Кіріспе

1956 жылы шыққан Артюр Кларктың "Қала мен жұлдыздар" романы – британ жазушысы Артюр Кларктың 1956 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл роман Кларктың алғашқы романы "Түннің құлдырауына қарсы"ның толыққанды қайта жазылған нұсқасы болып табылады. Автордың айтуынша, ол 1948 жылы "Astounding Science Fiction" журналының редакторынан қабылданбаған соң "Startling Stories" журналында жарияланған. Бірнеше жыл өткен соң Кларк романын жан-жақты өңдеп, "Қала мен жұлдыздар" деп атады. Жаңа нұсқаның мақсаты – жазу өнері мен ақпаратты өңдеу саласында алған білімін көрсету болды. Ең басты айырмашылықтар жекелеген эпизодтарда және Диаспар мен Лис цивилизацияларының контрастындағы егжей-тегжейлі сипаттамаларда. "Қала мен жұлдыздар" жарық көргеннен кейін де "Түннің құлдырауына қарсы" романы танымал болып, баспадан түсірілмеді. Кларк кіріспе сөзінде психиатр мен науқастың бір күні терапия кезінде осы романды талқылағанын, бірақ олардың әрқайсысы әртүрлі романды оқығанын сол кезде білмегендерін айтады.

Орнату

"Қала мен жұлдыздар" оқиғасы Диаспар қаласында қазіргі уақыттан кем дегенде екі жарым миллиард жыл өткен соң орын алады. Роман бойынша, адамзат пайда болғаннан бері Галактиканың он айналымы (Күн жүйесінің галактикалық орталықтың айналасында бір айналымы 220–250 миллион жылға тең). Осы уақытқа дейін Жердің мұхиттары құрғап, адамзат көзі тірісі жоқтың қатарына көшкен. Диаспар халқының білуінше, олардың қаласы планетадағы жалғыз қалған қала. Диаспар қаласы толығымен жабық. Ешкім есімде болғаннан бері қалаға кірген де, шыққан да емес, ал Диаспар тұрғындарының барлығы дерлік ішкі қанағатқа және консерватизмге бейім. Қаладан тысқары шығудан қорқудың себебі – адамзатты жұлдыздардан Жерге кері қайтарған және планетаны тастамаса, адамзатқа өмір беруге келісім жасаған қатыгез жаугерлер туралы әңгіме. Диаспарда қаланың барлық басқаруы Орталық Компьютерге жүктелген. Қала машиналармен жөнделіп қана қоймай, адамдар да машиналармен жасалады. Компьютер Диаспар тұрғындарына өмір сүру үшін дене жасайды және олардың саналарын өмірінің соңында жадында сақтайды. Кез келген уақытта Диаспарда өмір сүретін адамдардың саны аз, ал қалғаны компьютердің жад қоймаларында сақталады. Қазіргі уақытта Диаспарда өмір сүріп жатқан барлық адамдардың бұрын Диаспарда "өмір сүрген" тарихы бар, тек бір адамды қоспағанда – бұл оқиғаның басты кейіпкері Альвин. Ол Диаспардағы барлық адамдардан ерекшеленетін, өте сирек кездесетін "Бірегейлердің" бірі, себебі ол өткен өмірлерін еске түсіре алмайды, және сырттан қорқудың орнына, одан кетуге құштар. Альвин енді ересек деп есептелетін жасқа жетті және бар күшін сыртқа қалай шығудың жолын табуға жұмсап жатыр. Соңында Кедрон есімді әзілкеш кейіпкер Альвинге Орталық Компьютерді пайдаланып Диаспар қаласынан шығудың жолын табуға көмектеседі. Бұл Диаспардың ерте заманда жер асты көлік жүйесі арқылы басқа қалалармен байланыста болғанын ашады. Бұл жүйе әлі де сақталған, бірақ оның терминалы жабылып, тек құпия кіреберіс қалған.

Алвиннің ізденуі

Диаспардан шыққаннан кейін, Альвин Жер бетінде тағы бір адам тұрағы бар екенін біледі. Технологиялық Диаспардан өзгеше, Лис – бүкіл әлемдік шөлден таулармен қоршалған, кең жасыл оазис. Оның халқы технологиялық тұрғыдан сақталмайды да, жаңадан жасалмайды, керісінше, табиғи жолмен бала көтереді, туады, қартайып, өледі. Олар Диаспардың жоғары дамыған технологиясын қабылдамай, тек еңбекті жеңілдету үшін қолданылатын машиналармен аграрлық өмір салтын таңдады. Лис тұрғындары ақыл-ойының өнерін жетілдіруге ұмтылды; олар телепаттар, сөздерді пайдаланбастан, ұзақ қашықтықта бір-бірімен байланыса алады. Альвин, Диаспар халқының сыртқы ғаламнан неліктен қорқатынын және Лис халқының ғарыш саяхатынан және механикалық нәрселерден неге сескенетінін білгенше ізденісін жалғастырады. Лис қаласында ол Хилвар есімді жас жігітпен бірге саяхатқа шығады, олар дос болады, және олар бір сигнал шамшырағын көріп, оны зерттеуге шешім қабылдайды. Бұл оларды Шалмиранға жеткізеді – ол басып алушылармен көзге көрінбейтін қарулармен шайқасқан бекіністің қираған қалдықтары. Сондай-ақ, олар бір ғарыш жаратылысын және оның ерекше роботын кездестіреді. Бұл жаратылыс – Галактикалық империя дәуірінен қалған діни сектаның соңғы өкілі. Робот болса, өмірінің соңында ізбасарларымен бірге Жерге келген «Ұстаз» деп аталатын сектаның негізін қалаушысының серігі еді. Альвин мен Хилвар діннің мазмұнын толық түсінбейді, бірақ ол «Ұлылар» туралы айтады – олар кетіп қалған, бірақ бір күні қайтып оралады. Альвин жаратылысты роботты өзіне беруге көндіреді, Ұстаздың әлемдегі жағдайдың қалай өркендеп жатқанын көруін қалағанын айтады. Алайда, Ұстаз роботқа ешқандай ақпарат беруге тыйым салған, сондықтан Альвин ештеңе білмейді. Альвин роботқа оны Лайске қайтару туралы тілектерін елемеуді бұйырады, себебі Лис халқы өзінің күшті телепатиялық қабілеттерін пайдаланып, оны қайта оралуға мәжбүрлейтінін біледі – бұрынғы 14 «Ерекше» осылай қалған. Бастапқыда олар Альвинге қалу немесе қайтуды өзі шешуге еркіндік берген, бірақ Лис халқының Диаспар сияқты өзіндік кемшіліктері болғандықтан, бұл мүмкіндік енді қол жетімді емес. Диаспарға оралғаннан кейін, ол Орталық Компьютерден көмек сұрайды, ол Ұлылардың апаттық оралуын жасап, роботқа Ұстаз салған тосқауылды жеңеді. Бұл түпнұсқадағы шешімнен өзгеше, онда тосқауылсыз роботтың көшірмесі жасалған еді.

Ашылғандар

Алвин Қожайынының кемесінің Диаспардың сыртында көмілгенін біледі. Ол оны қайтарып алады, содан кейін Лисден Хилварды алып келеді, олар терең ғарышқа сапар шегеді. Олар таза интеллектке ие Ванмамондпен кездеседі, онымен Хилвар – Лис халқы сияқты телепатия арқылы байланысып, оны Жерге қайтарып әкеледі. Осылай тарихтың шындығы ашылады. Қорқынышты жаулап алушылар, ішінде аңыз болып шығады: Шалмиран ішінде Айды Жерге соқтығыспау үшін жоюға қолданылған. Диаспар мен Лис – тарихтағы ең үлкен ғылыми жобаны, яғни денесіз интеллект құруды қабылдамай, ғаламнан жалтаруға тырысқан адамдардың ұрпақтары. Алғашқы әрекет нәтижесінде күшті, бірақ ақылсыз "Жаңылған Ақыл" пайда болды. "Жаңылған Ақыл" галактика мен оның өркениеттерін "Қара Күн" деп аталатын жасанды жұлдызда тұтқындалғанға дейін қиратты. Ванмамонд – ежелгі империяның екінші, сәтті тәжірибесі: таза интеллектке ие, өте ескі, өте күшті, кеңістіктегі кез келген нүктеге бірден көше алатын, бірақ толығымен балаша және қарапайым емес. Хилвар түсінгендей, Ванамондтың басты тағдыры – уақыт соңында түрмесінен қашқан "Жаңылған Ақылмен" күресу. Осыдан кейін Галактикалық империяның көп бөлігі біздің галактикамыздан кетіп, тек аздаған топтары қалды. Галактикадан кету және оны Ванамондқа қалдыру себебі – олар "өте ерекше және ұлы" интеллектілі, жерден тыс түрлермен байланысқа түскендіктен, олардың шақыруымен ғаламның екінші жағына шұғыл түрде аттанды. Алвиннің жаңалығы Диаспар мен Листі қайта біріктіреді. Ол роботтың басқаруымен кемені империяның ұзақ уақыттан бері жоғалған халқын іздеуге жібереді. Ол бұл іздеуге қатысуға ниеті жоқ – галактикада адамның қалдықтары болған күннің өзінде, олар ыдыраған болуы мүмкін, ал оның Жерде атқаратын жұмысы бар. Ол тіпті қоршаған ортаны жаңартуға үміттенеді.