Кіріспе

Рашид, Омейяд, Аббасид және Фатимид халифалықтарының провинциялық аймағы, ерте халифаттар аймағы. Билад әл Шам (بِلَاد الشَّام), көбінесе исламдық Сирия немесе ағылшын тіліндегі деректерде жай ғана Сирия деп аталады, Рашид, Омейяд, Аббасид және Фатимид халифалықтарының провинциясы болды. Бұл шамамен 634–647 жылдары мұсылмандар бағындырған Шығыс Византия епархиясына сәйкес келді. Омейядтар (661–750) тұсында Билад әл Шам халифалықтың маңызды провинциясы болды, ал провинцияның әртүрлі аймақтары Омейяд халифалары мен ханзадаларының резиденциясы қызметін атқарды. Билад әл Шам алғаш рет 637 және 640 жылдар аралығында мұсылман жаулап алуынан кейін халифа Омармен Filastin (Палестина), al Urdunn (Иордания), Dimashq (Дамаск) және Hims (Хомс) төрт ajnad (әскери округтер; жекеше jund) болып ұйымдастырылды. Киннасрин джундысы халифа Муавия I немесе Язид I тарапынан Химс қаласының солтүстік бөлігінен құрылды. 692 жылы халифа Абд әл Малик Джазираны (Жоғарғы Месопотамия) Киннасриннің Месопотамия бөлігінен тәуелсіз провинция етті. 786 жылы Халифа Харун әл-Рашид Киннасриннің солтүстік шекаралық аймағынан әл-Авасим мен әл-Тұғур джундтарын құрды. 10 ғасырда Билад әл-Шамда орталық Аббасид билігі күйреген кезде, аймаққа бақылау бірнеше билеушілер арасында бөлінді, ал аджадтар тек номиналды бөлімдерді білдірді. Аббасидтер мен Мысырдағы Фатимид халифаты провинцияны және оның аджадтарын 1099 жылы жағалау аймақтарына крестшілердің шабуылына дейін ресми түрде мойындады.

Атауы

Араб тіліндегі Билад әл Шам атауы "сол қол аймағы" деп аударылады. Бұл атау Хеджаз (Батыс Арабия) халқының көзқарасынан туындаған, олар күн шығыстан туатынына сенгендіктен, Сирия аймағы олардың сол жағында, ал Йемен ("оң қол аймағы") оң жағында деп есептеген.

География

Билад әл-Шам Ұлы Сирия аймағын құрады, қазіргі Сирия, Ливан, Иордания, Израиль және Палестина елдерін, сондай-ақ қазіргі Түркиядағы Хатай, Газиантеп және Диярбакир аймақтарын қамтиды. Ол батыста Жерорта теңізімен, ал шығыста Иракқа қарай Сирия шөлімен шектеседі. Батыс, Жерорта теңізі жағалауы оңтүстіктегі Палестинадағы төбелі жазықтармен сипатталады, Ливан тауындағы ең биік нүктелеріне дейін көтеріліп, солтүстіктегі Джабал Ансария жотасында айтарлықтай төмендейді. Жағалаудан шығысқа қарай Сирияның ішкі жоталары, Голанның солтүстігіндегі Хермон тауынан басқа, біртіндеп төмендеп, Анти-Ливан, Джабал әл-Рувак және Джабал Бишри тау жоталарын қамтиды. Ішкі жоталардың аяқталуымен көбінесе тегіс Сирия даласы басталады.

Мұсылмандық жаулап алу

Арабия және оның көшпелі араб тайпалары үстінен исламдық гегемония орнасып, 632–633 жылдардағы Ридда соғыстарынан кейін халифа (мұсылман қауымының басшысы) Әбу Бәкір, жаңадан құрылған мұсылман мемлекетінің мақсатын Сирияны жаулауға бұрды. Тарихшы Фред Доннердің сөзіне сәйкес, жаулау үш негізгі кезеңде жүрді. Бірінші кезеңде Әбу Бәкір 633 жылдың соңында Амр ибн әл-Ас, Язид ибн Әби Суфян, Шурахбил ибн Хасана – барлығы Ридда соғыстарының қатысушылары, және Мұхаммедтің серігі Әбу Убайда ибн әл-Жаррах бастаған төрт әскерді Мединадан жіберді. Әбу Убайда 636 жылға дейін жіберілмеген болуы мүмкін. Әр қолбасшыға бөлек аймақ берілді: Амр Палестинаға, Язид Балқаға (Орталық Трансиорданияға), Шурахбил Оңтүстік Трансиорданияға, ал Әбу Убайда Голан биіктеріндегі Гассанидтердің жеріне. Мұсылман қолбасшылары Сирияның оңтүстігіндегі жергілікті гарнизондармен ұсақ шайқастар жүргізді. Жаулаудың басында мұсылмандардың мақсаты, араб тілінде сөйлейтін көшпелі, жартылай көшпелі және Оңтүстік Сирия шөлінің шетінде қоныстанған тайпаларды бақылауға алу болды. Екінші кезең 634 жылы Халид ибн әл-Валид пен оның әскері Сирияға келген кезде басталды. Халидтің басшылығымен мұсылман әскерлері Босра, Дамаск, Бейсан (Скитополис), Пелла, Газа және уақытша Хомс (Эмеса) және Баалбек (Иераполис) қалаларын қоршап алып, жаулады. Гераклий мұсылмандарға қарсы бірнеше императорлық әскерді жіберді. 634–636 жылдары Палестинадағы Аджнадайн және Трансиорданиядағы Фахл мен Ярмук шайқастарында византиялықтар шешулі жеңіліске ұшырады. Мұсылмандардың майдандағы жеңісі византиялықтардың ұйымдасқан қарсылығын тоқтатты. Үшінші кезең шамамен 637 жылы басталды. Мұсылман әскерлері Солтүстік Сирияның ауылдарын жылдам басып алды, сондай-ақ империя қорғанысының күйреуінен кейін өздерінен қалған гарнизондары бар аймақтағы жекелеген қалаларды жаулап алды. 637 немесе 638 жылға дейін сақталған қалалардың ішінде солтүстіктегі Алеппо (Берея) және Киннасрин (Халкис), Хама, Хомс және Баалбек (соңғы екеуі мүмкін екінші рет), Дамаск (мүмкін екінші рет) және Иерусалим болды. Келесі бірнеше жылда Бейрут, Сидон, Тир, Кесария, Антиохия, Триполи және Аскалон сияқты Жерорта теңізі жағалауындағы қалалар мұсылман күштерінің бақылауына көшті.

Муавияның губернаторы

Омар 636 жылы Сириядағы мұсылман әскерлерінің бас қолбасшысы ретіне Әбу Убайда ибн әл-Жарраны тағайындады, сондай-ақ жаулап алынған аймақтың әкімі етіп қойды. Ол Амвас обасынан қайтыс болды, бұл оба Иерусалимге жақын жердегі мұсылман лагерінде қырып салған және Сирияның барлық аймақтарында көптеген өлімге себеп болған. Омар оның орнына Сирияның оңтүстік аймақтарында Язид ибн Әби Суфянды, ал солтүстік аймақтарында Ияд ибн Ганмды қойды. Язид көп ұзамай обадан қайтыс болды, ал оның орнын інісі Муавия басты. Омардың ізбасары, халифа Осман, Муавияның билігін біртіндеп бүкіл Сирияға дейін кеңейтті. Әкім ретінде Муавия Сирияның ежелгі араб тайпаларымен берік байланыс орнатты. Олар Византияның қызметінде ұзақ уақыт болғандықтан, мұсылман әскерлерінің қатарын толтырған Арабия тайпаларынан гөрі саяси жағынан тәжірибелі болды. Сирия тайпаларының ішіндегі күшті Бану Калб тайпасы және олардың Құда'а одағы Муавия үкіметінде ең басты орынға ие болды. Ол сондай-ақ араб жаңа келгендерін де қабылдады, ең белгілісі – Оңтүстік Арабияның Кинда тайпасы. Сирия тайпалары мен қолбасшылары 657 жылы Сиффин шайқасында халифа Әлимен болған қақтығыста Муавияны қолдады, бұл шайқас тең түсіп, дауды төрелік етуге келісімге келді. Төрелік келіссөздері сәтсіз аяқталып, Муавияның Сириядағы жақтастары 660 жылы Иерусалимде өткен рәсімде оны халифа деп жариялады. Әли келесі жылы қаза тапты, бұл Муавияның Халифаттың қалған бөлігін бақылауға мүмкіндік берді.

Омейяд дәуірі

Сирия Муавия құрған Умавият халифатының астанасы болды, Дамаск қаласы оның мәдени орталығы еді. Тарихшылар Анри Ламменс пен Клиффорд Эдмунд Босворттың пікірінше, Сирияның Умавияттар билігі кезіндегі тарихы «негізінен Умавият әулетінің тарихы» болды. Муавия өзінің ұлы Язид I-ді, Калби әйелінен туған ұлын, мұрагері етіп таныды. Язид I-ге қарсы Хеджаз халқы көтеріліс жасады, бірақ Сирия әскерлері оның бүліктерін әл-Харра шайқасында басып тастады. Сириялықтар 683 жылы Меккеге қоршау салды, бірақ Язид I қайтыс болғаннан кейін Сирияға қайтып келді. Көтерілістің Меккедегі жетекшісі Ибн әл-Зубайр мұсылман империясының көп бөлігінде халифа ретінде мойындалды, ал Язид I-нің ұлы және мұрагері Муавия II обаға шалдықты. Калб және басқа да адал тайпалар тағы бір Умавиятты, Марван I-ді халифа етіп сайлады, ол әулеттің Сириядағы негізгі аймағын қорғауға кірісті. Осы тайпалардың қолдауымен ол 684 жылы Дамасктың солтүстігіндегі Марж Рахит шайқасында Кайс тайпаларын және Ибн әл-Зубайрдің басқа да жақтастарын жеңді. Оның ұлы және мұрагері Абд әл-Малик Сирия әскерлерімен Халифаттың қалған бөлігін қайта басып алып, Меккеге екінші рет шабуыл жасап, Ибн әл-Зубайрді өлтірді. Осы халифа мен оның ұлдарының және мұрагерлерінің басшылығымен Сирия тайпалық әскерлерінен тұратын тұрақты армия құрылды. Абд әл-Малик Сириядағы бюрократияның тілін грек тілінен араб тіліне ауыстырып, Византия монетасын қатаң ислам валютасына алмастырып, Иерусалимдегі Қасқабас дөңгелегін (Dome of the Rock) салғанмен, оны Меккеге мұсылман паломнигінің қосымша орталығы ретінде насихаттаған болуы мүмкін. Абд әл-Маликтың ұлы және мұрагері әл-Уалид I Сириядағы мұсылман емес халыққа және жалпы империяға төзімсіздік танытып, автократиялық билік жүргізді, оның билігі кезінде империя ең үлкен аумағына жетті. Ол Дамаскідегі христиандық Әулие Иоанн шіркеуін қиратып, оның орнына Ұлы Умавият мешітін салды. Ол Сирия арабтары арасында үлкен беделге ие болды. Оның және оның ізбасарларының билігі кезінде Дамаск империяның әкімшілік астанасы ретінде сақталды, бірақ халифалар Сирия даласындағы өздерінің жеке меншіктерінде көбірек тұра бастады. Ұзақ тоқыраудан кейін халифа Хишам әкімшілік реформалар, мемлекет құру және қарапайымдық арқасында Умавият халифатының беделін қайта жаңғыртты, бірақ жаулаулар тоқтады. Оның орнын басып алған әл-Уалид II өлтіріліп, Үшінші мұсылман азаматтық соғысына себепкер болды. Оның мұрагері Язид III бірнеше айдан кейін қайтыс болды, содан кейін Ибрагимнің әлсіз билігі орнады. Марван II халифатты басып алып, Сирия тайпалық қарсыластарын жеңіп, астананы Сириядан тыс, Харран қаласына көшірді, бұл оның билігіне Сирия халқының қарсылығын күшейтті.

Умайядан кейінгі кезең

Ал Шам 750 жылы Омейядтардың орнын баскан Аббасид халифаты кезінде маңыздылығы азайды. Аббасидтер астананы алдымен Куфаға, содан кейін Бағдад пен Самараға көшірді, олардың барлығы Иракта болды, нәтижесінде Ирак олардың ең маңызды провинциясы болды. Аббасидтер кезінде билікке көтерілген ирандық және түрік күштерінің ықпалымен араб сириялықтар шеттетілді, бұл үрдіс мәдени жағынан да көрінді. 878 жылдан 905 жылға дейін Сирия Мысырдың Тулунидтерінің тиімді бақылауында болды, бірақ Аббасидтер бақылауын одан кейін қалпына келтірді. Бұл 940-жылдарға дейін сақталды, содан кейін провинция солтүстіктегі Алеппо Хамданид әмірлігі мен оңтүстіктегі Икшидидтер баскарған Мысыр арасында бөлінді. 960-жылдары Византия империясы Никефор II Фокас басшылығымен Солтүстік Сирияның көп бөлігін жаулап алды, соның салдарынан Алеппо Византияға тәуелді болды, ал оңтүстік провинциялар 969 жылы Мысырды жаулап алғаннан кейін Фатимид халифалығына көшті. Сирияның солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлінуі саяси өзгерістерге қарамастан, 13 ғасырдың соңында мамлюктардың жаулап алуына дейін жалғасты.

Римдік-византиялық негіздер

Аджадтар – бұл жаңадан құрылған мұсылман мемлекетінің қажеттіліктеріне бейімделген Шығыс епархиясының (Византия Сириясы) бұрыннан бар әкімшілік жүйесінің өзгеруі. Византия жүйесі, өз кезегінде, 70 жылы болған Бірінші яһуди көтерілісі және 135 жылы Бар-Кохба көтерілісінен кейін Римнің алдыңғы билеушісі енгізген жүйеге негізделген. Көтерілістерден кейін Сирияның кең аумағындағы халықты жақын бақылауға алу үшін аймақ қалалық орталықтарға бағынған кішігірім бөлімдерге бөлінді, олар айналасындағы аймақтан салық жинап, тәртіп сақтады. 400 жылға қарай Сирияның оңтүстік жартысы үш Палестинаға (Палестина Прима, Палестина Секунда және Палестина Терция), Финикия және Арабияға бөлінді.

Исламдық басқарудың басталуы

636 жылы Ярмук шайқасындағы мұсылмандардың шешуші жеңісінен кейін, және келесі екі жылда Жерорта теңізінің жағалауының көп бөлігі мен Солтүстік Сирияны басып алғаннан соң, мұсылмандар аймақты әскери және әкімшілік тұрғыдан өздерінің қажеттіліктеріне сәйкес ұйымдастыруға кірісті. Мединеден билік жүргізген халифа Омар 637-639 жылдар аралығында кем дегенде бір рет бұрынғы Гассанидтер астанасы Джабиядағы мұсылман әскерінің негізгі лагеріне келді. Ол сол жерден мұсылман сарбаздарына жәрдемақы (ата) мен азық-түлік (ризқ) таратуды, жаулап алынған халықтан салық жинауды және әскери басшыларды тағайындауды жеке бақылады. Мұсылмандардың бастапқы ниеттері Джабияны Сирияның тұрақты, орталық гарнизондық қаласы ретінде құру болған болуы мүмкін, бұл кейіннен Иракта (Куфа мен Басра), Египетте (Фустат) және Ифрикияда (Кайруан) құрылғандармен салыстырыларлық еді. Бұл гарнизондық қалалар Халифаттың маңызды қалалық орталықтарына айналды. Бір сапары кезінде немесе 640 жылға дейін Умар Джабиядағы орталық әскер лагерін таратып жіберді. Тарихшы Алан Уолмслидің сөзіне сәйкес, бірнеше фактордың нәтижесінде «өздігінен қамтамасыз ететін, икемді» әскери-әкімшілік жүйе құрылды. Ирак пен Египеттен айырмашылығы, онда елді мекендер сол провинциялардың ірі өзендері бойында шоғырланған, Сириядағы елді мекендер таулар, аңғарлар мен жазықтардың кең аумағына таралып орналасқан. Аймақтың күрделі географиясы байланыс пен әскердің қимылын баяулатты, тиімді басқару мен қорғаныс үшін бірнеше аймақтық орталықтар қажет болды; Уолмслинің айтуынша, бұл «Рим мен Византияның 500 жылдан астам әкімшілік тәжірибесімен расталған қағида» еді. Ярмуктан кейін мұсылман әскери мақсаттарының өзгеруі, назардың Солтүстік Сирия мен Жерорта теңізі майданына ауысуы қосымша әскер штабтары мен гарнизондарының құрылуын қажет етті, мысалы, Хомс, бұл Джабияның маңыздылығын азайтты. 639 жылы Амвастағы оба Джабиядағы әскер санын одан әрі азайтты, гарнизон 24 000-нан 4 000-ға дейін қысқартылды. Бұл азаюға обадан басқа да факторлар себеп болған болуы мүмкін. 639 жылдың соңында немесе 640 жылдың басында Амрдың басшылығымен Египетті жаулап алу үшін Сириядан көптеген мұсылман әскерлері кетті. Обадан кейін және мұсылман әскерлерінің басқа майданға кетуінен кейін Джабиядағы әскер санын қалпына келтіру мүмкін болмады. Иракта араб тайпаларының көптеп қоныс аударуына қарағанда, Сирияға ұқсас қоныс аударуды Құрайш элитасы аймақтағы өздерінің бұрыннан қалыптасқан мүдделерін сақтау үшін шектеді. Сирияда далаға үстемдік еткен және бұрын Византияға қызмет еткен тайпаларда да, қаладағы араб қауымдастықтарында да, әсіресе Дамаск пен Хомста ұзақ жылдар бойы тұратын араб халқы болды. Ярмуктан кейін көп ұзамай Сирияның араб тайпалары мұсылманның жаңадан құрылған әскери құрылымына енгізілді. Жергілікті тайпалар ұзақ уақыттан бері таныс болған қалалық орталықтарды артық көретін. Мұсылмандықтардың қалалық орталықтарда қоныстануына жаулап алудан кейін қалалардағы мүліктің кең қолжетімділігі көмектесті, себебі Византияға адал, грек тілінде сөйлейтін тұрғындардың көшіп кетуі немесе мүліктің мұсылмандарға берілуі капитуляциялық келісімдерде қамтамасыз етілді. Керісінше, мұсылмандықтардың далалық аймақтарда қоныстануы шектеулі болды, өйткені арамей тілінде сөйлейтін шаруалар өз ауылдарында қалды.

Юнд бөлімдері

Омар Сирияны төрт аймаққа бөлді: Филастин, әл-Урдун, Димашқ және Химс. Жаңа гарнизондар Лидда, Тиберия, Дамаск және Хомс қалаларының орталықтарына орналастырылды. Омар Сириядағы әртүрлі әскери бөлімдердің әртүрлі майданда тәуелсіз әрекет етуін қабылдады. Ажад құру арқылы Омар әскери құрылымдарды провинциялық үкіметтерге айналдырды, олар жергілікті халықтан салық жинаумен және әскерге азық-түлік пен жарақтарды бөлумен айналысты. Омардың ізбасары Османның халифалығы тұсында тиісті ажадтарда, әсіресе жағалау қалаларында қосымша гарнизондар құрылды. Мұғауия I немесе Язид I билік еткен кезде, Киннасрин (Солтүстік Сирия) және Жәзира (Жоғарғы Месопотамия) Химс аймағынан бөлініп, Киннасрин аймағы құрылды. Бұл бөліну Мұғауия билігі мен халифалығы кезінде Киннасрин мен Жәзираға Солтүстік араб тайпаларының (Кайс және Мудар) қоныс аударуына жауап ретінде болған болуы мүмкін. 692 жылы халифа Абд әл-Малик Жәзираны Киннасрин аймағынан бөліп, оны Жәзираның тәуелсіз провинциясы етіп белгіледі. Бланкиншиптің сөзінше, бұл өзгеріс 691 жылы Кейс тайпасының Екінші мұсылман азамат соғысында Омейялықтерге қарсы көтерілісінен кейін олармен бейбіт келісімге қол жеткізумен байланысты болуы мүмкін. Тарихшы Хью Н. Кеннедидің айтуынша, бұл бөліну Абд әл-Маликтың бауыры және Жәзирадағы әскерге жауапты қолбасшысы Мұхаммед ибн Марванның өтініші бойынша жасалды. 786 жылы халифа Харун әл-Рашид Киннасрин аймағының солтүстік бөлігінен әл-Авасим аймағын құрды. Ол Византия империясымен шекаралық аймақты қамтыды, Антиохия, Алеппо және Манбидж қалаларының оңтүстігінен басталып, Евфратқа дейін созылды. Манбидж, кейін Антиохия жаңа аймақтың астанасы болды. Әл-Авасим аймағы Сирияның солтүстігіндегі Баграс, Баяс, Дулук, Александретта, Киррхус, Рабан және Тизин қалаларын қамтитын Төгүрдің нақты шекаралық аймағының артындағы екінші қорғаныс шебі ретінде қызмет етті. Төгүр Киликиялық немесе Сириялық аль-Төгүр әл-Шамия және Жәзиралық немесе Месопотамиялық аль-Төгүр әл-Жазирия секторларына бөлінді, олар Аманус тауларымен шамамен бөлінді. Тарсус және Малатия Сириялық және Месопотамиялық секторлардың ең маңызды қалалары болды, бірақ екі ауданның әкімшілік орталығы болмағандықтан, кейде олар әл-Авасим аймағының әкімшілік бақылауында болды. 10 ғасырда Thughur және әл-Авасим терминдері деректерде көбінесе бір-бірінің орнына қолданылды. Провинцияның губернаторы немесе Жунд Димашқ (جُنْـد دِمَـشْـق, "Дамаск әскери округі") деп аталды, оның астанасы Дамаскте орналасқан, ол провинциялардың ең үлкені болды және қазіргі Ливанның көп бөлігін және Иордан өзенінің шығысындағы аймақтарды қамтыды. Жунд Филастин (جُـنـد فِـلَـسْـطِـيْـن, "Фаластіннің әскери округі") Қызыл теңіздегі Акабадан және Синайдағы әл-Ариштен оңтүстіктегі Төменгі Ғалилеяға дейін созылып, Византияның Палестина Прима және Палестина Терция провинцияларының көп бөлігін қамтыды. Тулунидтер провинцияны шығысқа және оңтүстікке қарай кеңейтті, бұл Димашқ аймағының есебінен қазіргі Иорданияның оңтүстігінде және Сауд Арабиясының солтүстік-батысында орналасқан аймақтарды қамтыды. Рамла 715 жылы құрылып, Палестинаның әкімшілік астанасы және ең маңызды қаласы болды. Жунд әл-Урдун (جُـنـد الْأُرْدُنّ, "Иорданияның әскери округі") Палестина Секундамен сәйкес келді және Галилеяның көп бөлігін, сондай-ақ Трансжорданиядағы Переяның батыс бөлігін қамтыды. Сонымен қатар, Акра және Тир қалалары да осы аймаққа кірді. Скитополистің орнына Табария (Тиберия) жаңа астана ретінде таңдалды. Жунд Химс (جُـنـد حِـمْـص, "Хомстың әскери округі"), оның астанасы Хомс қаласы. Жунд Киннасрин (جُـنـد قِـنَّـسْـرِيْـن, "Киннасриннің әскери округі"), оның астанасы Киннасрин қаласы, Химс аймағының солтүстік бөлігінен бөлініп шықты.

Аббасидтерден кейінгі билік

Леванттағы тікелей Аббасид билігі 10 ғасырда әлсіреп, ақырында құлдырағанда, аймақтың әртүрлі бөліктері әртүрлі басшылықтардың бақылауында болды. Ажнадтар нақты маңызы жоқ, формалды бөліністерге айналды. Әкімшілік жүйе 1099 жылы Билад әл-Шамның батыс бөліктерін крестшілер жаулағанға дейін Аббасид және Фатимид үкіметтері тарапынан ресми түрде мойындала берді. Географиялық атау ретінде "Билад әл-Шам" араб тілінде сөйлейтін мұсылмандардың арасында 19 ғасырдың соңына дейін қолданылып келді, содан кейін "Сирия" деген араб сөзі – Сурия, күнделікті қолданыста бұл терминнің орнын толық басты. Осыған дейін Сурия 19 ғасырдағы араб христиан әдебиетінде және еуропалықтардың арасында жиі қолданылды.