Кіріспе
Майкл Маккинтош Фут (23 шілде 1913 – 3 наурыз 2010) – британдық саясаткер. 1980 жылдан 1983 жылға дейін Еңбек партиясының және Оппозиция жетекшісі болды. Фут мансабын Tribune және Evening Standard газеттерінде журналист ретінде бастады. Ол 1940 жылы Гитлердің бағыну саясатына қарсы "Күнәлі адамдар" атты poleмикалық еңбекті псевдониммен бірге жазды. Фут 1945 жылдан 1955 жылға және 1960 жылдан 1992 жылға дейін Парламент мүшесі (депутат) болды. Өзінің сөз өнерімен көзге түсетін, мансабының көп бөлігінде Еңбек партиясының сол қанатымен байланысты болған Фут, ядролық қаруды жою науқанының (CND) және Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастығынан (EEC) шығуының жақтаушысы болды. 1974 жылы Харольд Уилсонның үкіметінде Жұмыспен қамту министрі болып тағайындалды, ал кейін 1976 жылдан 1979 жылға дейін Джеймс Каллахан басшылығымен Парламент палатасының спикері болды. 1976 жылдан 1980 жылға дейін Каллаханның Еңбек партиясының орынбасары қызметін атқарды. Ұсынылған келісім бойынша жетекші болып сайланған Фут 1980 жылдан 1983 жылға дейін Еңбек партиясының және Оппозиция жетекшісі болды. Оның солшыл саяси көзқарастары және басшылығына сын айту оны беделсіз лидер етті. Телевизияда жақсы көрінбейтін болғандықтан, ол өзінің киім-кешегінің түзу болмауы үшін "Ворзел Гумидж" деп аталды. Сайлаудан кейін партия жетекшілігінен кетіп, оның орнына Нил Киннок жетекші болып тағайындалды.
Michael Mackintosh Foot (23 July 19133 March 2010) was a British politician who served as Leader of the Labour Party and Leader of the Opposition from 1980 to 1983. Foot began his career as a journalist on Tribune and the Evening Standard. He co wrote the 1940 polemic against appeasement of Hitler, Guilty Men, under a pseudonym. Foot served as a Member of Parliament (MP) from 1945 to 1955 and 1960 to 1992. A passionate orator, and associated with the left wing of the Labour Party for most of his career, Foot was an ardent supporter of the Campaign for Nuclear Disarmament (CND) and of British withdrawal from the European Economic Community (EEC). He was appointed to Harold Wilson's Cabinet as Employment Secretary in 1974, and he later served as Leader of the House of Commons from 1976 to 1979 under James Callaghan. He was also Deputy Leader of the Labour Party under Callaghan from 1976 to 1980. Elected as a compromise candidate, Foot served as Labour leader and Leader of the Opposition from 1980 to 1983. His strong left wing political positions and criticisms of his vacillating leadership made him an unpopular leader. Not particularly telegenic, he was nicknamed "Worzel Gummidge" for his rumpled appearance. He resigned the party leadership following the election, and was succeeded as party leader by Neil Kinnock.
Отбасы
Фут Липсон Террасасында, Плимут, Девон қаласында дүниеге келді. Ол Исаак Футтың (1880–1960) төртінші ұлы және жеті баланың бесіншісі еді. Исаак Фут – заңгер және Плимут қаласындағы Foot and Bowden заң фирмасын құрған адам (кейін бұл фирма басқа фирмамен бірігіп Foot Anstey болып қайта құрылды). Либералдық партияның белсенді мүшесі Исаак Фут 1922 жылдан 1924 жылға дейін және 1929 жылдан 1935 жылға дейін Корнуоллдағы Бодмин округінің парламент депутаты болды, сондай-ақ Плимут қаласының лорд-мэрі қызметін атқарды. Майкл Футтың туыстары: Сэр Дингл Фут (1905–1978), либералдық, кейіннен Лейбористік партия депутаты; Хью Фут, Барон Карадон (1907–1990), Кипр губернаторы (1957–1960) және 1964 жылдан 1970 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымында Ұлыбританияның өкілі; либерал саясаткер Джон Фут, кейіннен Барон Фут (1909–1999); Маргарет Элизабет Фут (1911–1965); Дженифер Маккинтош Хигет (1916–2002); және Кристофер Исаак Фут (1917–1984). Майкл Фут белсенді журналист Пол Футтың (1937–2004) және қайырымдылық жұмысын атқарушы Оливер Футтың (1946–2008) інісі болды.
Ерте өмір
Фут Плимут колледжінің дайындық мектебінде, Суанагедегі Форрес мектебінде және Редингтегі Лейтон Парк мектебінде білім алған. Ол Форрес мектебін бітірген кезде, директор оның әкесіне хат жолдады, онда ол «мектептегі барлық жағынан басшы бала болды» деді. Содан кейін Оксфордтың Уадхам колледжінде философия, саясат және экономика мамандықтарын оқыды. Фут Оксфорд одағының президенті болды. Ол сондай-ақ ESU USA Tour (Англиялық тілде сөйлейтін одақ ұйымдастырған АҚШ-тағы дебаттар турнесі) турнесіне қатысты. 1934 жылы екінші сынып дипломмен бітіргеннен кейін, ол Біркенхедте кеме кеңсесінің кызметкері болып жұмыс істеді. Фут Ливерпульдегі кедейлік пен жұмыссыздыққа қатты тәнті болды, бұл Плимутте көргенінен мүлдем өзгеше еді. Осы уақытқа дейін либерал болған Футты Оксфорд университетінің еңбек клубының президенті, канадалық Родс стипендиясының иегері Дэвид Льюис және басқалар социализмге көндірді: «Мен оны [Оксфордта] либерал болған кезімде таныдым [және Льюис] мені социализмге айналдыруға көмектесті». Фут Лейборист партиясына қосылып, 1935 жылғы жалпы сайлауда 22 жасында алғаш рет парламентке үміткер болды, онда ол Монмут округінен сайлауға түсті. Сайлау кезінде Фут премьер-министр Стэнли Болдуиннің қарулануға ұмтылуын сынады. Сайлауалды сөзінде Фут «Еуропадағы қару-жарақ жарысын дереу тоқтату керек» деді. Фут 1933 жылы Женевадағы көпжақты қарусыздану келіссөздері сәтсіз аяқталғаннан кейін, бір жақты қарусыздануды да қолдады. Фут журналист болып жұмыс істеді, қысқа уақыт «New Statesman» журналында еңбек етті, содан кейін 1937 жылдың басында құрылған солшыл апталық «Tribune» газетіне қосылды, оның мақсаты – «Бірлік науқанына» қолдау көрсету, Лейборист партиясы және басқа солшыл партиялар арасында фашизмге қарсы біртұтас майдан құруға бағытталған әрекет. Бұл науқанға Стаффорд Криппстің (Лейборист партиясымен байланысты) Социалистік лигасы, Тәуелсіз Лейборист партиясы және Ұлыбритания Коммунистік партиясы (КП) мүше болды. 1938 жылы Фут газеттің бірінші редакторы Уильям Меллор фашизм мен бағыныш саясатына қарсы халықтық майданға, соның ішінде социалистік емес партияларға қолдау көрсету туралы жаңа КП саясатын қабылдаудан бас тартқандықтан жұмыстан босатылғаннан кейін отставкаға кетті. 1955 жылғы сұхбатында Фут өзін либертариандық социалист деп идеологиялық тұрғыдан таныстырды. Ол империализмге қарсы белсенді күрескер болды және Үндістан лигасының жұмысына белсенді қатысты. Оксфордта оқыған кезінде ол Үндістан лигасының негізін қалаушы Кришна Менонның ықпалына түсті. Үндістан лигасы – Ұлыбританиядағы «Үндістанның азаттығы үшін» күрескен жетекші ұйым болды. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Футтың Үндістанға деген қызығушылығы жалғасты, ол Үндістан лигасының төрағасы болды.
Журналистика
Анеурин Беванның ұсынысымен Футты Лорд Бивербрук көп ұзамай «Evening Standard» газетіне жазушы ретінде жұмысқа алды. (Беван телефон арқылы Бивербрукке: «Менде жас, қайратты рыцарь бар. Оның басшысын жұмыстан шығарды, сондықтан ол өзі кетіп қалды. Оған көңіл қой. ») Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Фут әскери қызметке ерікті болып келді, бірақ созылмалы астмасының салдарынан қабылданбады. 2009 жылы ол құпия «Auxiliary Units» тобының мүшесі болғаны айтылды. 1940 жылы «Като» деген псевдониммен ол және тағы екі Бивербрук журналисі (газеттің редакторы Франк Оуэн және «Daily Express» газетінен Питер Говард) «Күнәлілер» атты кітап жариялады. Бұл кітап Рамзи Макдональд, Стэнли Болдуин және Невилл Чемберлен басқаратын Ұлттық үкіметтер кезіндегі британдық қаруланудың баяу қарқыны мен бағыныш саясатын сынады. (Осылайша Фут 1935 жылғы сайлаудағы позициясын өзгертті – сол кезде ол консервативтерді милитаристік деп айыптаған және нацистік Германияға қарсы қарусыздануды талап еткен еді.) Бивербрук 1942 жылы, Фут 28 жасқа толғанда, оны «Evening Standard» газетінің редакторы етіп тағайындады. Соғыс жылдары Фут сөз сөйледі, ол кейіннен 1974 жылдың ақпан айында көрсетілген «The World at War» деректі телесериалында пайда болды. Фут Черчилль үкіметінің соғыс жүргізуін сынаған «Daily Mirror» газетін қорғап сөйледі. Егер «Mirror» газетінің цензураға ұшырауына рұқсат берілсе, үкімет басқа газеттерге ешқандай талап қоймайды деген пікірді ол әжуалады. Фут 1945 жылы «Standard» газетін тастап, «Daily Herald» газетінде колонна жазушы болып жұмыс істеді. «Daily Herald» газеті Trades Union Congress және Odhams Press компанияларына бірлесіп тиесілі болды және ол, тиімді түрде, Лейбористік партияның ресми газеті еді. Ол 1948 жылдан 1952 жылға дейін және 1955 жылдан 1960 жылға дейін «Tribune» газетінің редакторы болып қайтадан жұмыс істеді. Саяси карьерасының бойында ол баспасөздің корпоративтік билігіне қарсы күресті.
Парламент мүшесі
Фут 1945 жылғы жалпы сайлауда Плимут Девонпорт сайлау округінен депутат болып сайланды. Оның сайлау агенті – Лейборист партиясының белсенді мүшесі және өмір бойы достасы Рон Лемин болды. Ол Лейборист партиясынан алғаш рет орын алып, 1955 жылғы жалпы сайлауда Дам Джоан Виккерстен күтпеген жеңіліс тартқанға дейін оны сақтап қалды. 1957 жылға дейін ол Криппстің орнын алған Анеурин Беванның ең жақын серігі болды, ол Лейборист партиясының солшыл қанатының жетекшісі болған. Фут Беванды Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінде рецепт бойынша төлем енгізуге наразылық білдіріп, Кабинеттен кету туралы мәлімдеме жасауға көндірді, бұл Лейборист партиясының Беваниттер мен Гейтскеллиттерге бөлінуіне әкелді. Фут пен Беван 1957 жылғы Лейборист партиясының конференциясында Беванның біржақты ядролық қарусызданудан бас тартқаннан кейін арақатынастары нашарлады. 1940 жылдардың соңында Суық соғыс басталғанға дейін Фут Еуропа үшін «үшінші жол» сыртқы саясатын жақтады (1947 жылы Ричард Кроссман және Ян Микардомен бірлесіп «Солға бұрылыңыз» атты памфлет жазды), бірақ Венгрия мен Чехословакияда коммунистер билікті басып алғаннан кейін ол және «Tribune» газеті коммунистерге қарсы позицияны қабылдады, соңынан НАТО-ға қосылды. Дегенмен Фут Батыстың Корея соғысын жүргізуін сынады, 1950 жылдардың басында Батыс Германияның қайта қарулануына қарсы болды және 1957 жылы Ядролық қарусыздану науқанының (CND) құрылуына қатысты. Оның редакторы болған «Tribune» газеті британ үкіметінің Суэц жорығына және 1956 жылы Кеңес Одағының Мажарстан революциясын басуына қарсы болды. Осы кезеңде ол «In The News» (BBC Television) және кейіннен «Free Speech» (ITV) ағымдағы оқиғалар бағдарламаларында жиі пайда болды. Фут қайтыс болғаннан кейін Энтони Ховард: «Сол кезде оның теледидардағы шеберлігіне ешқандай шағым болған жоқ» деді. Фут 1960 жылы Монмутширдегі Эбб Вейл сайлау округінде өткен қосымша сайлауда парламентке қайта оралды, бұл орын Беванның қайтысынан босаған еді. 1961 жылдың наурыз айында Корольдік әуе күштерінің шығындарына қатысты мәселеде Лейборист партиясының басшылығына қарсы шыққандықтан одан партиялық тағайындамасы алынып тасталды. Ол 1963 жылы ғана Парламенттік Лейборист тобына қайта оралды, ол кезде Хью Гейтскеллдің кенеттен қайтысынан кейін Гарольд Уилсон Лейборист партиясының жетекшісі болды. Гарольд Уилсон – 1964 жылы Роберт Максвеллдің «Pergamon Press» баспасынан шыққан Футтың шабыттандырған науқандық өмірбаянының тақырыбы болды – Футқа өзінің алғашқы үкіметінде орын ұсынды, бірақ Фут одан бас тартты, керісінше, Лейборист партиясының солшыл оппозициясының жетекшісі болды. Ол иммиграцияны шектеу, Еуропалық қауымдастыққа (немесе «Ортақ нарық» деп аталған) қосылу және кәсіподақтарды реформалау жөніндегі үкіметтің қадамдарына қарсы болды, Вьетнам соғысына және Родезияның тәуелсіздігін біржақты жариялауына қарсы болды, сондай-ақ 1968 жылы Чехословакиядағы «адамдықтағы социализмді» Кеңес Одағының басуын айыптады. Ол сондай-ақ консерваторлық оңшыл Эннох Пауэллмен бірігіп, үкіметтің мұрагерлік пэрлердің дауыс беру құқығын жою және өмірлік пэрлерден ғана тұратын Лордтар палатасын құру жоспарын құлатты – Футтың айтуынша, бұл «эвнухтардың гаремі» болды. Фут 1967 жылы Лейборист партиясының қазынашысы лауазымына Джеймс Каллаганмен бәсекелесті, бірақ жеңіліске ұшырады.
Үкіметте
1970 жылдан кейін Лейборист партия сол қанатқа қарай бұрылыс жасады, ал Уилсон Футпен келісімге келді. Фут 1970 және 1974 жылдар аралығында Гарольд Уилсонның Екінші көлеңке кабинетінде түрлі лауазымдарда қызмет етті. 1972 жылдың сәуір айында ол Эдвард Шорт пен Энтони Кросландпен бірге партия басшылығының орынбасары лауазымына кандидат болды. Бірінші дауыс беруде Фут Шорттан шамалы ғана қалып қойды, 110 дауысқа қарсы 111 дауыс жинады. Кросленд 61 дауыс алып, сайлаудан шығып қалды. Келесі күні «Глазго Геральд» газеті Шорттың Крослендтің дауыстарының көп бөлігін алуға басты үміткер екенін хабарлады. Екінші дауыс беруде Шорттың дауыс саны 145-ке дейін өсті, ал Футтың дауысы 116-ға ғана көтерілді, нәтижесінде Шорт 29 дауыспен жеңіске жетті. 1974 жылы Лейборист партиясы Уилсон басшылығымен қайтадан билікке келгенде Фут Жұмыспен қамту жөніндегі мемлекеттік хатшы болды. Бен Пимлоттың сөзінше, оның тағайындалуы партияның сол қанатын және кәсіподақтарды қуанту мақсатында жасалған. Осы лауазымда ол үкіметтің кәсіподақтардың қолдауын сақтап қалуына басты үлес қосты. Ол сонымен қатар Еңбек және қауіпсіздік туралы заңға, Хит министрлігінің кәсіподақ реформаларын жойған Кәсіподақтар және еңбек қатынастары туралы заңға, жүктілік себепті жұмыстан босатудан қорғауды енгізген және аналық демалыс ақысын заңдастырған Жұмыспен қамтуды қорғау туралы заңға жауапты болды. Оның Жұмыспен қамту министрі қызметі кезінде Acas қазіргі атауын және үкіметтен тәуелсіз орган ретіндегі қазіргі түрін қабылдады. Фут 1975 жылғы Ұлыбританияның Еуропалық қауымдастықтарға мүшелігіне қатысты референдумда «жоқ» деп дауыс берушілердің негізгі тірегі болды. 1976 жылы Уилсон зейнетке шыққанда Фут партия басшылығына үміттәнді, бірінші дауыс беруде көш бастады, бірақ ақырында Джеймс Каллаганнан жеңілді. Содан кейін ол сол жылы партияның орынбасры сайланды, ал Каллаган үкіметі кезінде Фут Каллаган үкіметінің өмір сүруін сақтаудың қиын міндетін алған Парламент Палатасының басшысы ретінде Кабинетке кірді, өйткені үкіметтің көпшілігі ең көп болмағанда. Дегенмен, ол зейнетақы мен жәрдемақы мөлшерлемесін арттыру, Полиция шағымдар кеңесін құру, жалпы білім беретін мектептерді кеңейту, үйсіздерге баспана беру бойынша заңдық міндеттерді белгілеу, балаларға жалпыға бірдей жәрдемақы төлеу, кеме жасауды мемлекеттік меншікке беру, Ұлттық денсаулық сақтау жүйесіндегі (NHS) төлемақы төсектерін жою және ауыл шаруашылығы жұмысшыларына тұрғын үйді қамтамасыз ету сияқты көптеген үкіметтік ұсыныстарды Парламент арқылы өткізе алды, бұл үкімет сенімсіздік дауысында бір дауыспен құлағанша болды. Фут Феррибридж алтылығының жабық кәсіподаққа бағынбағаны үшін жұмыстан босатылуға лайық екенін айтқаннан кейін Норман Теббит оны «таза фашизмге» тарта айыптады.
Еңбекшілердің басшылығы
1979 жылғы жалпы сайлауда Маргарет Тэтчер лейбористерді жеңгеннен кейін Джеймс Каллаган 18 ай бойы партия басшысы болып қалды, сосын ол отставкаға кетті. Фут 1980 жылдың 10 қарашасында Лейборист партиясының басшысы болып сайланды, ол екінші турда Денис Хилиді жеңіп алды (Лейборист партиясының депутаттары ғана қатысқан соңғы басшылық сайлау). Фут өзін келісімге келтіре алатын кандидат ретінде ұсынды, ол Хиллиден айырмашылығы, Тони Бенннің айналасындағы солшыл жаңа толқынмен бөлінген партияны біріктіре алатын еді. Бенниттер Каллаган үкіметінің сатқындықтары үшін кек алуды талап етті. Олар Каллаганның саясатына келіскен депутаттарды біржақты ядролық қарусыздануды, Еуропалық қауымдастықтан шығуды және кең ауқымда ұлттандыруды қолдайтын солшылдармен алмастыруды талап етті. Бенн басшылыққа үміткер болмады; Фут пен Хиллиден басқа, басқа кандидаттар (бірінші турда екеуі де іріктелді) Джон Силкин, Фут сияқты Трибунит және евроскептик Питер Шор болды. Стив Ричардс 1980 жылы атап өткендей, Хилли емес, Футты БАҚ және көптеген саяси тұлғалар келесі Лейборист партиясының басшысы деп күткен. Алайда, ол "Хили Каллаганның анық мұрагері ретінде кеңінен танылған" және БАҚ-тың кейбір бөліктері оны таңдамаған Лейборист партиясына "сенімсіздікпен" қараған, бірақ "Футты таңдау көрінетіндей дұрыс емес" деді. Оның пікірінше, Лейборист партиясының депутаттары партияның кең жағын басшылыққа біріктіре алатын солшыл тұлғаны іздеді, бірақ Хилли оны істей алмады. Ричардс партияның сол жағында болғанына қарамастан, Фут "тайпалық саясаткер" емес екенін және ол әртүрлі идеологиялармен жұмыс істей алатынын және Каллаганның адал орынбасары болғанын дәлелдеді. Сөйтіп Фут "бірлік кандидаты ретінде көрінді" және сайлауда жеңіске жетті. Басшы болған кезде Фут 67 жаста еді және денсаулығы нашар еді. 1979 жылғы энергетикалық дағдарыстан кейін Ұлыбритания 1980 жылы рецессияға ұшырады, бұл консервативті үкіметтің инфляцияға қарсы монетарист саясатының салдарынан болды, ол жұмыссыздықты арттырды. Нәтижесінде Лейборист партиясы консерваторлардан озып кетті. Фут басшы болып сайланғаннан кейін, қоғамдық пікірлер Лейборист партиясының екі таңбалы үстемдігін көрсетті, бұл оның келесі жалпы сайлауда премьер-министр болу үмітін арттырды, ол 1984 жылдың мамырында өткізілуі керек еді. Фут басшы болғанда консервативті саясатшы Кеннет Бейкер былай деді: "Лейборист партиясын Джим Каллаганның кезінде Док Гриннің Диксоны басқарды. Енді оны Ворзел Гаммидж басқарады". Футтың баспасөзdeгі лақап аты біртіндеп "Ворзел Гаммидж" немесе "Ворзел" болды. Бұл 1981 жылғы естелік күнінен кейін, ол Cenotaph салтанатына кейбіреулердің айтуынша есек жамылғысына ұқсайтын пальто киіп барған кезде, әсіресе жиі болды. Басшылық қызметтен кейін Фут ITV-дің сатирикалық қуыршақ шоуында "Спьютинг Имидж"де қорқытушы ретінде бейнеленді. СДП британдық БАҚ-тың үлкен бөлігінің қолдауын алды. 1981 жылдың көп бөлігінде және 1982 жылдың басында оның пікір сауалнамалары СДП-ның кем дегенде Лейборист партиясын басып өтіп, жалпы сайлауда жеңіске жетуі мүмкін екенін көрсетті. Консерваторлар Маргарет Тэтчердің экономикалық саясаты үшін танымал емес еді, ол жұмыссыздықты соғыстан кейінгі деңгейге жеткізді. Лейборист партиясының солшыл қанаты әлі де күшті болды. 1981 жылы Бенн Хиллиге Лейборист партиясының басшылығының орынбасары лауазымына қарсы күресуге шешім қабылдады, бұл сайыста Хилли жеңіске жетті, бірақ аз айырмамен. Фут әсер ету үшін күресті және оның тиімсіздігі үшін көп сынға ұшырады, бірақ оның Парламенттегі өнер көрсетуі - әсіресе 1982 жылғы Фолкленд соғысында - оған басқа парламентарийлердің кеңінен құрметін әкелді. Кейбір солшылдар оны Тэтчердің әскери қимылдарға дереу жүгінгенін қолдағаны үшін сынға алды. Оңшыл газеттер оны богемиялық эксцентрикалық деп санайтын нәрсесі үшін үнемі сынға алды, оны 1981 жылғы қарашадағы естелік күнінде Cenotaph-та гүл шоқтарын қою рәсімінде "түйе жакеті" деп атаған нәрсесі үшін шабуылдады (іс жүзінде ол шұбар пальто киген), оны бір Лейборист партиясының депутаты "жұмыстан тыс нава" деп атады. Фут патшайым-ана оны "осындай күнге арналған ақылға қонымды пальто" деп сипаттағанын көпке жария етпеді, оны ирония болған жағдайда кішкене немесе мақтау деп санауға болады. Кейін ол пальтоны Манчестердегі Халық тарихы мұражайына сыйға тартты, онда Футтың 1938 жылдан 1990 жылға дейінгі саяси мансабының барлық кезеңдері мен 1926 жылға дейінгі жеке қағаздары сақталады. СДП-ның құрылуы - ол 1981 жылдың маусымында Либералдық партиямен одақ құрды - Лейборист партиясының қолдауының төмендеуіне әкелді. 1981 жылдың басында пікір сауалнамаларында әлі де сақталған екі таңбалы үстемдік тез жойылды, ал қазан айтының соңына қарай сауалнамалар Одақты Лейборист партиясынан озық көрсетті. Лейборист партиясы 1982 жылдың басында көптеген сауалнамаларда жеңіске шықты, бірақ 1982 жылдың 14 маусымында Аргентинамен Британ жеңісімен Фолкленд қақтығысы аяқталғаннан кейін сауалнамалар консерваторлардың бекінген жетекшілігін көрсетті. Олардың сауалнамалардың жоғарғы жағындағы позициясы жыл соңында экономикалық өсімге оралумен нығайтылды. Консерваторлар қайта сайланатыны анық болды, ал 1982 жылдың соңына қарай БАҚ әлі де Лейборист партиясы мен Одақ арасында келесі оппозицияны құратын кім екені туралы болжам жасады. 1982 жылдың соңы мен 1983 жылдың басында Лейборист партиясының депутаттары Футты Хиллимен басшылыққа алмастыру туралы пікірталас тудырды. Мұндай пікірталас Лейборист партиясының 1983 жылғы Бермондсидегі қосымша сайлаудағы жеңілісінен кейін күшейді, онда Питер Тэтчелл Лейборист партиясының үміткері болды, консерваторға, либералға (соңғы жеңімпаз Саймон Хьюз) және Джон О'Грейдиге қарсы тұрды, ол өзін "нағыз Бермондси Лейборист партиясының" үміткері деп жариялады. Маңыздысы, Лейборист партиясы келесі Дарлингтон сайлауында сақталды, және Фут 1983 жылғы жалпы сайлауға басшы болып қала берді.
1983 жылғы жалпы сайлау
1983 жылғы Лейбористік партияның манифесті, өте социалистік рухта жазылған, бір жақты ядролық қаруды жоюды, жеке табыс салығын арттыруды және мемлекеттік араласуға негізделген өнеркәсіп саясатына қайта оралуды жақтады. Манифест сондай-ақ Лейбористік партия үкіметі Лордтар палатасын таратуға, банктерді мемлекеттік меншікке алуға және сол кездегі Еуропалық экономикалық қауымдастықтан дереу шығуға уәде берді. Бір кезде Гарольд Уилсонның баспасөз хатшысы болған, ал 1980-жылдары Лейбористік партияның оң қанатындағы белгілі тұлға Джеральд Кауфман 1983 жылғы Лейбористік партия манифестін "тарихтағы ең ұзын өлім хаты" деп сипаттады. Ішкі демократия мәселесі бойынша Фут манифестке конференцияда қабылданған барлық қаулылар енгізілетінін бұйырды. Партия теледидарды тиімді пайдалана алмады, ал Фут ел бойынша көптеген қоғамдық жиналыстарда сөйледі және 1945 жылы Клемент Аттли жасағандай, радио арқылы да хабарламалар таратты. The Daily Mirror 1983 жылғы жалпы сайлауда Фут пен Лейбористік партияны қолдаған жалғыз ірі газет болды, оқырмандарына Лейбористік партияға дауыс беруге шақырып, Маргарет Тэтчердің инфляцияны төмендету мақсатымен жүргізген монетаристтік экономикалық саясатынан кейін туындаған жаппай жұмыссыздыққа жауап ретінде "Біздің ұлтымыздың ысырабын тоқтатыңыз, сіздің жұмысыңыз, балаларыңыз және болашағыңыз үшін" деді. Басқа газеттердің көпшілігі оқырмандарына консерваторларға дауыс беруге шақырды. Фут басқарған Лейбористік партия консерваторлардан үлкен айырмамен жеңіліске ұшырады – бұл нәтиже өткен жазда жасалған сауалнамаларда болжаған болатын. Фут пен Лейбористік партия үшін жалғыз жеңіс – олар дауыс беру нәтижелері бойынша оларға жақын болған, бірақ мандаттар саны бойынша әлі де артта қалған SDP-Либералдық альянсына қарсы оппозициядағы орнын сақтап қалды. Осыған қарамастан, Фут альянсты сынады, оларды Лейбористік партияның қолдауын "сорғалап" алып, торилерге көбірек мандаттар жеңіп алуға мүмкіндік бергенін айыптады. Фут ауыр сайлау жеңілісінен кейін бірнеше күн өткен соң отставкаға кетті, ал 2 қазанда Нил Киннок партия басшысы болып тағайындалды – ол бастапқыда Лейбористік партияның жаңа басшысы болады деп күтілген еді.
Арқалық орындықтар мен зейнеткерлік жасқа шығу
Фут 1983 жылдан кейін Лейбористік саясатта екінші орынға түсіп, 1992 жылғы жалпы сайлауда Лейбористер Консервативтік партиядан (Джон Мейджор басшылығымен) төртінші рет жеңілгенде парламенттен шығып қалды, бірақ саяси белсенділігін тоқтатпады. 1987-1992 жылдары ол Ұлыбритания парламентінің ең үлкен жастағы депутаты болды (бұрынғы премьер-министр сэр Эдвард Хиттен бұрын). Аятолла Хомейни романшы Сальман Рушдиді өлтіруге шақырғаннан кейін ол оны қорғады, ал Югославия соғыстары кезінде Сербия мен Черногорияға қарсы күш қолдануды жақтады, Хорватия мен Босниядағы бейбіт тұрғындарды қорғауды нығайтып, НАТО күштерін қолдады. Сонымен қатар, ол Британдық хорват қоғамының демеушілерінің қатарында болды. Guardian газетінің саяси редакторы Майкл Уайт Футтың Хорватия президенті Франьо Туджманды «тырысқандықпен» қолдағанын сынады. Фут Ядролық қаруды жою науқанының (CND) белгілі бір мүшесі болып қала берді. Ол Анеурин Беван мен Х.Г. Уэллс туралы жоғары бағаланған өмірбаяндықтарды қоса алғанда, бірнеше кітап жазды. Шындығында, ол Х.Г. Уэллс қоғамының құрметті вице-президенті болды. Оның көптеген достары саясатқа беріліп, әдебиеттен бас тартқанына ашық түрде өкініш білдірді. Майкл Фут 1990-шы жылдары Еуропалық интеграцияны қолдаушыға айналды. Фут Ұлттық секулярлық қоғамның құрметті мүшесі және Британдық гуманистік қауымдастығының белгілі қолдаушысы болды. 1988 жылы ол Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болып сайланды. 2008 жылы Лейбористік партия белсенділері арасында өткізілген сауалнамада ол соғыстан кейінгі Лейбористік партияның ең нашар басшысы деп танылды. Көптеген оңшылдар Футты Лейбористтер партиясының басшысы ретінде сәтсіздікке ұшыраған деп есептесе де, оның өмірбаян авторы Мервин Джонс сол кезде ешкімнің Лейбористерді біріктіре алмайтынын, әсіресе партияға «Милитант» ұйымының енуіне байланысты туындаған даулар кезінде, нақты дәлелдермен көрсетті. Фут Вестминстерде ұлы парламентарий ретінде есте қалады. Ол адалдығы, әдеттегі сыпайылығы және кең пейілділігі үшін әріптестері мен қарсыластары тарапынан кеңінен құрмет көрді. Суретші Роберт Ленкевич салған Футтың портреті қазір Вестминстердегі Порткуллис үйінде тұрақты түрде ілінеді.
Гордиевскийдің КГБ-ға қатысты айыптаулары
Олег Гордиевский, 1985 жылы Кеңес Одағынан Ұлыбританияға қашқан жоғары дәрежелі КГБ офицері, 1995 жылғы естеліктерінде Футқа қатысты айыптаулар жасады. Айыптаулардың мәнісі мынада: 1968 жылға дейін Фут КГБ агенттерімен "көптеген рет" сөйлесіп, саясат және кәсіподақтар туралы ақпарат берген, ал Футқа берген ақпараты үшін барлығы шамамен 1500 фунт стерлинг төленген (2018 жылы шамамен 37000 фунт стерлингке бағаланған). "КГБ: Майкл Фут – біздің агентіміз болды" деген тақырыппен Гордиевскийдің кітабын бөлім-бөлім жариялаған The Sunday Times газеті 19 ақпандағы мақаласында Кеңес барлау қызметі Футті "әсер ету агенті" (және " пайдалы ақымақ") деп санағанын, оған "Агент БУТ" кодын бергенін және ол көп жыл бойы КГБ-ның жалақысын алғанын мәлімдеді. Маңыздысы, газет кітаптың түпнұсқа қолжазбасынан Футтің атын атап көрсеткен материалдарды пайдаланды, бұл материалдар жарияланған кітаптан алынып тасталған еді. Сол кезде The Independent газетінің бас мақаласында былай делінген: "Қолдаушылық дәлелдердің жетіспеуін ескере отырып, мұндай сенімсіз тұлғаға мырза Фут сияқты адамдардың беделін түсіруге рұқсат беру өте таңғаларлық көрінеді". 1992 жылдың ақпан айындағы сұхбатында Гордиевский Еңбек партиясы туралы басқа да ашып айтуға ниеті жоқ екенін мәлімдеді.
Плимут Аргил
Фут бала кезінен бастап «Плимут Аргайл» футбол клубының ынталы жақтасы болды және бірде олар Премьер-лигада ойнағанша өлмейтінін айтқан. Ол бірнеше жыл клуб директоры болып қызмет етті, оның қызметі кезінде клуб екі рет жоғары лигаға көтерілді. 90 жасқа толған күні Фут Футбол лигасына құрметті ойыншы ретінде тіркелді және оған 90 нөмірлі жейде берілді. Осылайша ол футбол тарихындағы ең кәрі кәсіби футболшы атанды.
Жеке өмір
Фут 1949 жылдан бастап, оның қайтыс болуына дейін 50 жыл өткенше кинорежиссер, жазушы және феминист тарихшы Джилл Крейгпен (1911–1999) үйленген. Оның балалары болған жоқ. Фут патшайым мен үкіметтен бірнеше рет берілген құрметтерден, соның ішінде рыцарьдық атақтан және пэрлік атақтан бас тартты. Ол сондай-ақ дінге сенбейтін адам болды. 2021 жылғы мәлімет бойынша, ол Лейбористік партияның дінге жатпайтындығын мәлімдеген төрт жетекшісінің бірі еді.
Денсаулық
Фут астмамен (екінші дүниежүзілік соғыста қызмет етуге қабілетсіз деп танылған) және экземамен ауырды. 1963 жылдың қазан айында ол автокөлік апатына ұшырап, өкпесі жарақаттанды, қабырғалары сынды және сол аяғы сынды. Фут қалған өмірі бойына таяқпен жүрді. Бұрынғы парламент депутаты Там Дейллдің сөзіне қарағанда, Фут апатқа дейін темекі шегуге құмар болған, бірақ содан кейін бұл әдеттен бас тартты. Джилл Крейгі де осы автокөлік апатында қолына жарақат алды. 1976 жылдың қазан айында Фут бір көзінен соқыр болып қалды.
Өлім
Фут 2010 жылғы 3 наурызда таңертең Лондоның солтүстігіндегі Хэмпстедтегі үйінде 96 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Әділет министрі Джек Стро сол күні Парламентке бұл жаңалықты хабарлады және былай деді: "Бұл хабарды тек менің партиям ғана емес, бүкіл ел қалың жұрт қайғымен қарсы алады деп сенемін". Футтың қоштасу рәсімі діни емес, 2010 жылғы 15 наурызда Солтүстік-Батыс Лондондағы Голдерс Грин крематорийінде өтті.
"Аяқ - бас - қол - дене"
1978 жылғы 22 маусымда "Гардиан" газеті "Нацистермен салыстыруға Фут жауап берді" деген тақырыпта мақала жариялады. Оқырман Дэвид К. Аллан Эдинбургтен редакторға хат жолдады, ол 27 маусымда газетте жарияланды. Аллен тақырыптағы айқын ойынға наразылық білдіріп, егер Фут болашақта Қорғаныс министрі болып тағайындалса, "Гардиан" газеті бұл жайтты "Фут қару-жарақ органының басшысы" деген тақырыппен жабуы мүмкін екенін ұсынды. Кейіннен "Таймс" газеті осы тақырыпты жариялаған деген сенім пайда болды. Бірнеше он жылдардан кейін Мартин Корнелл оқиғаны шындық деп еске алып, 1986 жыл шамасында "Таймс" газетінің редакторының орынбасары ретінде өзі жазғанын айтты. Дегенмен, бұл тақырып 1785 жылдан бастап 21 ғасырға дейінгі газеттердің барлық нөмірін қамтитын "The Times Digital Archive" электрондық архивінде табылған жоқ. 2018 жылы Джон Рентул бұл тақырыпты "Журналистика тарихын жасаған ақылды және есте қаларлық сөз ойындары: Топ-10 тақырыптар" деген кітабына қосты.
Шығармалық бейнелер
Фут 2002 жылы BBC-дің Иан Куртистің көп жылдар бойы қойылмаған "Фолкленд аралдары" пьесасында Патрик Годфри, ал "Темір ханым" фильмінде Майкл Пеннингтон рөлін сомдады.
Өмірбаяндары
Хоггарт, Саймон және Дэвид Ли. Майкл Фут: Портрет. Ходдер. 1981 жыл. Джонс, Мервин. Майкл Фут. Голланц. 1993 жыл. Морган, Кеннет О. Майкл Фут: Өмір. HarperPress (HarperCollins) 2007 жыл.