келіседі. Гейтскелл Лейбористер партиясының салықтық жауапкершілікпен басқаруын қажет деп санайтын, 1951 жылғы 4 мамырда Далтонға өзі мен Беван Лейбористік партияның болашағы үшін күресіп жатқанын, егер Беван жеңіске жетсе, Лейбористер партиясы көп жылдар бойы биліктен шеттетілетінін айтты (әрине, Гейтскелл жеңіске жеткенімен, олар көп жылдар бойы биліктен тыс қалды). Егер Атли ауырмаған болса, ол тараптарды келісімге келтіруге тырысқан болар еді. Тарихшы Брайан Бривати алымдардың маңызы қайта қаруланудың жоғары шығындарына қарағанда "елеусіз" екенін айтады, бұл экспорттан түскен табысты жұтып алып, Британияның келешектегі қалпына келуіне кері әсер етті.
Салдары
1950 жылы британдық төлем балансының 300 миллион фунт стерлингтік артығы 1951 жылы 400 миллион фунт стерлингтік тапшылыққа айналды, бұл сол кезге дейін тіркелген ең күрт өзгеріс болды. Бұл, ішінара, кәсіпорындардың экспортты өндірудің орнына қайта қарулануға көшуімен байланысты болды. Басқа себебі – сауда шарттарының нашарлауы: Ирандағы мұнай дағдарысынан кейін мұнай бағасының өсуі доллардың елден шығуына әкелді, ал жүн, қалайы және резеңке бағасы төмендегендіктен стерлинг аймағының қалған бөлігі экспорттан бұрынғыдай көп доллар таппады. 1951 жылдың екінші жартысында шетелдегі стерлинг аймағы Солтүстік Америкадан 1950 жылғы көрсеткіштен екі есе көп тауар импорттады. 1951 жылы инфляция күшейе бастады, мемлекеттік бюджеттің артығы жойылды, және экономиканың қызуының тағы бір белгісі ретінде жұмыссыздық 1945 жылғы деңгейге дейін төмендеді. 1951 жылдың екінші жартысында Гайтскелл өмір сүру құнының өсуінің саяси салдарынан алаңдады, бірақ Financial Times және The Economist оны тұтынуды шектеу үшін бағаларды көтеруді пайдалануда, ал тұтыну тауарларын өндірудің орнына қайта қарулануға ресурстарды бөлуде айыптады. Гайтскелл 1951 жылдың маусым, шілде және тамыз айларында экономиканы баяулату үшін пайыздық ставканы көтеру туралы қазынашылықтың ұсынысын қайтадан қабылдамады. Ол жоғары пайыздық ставкалар банктерге пайда әкелетініне сенді, бұл кәсіподақтарға ұнамас еді, және ол банктерден несие беруді шектеуді талап етуге ғана дайын болды. 1951 жылдың тамыз-қыркүйек айларында қазынашылық стерлингтік дағдарысқа толыққанды тап болды, оны жаңа консервативтік үкіметке жүктеді. Стерлинг ресми бағасы 2,80 доллардан төмендеп, нарықта 2,40 доллардан сатылды. Гайтскелл 1951 жылдың күзінде Вашингтонға сапар шекті, онда АҚШ қазынашылығының министрі Джон Уэсли Снайдерді "тар көзқарасты, провинциалды және жартылай изоляционист" деп есептеді. АҚШ-тың қайта қарулануы әлемдік шикізат бағасын қалай өсіріп жатқанын зерттеу үшін Плоуден мен Аверелл Харриманнан тұратын комиссия құрылды. 1951 жылдың қазан айында өткен жалпы сайлауда Лейбористер консерваторлардан көп дауыс алғанына қарамастан жеңіліске ұшырады. Бевандар жеңілісті Моррисонның "біріктіру" саясатына байланыстырды, ал оңшылдар Беванды жарылыс тудырды деп айыптады. Ешкім Лейбористердің биліктен көп жылдарға кететінін күтпеді, ал Эттли 1953 жылға қарай қайтадан премьер-министр болады деп үміттенеді. Консерваторлар билікке оралғаннан кейін, жаңа канцлер Раб Батлер 1952 жылы шетелдегі шығыстарды қысқарту арқылы төлем балансын артықшылыққа қайтарды, бұл шараны Делл Гайтскелл американдықтарды ашудан сақтау үшін жасады деп санайды. Кейін Батлер өзінің естеліктерінде (Мүмкіннің өнері, 163-бет) оны "төлем балансының күрт нашарлауына тап болған саяси тышқан, ірімшік рационын кесіп жауап берді" деп сипаттады. Консерваторлар 1952 жылы қарулану жоспарларын қысқартқаннан кейін Кросленд Гайтскеллдің бюджетті жұрт алдында қолдауы үшін өзін "толық ақымақ" етіп көрсеткенін айтты. Алайда, тіпті 1951 жылдың соңында Корея соғысының жалпы соғысқа айналу ықтималдығы төмендеді (фронт желісі тұрақталды, АҚШ әкімшілігі Қытайға қарсы әрекеттерді күшейтуге ниеті жоқ екенін мәлімдеді), сондықтан кез келген үкімет 1952 жылы қорғаныс шығындарын қысқартуы мүмкін еді.
195152 жыл
Қарсылық ретінде Гейтскеллдің Гэмпстедтегі Фрогнал бақтарындағы үйі саяси интригалардың орталығына айналды. Бастапқыда Герберт Моррисонның Атлиден кейін партия басшысы болуы мүмкін көрінетін. Бұл кезең Анеурин Беван басқаратын Еңбек партиясының «бевани» сол қанаты арасындағы фракциялық тартыстармен еректелді, олардың күші негізінен сайлау округтеріндегі Еңбек партияларында («CLP») және Парламенттік партияда (Еңбекші депутаттардың «PLP» деп біріктірілген тобы) басымдыққа ие болған «гейтскелли» оң қанатында жатты. Беван бұл кезде Гайтскеллді келесі Лейбористік үкіметте «кіші кеңсе кызметкері» деңгейіне түсіру керек деп ойлады. 1952 жылдың 1 тамызында Гайтскелл Черчилльті (сол кездегі премьер-министр) Парламенттегі пікірсайыста қиын жағдайға түсіргенде, Беван Гайтскеллге шабуыл жасады. Бұл оқиға консерваторлардың жеңілдеуімен және Кросманның айтуынша, Лейбористік орындықтарда «мұздай үнсіздікпен» қарсы алынды. Дальтон (1952 жылдың 30 қыркүйегінде) Морекамбтағы партиялық конференцияны «1926 жылдан бері жаман мінез бен жалпы жеккөрушілік тұрғысынан ең жаман» деп сипаттады, ал Майкл Фут оны «қазғыртқы, құрылыстай, жамандаушы, өкпелі» деп атады. Бірқатар солшыл ұсыныстар қабылданды. Беваниттер Лейбористік партияның Ұлттық атқару комитетінің («NEC») сайлау бөлімін басып алды: Беван, Барбара Касл, Том Дриберг, Ян Микардо және Гарольд Уилсон алғашқы бес орынды иеленді, ал Кросман жетінші орынға орналасты. Герберт Моррисон мен Хью Далтон сияқты оңшыл саяхатшылар сайлауда жеңіліске ұшырады, ал «Ескі гвардияның» жалғыз аман қалған өкілі Джим Гриффитс алтыншы орынды иеленді. Қорғаныс министрі ретінде қайта қарулану бағдарламасына жауапты деп есептелген Шинвелл өткен жылы сайлауда жеңіліске ұшыраған еді. 1952 жылдың 5 қазанында Сталибриджде сөйлеген сөзінде Гайтскелл сайлау округтерінің делегаттарының «шамамен алтыдан бірі коммунистік көзқарастарды ұстанатын немесе коммунистердің ықпалында болғандай көрінеді» деп мәлімдеді және «Трибунада» жарияланған «Аттли, Моррисон және біздің қалғандарымызға қатысты уытты шабуылдар мен жала жапқан шабуылдар» арқылы айтарлықтай бұрмаланған үгіт-насихат ағынына шабуыл жасады. Ол Лейбористік партияға «көше билігі» қауіп төндіретінін, оны «разочарованиеға ұшыраған журналистер» (Майкл Фут пен Том Дриберг сияқты бірқатар беваниттер журналист болған) ұйымдастырғанын мәлімдеді. Беван мен Гайтскелл арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, уақыт өте келе жамансыды. 1953 жылы бірде Гайтскелл көлеңкелі кабинет отырысында бірлікке шақырғанда, Беван оған «күшті жеккөрудің көзқарасын» танытып, «Сен қозғалыста тым жаспын, не айтып жатқаныңды білмейсің» деді. Беван 1954 жылдың сәуір айында SEATO құруға Лейбористік партияның қолдау көрсетуіне наразылық білдіріп, көлеңкелі кабинеттен кетті. Қазынашылыққа сайлау өте маңызды деп есептелді, өйткені ол зейнетке шығуы жақын болатын Атлидің орнын басатын адамды анықтауға мүмкіндік берді.
1955 жыл
1955 жылдың наурыз айында Беван, бірнеше күн бұрын партиялық отырыста партия саясатына қарсылық білдірмеген, енді Аттлиге қарсы шығып, жаңа H бомбасын пайдалану үшін талаптар қойды, оған жауап ретінде Лейбористердің қолдауын алуға тырысты. Ол және тағы 62 адам дауыс беруден бас тартты, бұл партиялық сенімді сақтаушылардың одан партиялық тәртібін алып тастауды талап етуіне әкелді, содан кейін Атқару комитеті оны партиядан ресми түрде шығарып тастау керек болды. Бірнеше күннен кейін Гейтскелл "ерте ме, кеш пе [Беван] кететін болады деп ойладым, бірақ бұл дұрыс уақыт па екеніне сенімді емеспін" (19 наурыз) деді. Дегенмен, Гейтскелл Донкастердегі тыңдаушыларға Беван "біздің партияның сайланған басшысына тікелей қарсылық көрсетті" және оны командалық ойыншы емес деп айыптады. Тағы бірнеше күннен кейін (16 наурыз) партия отырысында Беван Гейтскеллді өзіне қарсы тікелей жалған айып таққандығын айыптап, "платформада отырған балтамен бетке ұрғылаған адамдар" басшылықты құлатып жатыр деді. Аттлидің ыңғайсыз қорытындысынан кейін Парламенттік Лейбористтік партия 114–112 дауыспен Беваннан партиялық тәртібін алып тастады. Гейтскелл кәсіподақтардың бағытын ұстанды және Беванды партиядан шығаруды талап етті, Кросманға (24 наурыз) Иан Микардо Беванды партия басшысы ету үшін округтік партияларда Бевандық ұйымды басқарып жатқанын айтты. Кросман Беванның "басшы болғысы келгені жартылай ғана" және Атлиге қарсы ешқандай қастандық жасаған жоқ, ал негізінен Моррисон мен Гейтскеллге қарсы наразылық білдірумен айналысатынын айтқанда, соңғысы "Най мен Адольф Гитлердің арасында керемет параллельдер бар. Олар бірдей демагогтар. Кішкене айырмашылықтар бар, бірақ көзге түсетіні – ұқсастық" деп жауап берді. Атқару комитетінің кіші комитетіне шақырылған Беван "Гейтскеллдің бұрышына тығылудан" бас тартты. Кездесуде Гейтскелл бір рет ғана сөз сөйлеп, Беваннан басшыға шабуыл жасамауға уәде беруін сұрады. Беван бұл "құрсау" болғандықтан бас тартты. Беванның H бомбасы бойынша наразылығы үшін кешірім сұрауы қабылданды. Гейтскелл бұл нәтижені (2 сәуір) "тепе-теңдік, менің өзімнің жағдайым күмәнді" деп сипаттады. Сол күзде Маргейтте өткен конференцияда Гейтскелл құлшыныс тудырған және жақсы қабылданатын сөз сөйледі, онда өзінің социалистік нарықтарын атап өтіп, ұлттандыру осы мақсатқа жетудің "маңызды құралы" екенін дәлелдеді. Беван сөзді "қызыл бетімен және ашумен" тыңдап, Гейтскеллдің "таза демагогиясына" наразылық білдірді. 1955 жылдың қазан айында Гейтскелл партияның қазынашысы болып қайта сайланды, бұл өткен жылғыдан гөрі Беваннан көп дауыспен жеңіске жетті. Гейтскелл партия басшылығы сайысында Беванды жеңіске ұшырды (Морисон нашар үшінші орын алды). Гейтскелл достарына "Беван өзінің мінез-құлқымен маған басшылықты лақтырып жіберді" деді, бұл пікірді Атли мен Гарольд Уилсон да бөлісті. Гейтскелл сол кездегі партия басшысы үшін өте тәжірибесіз еді. Ол партия отырысында Беванға "егер Беван дауыс беруді қабылдаса, жомарттықпен одан артық болмаймын" деп уәде беріп, оған зәйтүн бұтағын ұсынды. Беван келісіп, Гейтскеллге "жоғары лауазымға" ие болуын тіледі. Бривати Гейтскелдің 1951–1955 жылдардағы "саяси өнеріне лайықты баға берілмегенін, энергиясы, стратегиясы және таза батылдығы үшін" деп жазады. Гейтскелл 27 шілде күні сағат 11:00-де Парламенттегі талқылауда Насердің әрекетіне наразылық білдірді. Жаз бойы Гейтскеллдің ұстанымы оңайырақ болды, ол Мысырмен дауды Біріккен Ұлттар Ұйымына жіберуді ұсынды. Суэцте оның алғашқы сөзі (2 тамыз 1956) Насерді сынап, көптеген консерваторлар оны құптады және күш қолдануды қолдайтынын білдірді, бірақ Бривати пікірінше, ол Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы жасалуы керек деген шартына жеткілікті мән бермеді. 3 және 10 тамыздағы Еденге жазған екі хатында Гейтскелл Насерді айыптады, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымының жарғысын бұзатын кез-келген әрекетті қолдамайтынын ескертті. Гейтскеллдің Суэцке қатысты ұстанымы либералдардың қолдауын тапты. Саясат зерттеушісі Марк Абрамс оны Лейбористтік партияның антиколониалистік дауыстарды жинап, оның тартымдылығын кеңейту қажеттілігіне сендірді, бірақ бұл Лейбористтік партия үшін ұзақ мерзімді маңызды даму болады. Сол кезде Гейтскелл баспасөзде қатты сынға ұшырады, әсіресе оның Тори диссиденттерін Еденді биліктен алып тастауға деген сәтсіз өтініші үшін.
Ұлттандыру және саяси философия
Гайтскелл 1955–59 жылдары өзінің бұрынғы және кейінгі бейнесінен айырмашылығы, келісімге келген көшбасшы болды. Еңбек партиясы келесі жалпы сайлауда жеңіске жетеді деп күтілді және Кэмпбеллдің пікірінше, ол консерваторларға жеткілікті түрде қарсы тұрмады немесе шабуыл жасамады. Гейтскелл бастапқыда ұлттандыруды моральдық және экономикалық тұрғыдан дұрыс деп санайтын, сондай-ақ менеджерлер мен жұмыскерлер арасындағы қатынастардың өзгеретініне үміттенді. Гейтскеллдің саяси философиясы Гейтскеллизм деп аталды және 1950 жылдардың соңынан бастап ұлттандыру мәселесі бойынша кәсіподақтармен күшейіп келе жатқан қақтығысқа әкелді. Өндіріс құралдарының мемлекеттік меншігіне деген бұрынғы қатал міндеттемесінен бас тартып, оны көптеген пайдалы құралдардың бірі деп қарады, сонымен қатар жеке бостандық, әлеуметтік әл-ауқат және, ең бастысы, әлеуметтік теңдік мақсаттарын баса көрсетті. Гейтскеллизм Еңбек қозғалысына адалдықты басты этикалық мақсат ретінде төмендетуге бейімделді және егер үкімет нарыққа бағдарланған аралас экономика аясында тиісті фискалдық және әлеуметтік саясат шараларын қолданса, жаңа мақсаттарға қол жеткізуге болады деп мәлімдеді. Фрэнк Кузинс 1956 жылы ТГВУ-ның Бас хатшысы болып тағайындалды, бұл кәсіподақтардың солға қарай бет бұру процесін бастады. 1957 жылғы конференцияда "Индустрия және қоғам" атты құжат бекітілді, онда шағын жекеменшік фирмалардың акцияларын мемлекеттік сатып алуды қоса алғанда, икемділікке шақырылды. Бұл туралы Беванның әйелі Дженни Ли және "Трибун" газетінің редакторы Майкл Фут, сол кезде парламенттен тыс болған, қатты наразылық білдірді. 1959 жылдың жазында Хью және Дора Гейтскелл Беванмен бірге Макмилланның жақындағы сәтті сапарын қайталау үшін КСРО-ға барды. Ньюкасл қаласында, жалпы сайлаудың жақын арада өтетінін ескере отырып, Гейтскелл Еңбек партиясының шығыс жоспарлары табыс салығын көтеруді талап етпейтінін уәде етті, бұл үшін оны торилер жауапкершіліктен айырды. Еңбек партиясы 1959 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетеді деп күтілген еді, бірақ жеңіске ілікпеді. Консерваторлар көпшілігін арттырды, бұл факт ішінара Ұлыбританиядағы соғыстан кейінгі өркендеумен байланысты болды. Бұл сайлаудағы жеңілістен кейін Еңбек партиясы тағы да жалпы сайлауда жеңіске жете ала ма деген сұрақтар туындады, бірақ Гейтскелл көшбасшы болып қалды. 1959 жылғы қарашадағы конференция, сайлауға байланысты кейінге қалдырылды, Гейтскеллдің IV-тармаққа қатысты әрекет етуді жоспарлап отырғаны туралы қауесеттерге байланысты бөлінді. Гейтскелл өз одақтастарының кеңесін елемей, Марк Абрамс жүргізген егжей-тегжейлі сауалнамаға сүйене отырып, жас сайлаушылар Еңбек партиясын ескірген деп санайтынын көрсетті. Бривати IV-тармақтың іс жүзінде маңызсыз екенін, бірақ Гейтскеллдің "Англия шіркеуінің отыз тоғыз бабының Еңбек партиясына баламасы ретінде жасаған тікелей шабуылы" болғанын жазды. Бенн (28 қараша 1959 ж.) былай деп жазды: "Найдың бүгін түстен кейін сөйлеген сөзі тапқыр, жарқын, оң, татуластырушы болды – Лидердің қалай әрекет ету керектігінің үлгісі. Ол Хьюды нокаутқа жібермеді, бірақ оны жұмсақпен итеріп шалқалады". "Викки" карикатурасында Гейтскеллдің Блэкпулге Беванмен бірге тандемде педальмен бара жатқаны көрсетілген, содан кейін ол қайтадан педальмен оралды, бірақ бұл жолы Беван алдыңғы орындыққа отырды (30 қараша 1959 ж.). Беван партия басшылығын қолға алуы мүмкін деген пікірлер көп болды, бірақ оның бұған батылы жетпеген сияқты, өйткені ол ешқашан тек өзінің мүддесі үшін ғана көшбасшы болғысы келмеген. Гейтскелл енді өзінің орынбасарымен дауласуға мүмкіндік бермеді және ол партияның ар-ожданының сақтаушысы ретінде үлкен ықпалға ие болды, бұл Джон Прескотттың Тони Блэрге қатысты орнынан анағұрлым күшті болды. Сонымен қатар, 1959 жылдың соңында Беван ауыр сырқатқа шалдықты, көпшілік назарынан тыс қалды және 1960 жылдың шілдесінде қайтыс болды. 1960 жылдың наурыз айында АХК Еңбек партиясының мақсаттарының жаңа мәлімдемесін IV-тармақты алмастыру емес, оған қосымша ретінде келісті. 1960 жылдың жазында кәсіподақ конференциялары, олардың көптеген ережелерінде IV-тармаққа тең нәрселер болды, жаңа ұсынысқа қарсы болды және соңында алты ірі кәсіподақтың төртеуі Гейтскеллдің жоспарларына қарсы шықты. Жаңа ұсыныс "бағалы мәлімдеме" ретінде төмендетілді. 1960 жылдың қараша айында Гарольд Уилсон Гейтскеллге басшылыққа сәтсіз қарсылық көрсетті. 1961 жылдың қазан айында Блэкпул конференциясында көпшілік көпжақты қарусыздануды қолдады. Ядролық қарусыздану мәселесі екі жаққа да бөліп тастады, сол жақтағылар көптегендері басшылықты ауыстыруды талап етті. Гейтскелл 1961 жылдың қараша айында Еңбек партиясының басшылығына тағы да сәтсіз қарсылық көрсетті, бұл жолы Энтони Гринвудтан. Демократиялық социализмді қолдау үшін Кампания құрылды – ол кәсіподақ қатарында көп ықпалға ие болған жоқ, бірақ парламенттік кандидаттарды іріктеуде біршама сәттілікке жетті. Ричард Гамильтон әйелі Терри Гамильтонмен бірге, екеуі де Ядролық қарусыздануды қолдау кампаниясының жақтастары болды, 1964 жылы "Хью Гейтскеллдің Фильмдік құбыжық ретіндегі портретін" жасауға бірлесіп жұмыс істеді, Ричард осы туындысын 1964 жылы Терринің 1962 жылы қайтыс болуынан кейін аяқтады. Англияның өнер кеңесі осы туындыны ұлттық коллекцияға сатып алды, бұл дау тудырды. Сурет дәмсіз шабуыл деп есептелді. Гамильтон өзінің постұлымдық автобиографиясында (үшінші тұлғада жазылған) былай деді: "Ол аяқталғаннан кейін нәтижеге риза болмады. Сурет оның ниет еткендей агрессияны көрсетпеді немесе оның мақсат тұтқан стильдік полюстілігін көрсетпеді. Ол тым ақылды, тым тапқыр болды: сарказм барлық адамзатқа әсер ететін тақырып үшін дұрыс құрал емес еді".
'When it was completed he was unhappy about the result. The painting did not have the aggression he had intended or the stylistic polarity he had aimed at. It was perhaps too smart alecky, too clever: sarcasm was not the right tool for a subject that affected all humanity.'
ЕЭК-тің жазуы
Гейтскелл өзінің кейбір жақтастарын Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа мүшелігіне қарсы шығуымен ренжітті, бұл консервативті премьер-министр Макмиллан 1961 жылдың шілдесінен бері көтеріп келген мәселе еді. Ол Ұлыбританияның қауымдастыққа қосылуына толық қарсы болмаса да, ЕЭҚ реформаларға кедергі келтіреді және мүшелік Ұлыбританияның Достастықпен қарым-қатынасына нұқсан келтіреді деп сенді. 1962 жылдың қазан айында партия конференциясында сөйлеген сөзінде Гейтскелл егер мақсат Ұлыбританияның Федеративтік Еуропаға қатысуы болса, бұл «Ұлыбританияның тәуелсіз еуропалық мемлекет ретінде, мың жылдық тарихының аяқталуы» дегенді білдіреді деді! Ол былай деп қосты: «Жарайды десеңіздер, аяқтайық! Бірақ, құдай-құдай, бұл шешімді ойлап, мұқият қарастыру керек». Гейтскеллдің денесі 1963 жылдың 23 қаңтарында Голдерс Грин крематорийінде өртелді. Оның күлі Лондонның солтүстігіндегі Хэмпстед шіркеуінің ауласындағы Сент-Джон шіркеуіне жерленді. Оның әйелі 1989 жылы қайтыс болып, оның қасына жерленді. Гейтскеллдің өлімі 1994 жылдың мамырында кейіннен Лейбористік партияның жетекшісі Джон Смиттің күрт қайтыс болуымен салыстырылды, ол да No 10-ның алдында тұрғандай болды. Оның мүлігі 1963 жылдың 23 сәуірінде 80 013 фунт 10 шиллинг 0 пенниге бағаланды (2020 жылғы бағамен шамамен 1,7 миллион фунт стерлинг). Әтлінің үкіметінде министр болған кезінен бастап, Гейтскелл 1956 жылға дейін күнделік жүргізді. Күнделік сол дәуір саясаты үшін маңызды біріншілік дереккөз болып табылады.
Құрлық теориясы
Гейтскеллдің қайтысы партия басшылығында Гарольд Уилсонға мүмкіндік берді; Уилсон 21 айдан кейін Лейбористер үшін келесі жалпы сайлауда шамалы артықшылықпен жеңіске жетті. Гейтскеллдің кенеттен және күтпеген өлімі қылмыс болуы мүмкін деген күмәндіктерге орын берді. Ең танымал қастандық теориясы Уилсонның (осы теорияны қолдаушылар оны КГБ агенты деп санайды) премьер-министр болуын қамтамасыз ету үшін Совет КГБ-ның жоспарланған қастандығына байланысты болды. Бұл мәлімдемеге Питер Райттың 1987 жылы жарық көрген "Шпион ұстағыш" кітабы жаңа тыныс берді, бірақ осыған дейін келген жалғыз дәлел – советтік дезертир Анатолий Голицыннің куәлігі болды. MI5 бірнеше жыл бойы Уилсонды қайта-қайта тергеді, бірақ ол КГБ-мен байланысы жоқ екенін анықтады.
Гайтскеллиттер және одан кейінгілер
Гейтскеллді Рой Дженкинс сияқты ізбасарлары құрметпен еске алатын, олар оны үміт, адалдық және ізгілік белгісі деп санайтын. Әсіресе Уилсон үкіметі көбінесе ұятты келісімдерге ұласып бара жатқанда. Барбара Касл сияқты солшылдар оның келісімсіздігі үшін оны жек көретін. Көптеген адамдар, соның ішінде Тони Бенн – сол кездегі Лейборист партиясының орталық саясатын ұстанатын саясаткер – оны партияны бөліп-жаратын тұлға деп ойлап, бастапқыда Уилсонды партияны біріктіретін жаңа мүмкіндік ретінде қарсы алды. Шындығында, Уилсонның премьер-министр ретіндегі ең жақын серіктері Кросман мен Касл бұрынғы Бевандықтар еді. Дегенмен, көптеген Гейтскелликтер 1964-1970 жылдар аралығында Гарольд Уилсонның кабинетінде жетекші лауазымдарды иеленді. Олардың көптегені – мысалы, Рой Дженкинс және Билл Роджерс, бірақ Энтони Кросленд немесе Дуглас Джей емес – Ұлыбританияның ЕЭО-ға мүшелігін қолдады, бұл мәселе 1970 жылдары Лейборист партиясын екіге бөліп, 1981 жылы SDP-нің тарауына себеп болды. Нил Киннок (1983-1992 жылдар аралығында Лейборист партиясының жетекшісі) Оңтүстік Уэльсте өсті және Беванды құрметтейтін. Ол өзінің солшыл қанатын құратын Militant тобымен күресінде Гейтскеллизмнің іздерін байқады, бірақ бұл салыстыру оған ұнамаса да. Джон Смит (1992-1994 жылдар аралығында Лейборист партиясының жетекшісі) 1960 жылдардың басында жас кезінде Гейтскеллик болған. Тони Блэрдің 1994 жылы жетекші болып сайланғаннан кейінгі алғашқы әрекеті IV тарауды жою болды. Осы және басқа да әрекеттері үшін оған сол кездегі Либерал-демократқа айналған қарт Рой Дженкинс қолдау көрсетті. Гейтскелл сияқты, Блэр де Лейборист партиясындағы көптеген қарсыластарының пікірінше, жеке мектепте білім алған, орта тапқа жататын адам еді.