Кіріспе

1993 жылғы АҚШ федералды заңы

1993 жылғы Дін бостандығын қалпына келтіру туралы заң, Pub. L. No. 103 141, 107 Stat. 1488 (16 қараша, 1993 ж.), – арқылы (RFRA деп те аталады, "рифра" деп айтылады) – 1993 жылғы АҚШ федералды заңы, ол "дін бостандығына қатысты мүдделерді қорғауға кепілдік береді". Заң жобасын конгрессмен Чак Шумер (D–NY) 1993 жылдың 11 наурызында ұсынды. Сол күні сенатта Тед Кеннеди (D–MA) серіктес заң жобасын ұсынды. АҚШ Өкілдер палатасы және АҚШ Сенатының бірауыздан қабылдауы – үш сенатор заңға қарсы дауыс берді – заң жобасын қабылдады, ал президент Билл Клинтон оны заңға қол қойды. Бұл заң АҚШ Жоғарғы Сотының 1990 жылғы Employment Division v. Smith ісі бойынша қабылданған шешіміне жауап ретінде қабылданды, онда "жалпы қолданысқа ие бейтарап заңдардың" дін бостандығын шектеуі АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуін бұзбайтыны айтылды. RFRA дін бостандығын шектеуге ұшыраған кез келген заңға қатаң тексеру жүргізуді талап етеді, мұндай заң тек үкіметтік маңызды мүдделерді қамтамасыз етудің ең аз шектеуші құралы болса ғана негізделген болып саналады. RFRA бастапқыда штаттық және федералды заңдарға қолданылғанмен, 1997 жылғы Boerne қаласы Флоресқа қарсы іс бойынша Жоғарғы Соттың шешімімен штаттық үкіметтерге қолданылуы конституциялық емес деп танылды, ол RFRA Конгрестің өкілеттік күшін дұрыс пайдаланбағанын мәлімдеді. Дегенмен, ол федералды үкіметке қатысты қолданыла береді, мысалы, Gonzales v. O Centro Espírita Beneficente União do Vegetal (2006) және Burwell v. Hobby Lobby Stores, Inc. (2014) істерінде. Boerne қаласы Флоресқа қарсы және басқа да RFR мәселелеріне жауап ретінде жиырма бір штат мемлекеттік және жергілікті билік органдарына қолданылатын Дін бостандығын қалпына келтіру туралы штаттық заңдарды қабылдады.

Қаулылар

Бұл заң Шерберт пен Вернер және Висконсин мен Йодер істерімен белгіленген Шерберт тестісін қайта жаңартты. Бұл тесті Конституцияның бірінші түзетуіне сәйкес, діни бостандықты қамтамасыз ететін еркін дін тану құқығының бұзылуын анықтау үшін қатаң тексеруді міндеттейді. Діни бостандықты қалпына келтіру туралы заңда Конгресс діни бейтарап заңның да дінге қарсы бағытталған заң сияқты дінді ауырлататынын атап көрсетеді; сондықтан Заңда "Егер бұл ауыртпалық жалпыға қолданылатын ережеден туындаған жағдайда да, мемлекет адамның дін тануын жүзеге асыруына елеулі кедергі келтірмеуі керек" делінген. Заң екі шарт орындалғанда ерекшелік жасайды. Біріншіден, ауыртпалық "маңызды мемлекеттік мүдделерді ілгерілету үшін" қажет болуы керек. Екінші шарт – бұл ереже мемлекеттік мүдделерді ілгерілетудің ең аз шектеулі жолы болуы тиіс.

Негізгі оқиғалар мен жолдар

Бірінші түзетудегі еркін діни амал ету туралы ережеде Конгресс діннің еркін амал етуіне тыйым салатын заңдар қабылдамайды делінген. 1960 жылдары Жоғарғы Сот мұны адамның дінін ұстануына кедергі келтіретін заңдарды тыйым салу деп түсіндірді (мысалы, *Шерберт пен Вернер*, 374 U.S. 398 (1963); *Висконсин мен Йодер*, 406 U.S. 205 (1972)). Бірақ 1980 жылдары Сот діни міндетті амалдарға кездейсоқ түрде тыйым салатын заңдарды, егер бұл тыйым барлық азаматтарға «жалпыға қолданылатын» болса, рұқсат ете бастады. Бірақ «жалпыға қолданылатын» тыйымдар жиі жергілікті американдықтардың діни тәжірибаларымен қақтығысты. Көбінесе үкіметтік жобалар жергілікті американдықтардың рәсімдері үшін қажетті қасиетті жерлерді иеленуді талап етті. Ал пейотты қолдану федералдық есірткіге қарсы күреске қайшы келді. Конгресс тайпалардың діни бостандығын қорғау үшін қабылдаған Американың үнділердің діни бостандығы туралы заңында оларды қорғау механизмі болмады. Бұл мүдделер *Лингке қарсы Солтүстік-Батыс Үнді зиратының қорғаушы қауымдастығы* (485 U.S. 439 (1988)) және *Жұмыспен қамту бөліміне қарсы Смит* (494 U.S. 872 (1990)) істерінде қақтығысқа келді. *Линг* ісінде Юрок, Толова және Карок тайпаларының өкілдері Бірінші түзету АҚШ Орман шаруашылығы қызметіне рәсімдер мен дұғалар үшін қолданылатын қасиетті жер арқылы жол салуға тыйым салу керек деп мәлімдеді. Жоғарғы Сот келіспей, тек үкіметтің діни сенімдері үшін қысым көрсетуі немесе жазалауы Бірінші түзетуді бұзады деп шешті. *Смит* ісінде Сот Орегон штатының екі жергілікті американдыққа жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы төлеуден бас тартуын қолдады. Олар реабилитациялық клиникада жұмыс істеген және пейот кактусының негізгі психоактивті құрамы – мескалинге оң сынақ нәтижесі көрсеткен, оны діни рәсімдерде қолданған. *Смит* шешімі көптеген адамдарды наразылыққа толтырды. Саяси спектрдің барлық бағыттарын (либералдық Америка азаматтық бостандықтар одағынан консервативті дәстүрлі құндылықтар коалициясына дейін) және әртүрлі діндерді (мысалы, Христиандық заңгерлік қоғам, Америкалық еврейлер конгресі, Діни бостандық жөніндегі баптистер комитеті және Евангелистердің ұлттық қауымдастығы) білдіретін ұйымдар заңға реформа қажет екеніне келісіп, Шерберт тестісін қайта енгізуді ұсынды. Осыған жауап ретінде Конгресс RFRA-ны Палатада бірауыздан, ал Сенатта 97-3 дауыспен қабылдады. Бұл заңға АҚШ Президенті Билл Клинтон қол қойды.

Қолданылуы

RFRA "барлық Федералды заңдарға және осы заңдардың іске асырылуына, заңмен немесе өзгеше жолмен қабылданған болса да", RFRA-ның қол қойылған күнінен кейін қабылданған кез келген Федералды заңды қоса алғанда, қолданылады, егер мұндай заң осы қолданысты нақты түрде жоймаса. 2018 жылдың 7 наурызындағы Федералды апелляциялық сот шешімі бойынша, RFRA бұл жағдайларда қызметкерлердің лесбиянка, гей, бисексуал немесе трансгендер екендігіне байланысты кемсітушілікке жол бермейді. Алайда, 2019 жылдың 15 қазанында федералды судья Рид О'Коннор RFRA-ға сәйкес, федералды қаржыландырылатын денсаулық сақтану компаниялары мен қызмет көрсетушілеріне қызмет сұраған адамның жынысы, гендерлік идентиті немесе жүктілікті тоқтату себебімен медициналық көмек пен қамтудан бас тартуға рұқсат етілуі керек деп мәлімдеді, тіпті егер бұл қызметтер медициналық тұрғыдан қажет болса да. Трансгендер адамдарға олардың трансгендер екендігімен байланысы жоқ медициналық қызметтерден де бас тартуға болады.

Қиындықтар мен кемшіліктер

1997 жылы АҚШ Жоғарғы Соты осы заңның бір бөлігін күштен шығарды. Сан-Антонионың Рим-католик архиепископиясы Техас штатының Борне қаласындағы шіркеуді кеңейткісі келді, бірақ Борне қаласының ережесі ғимаратты тарихи ескерткіш ретінде қорғады және оны бұзуға рұқсат бермеді. Шіркеу RFRA-ға сілтеме жасай отырып, сотқа шағым түсірді. Нәтижесінде, «Боерн қаласы Флоресқа қарсы» ісінде Жоғарғы Сот RFRA-ны штаттарға қатысты (бірақ федералды деңгейде емес) күштен шығарды, Конгресс Конституцияның он төртінші түзетуінде қарастырылған өкілеттік шегінен шығып кеткенін мәлімдеді. Көптеген штаттар өздерінің заңдарына RFRA-ны қолданатын мемлекеттік RFRA-ларды қабылдады, бірақ «Смит» ісі осы мәселелер бойынша көптеген штаттардағы басты құқықтық норма болып қала береді. RFRA-ның федералды үкіметке қатысты конституциялықтығы 2006 жылдың 21 ақпанында расталды, өйткені Жоғарғы Сот «Гонсалесқа қарсы О Centro Espírita Beneficente União do Vegetal» ісінде үкіметті кінәлады, бұл іс діни рәсімде басқаша заңсыз затты пайдаланумен байланысты болды. Сот федералды үкіметтің діни іс-әрекеттерді шектеуде маңызды мемлекеттік мүдделілікті дәлелдеуі керек екенін айтты. «Смит» ісінен кейін Американың жергілікті халықтарының шіркеуінің көптеген мүшелері рәсімдерінде пейотты пайдалану мәселесімен күресіп жатты. Бұл 1994 жылы Діни бостандық туралы заңға түзетулер енгізуге әкелді, онда «үндінің дәстүрлі үнді дінін сақтауға байланысты нағыз дәстүрлі рәсімдер үшін пейотты пайдалануы, иеленуі немесе тасымалдауы заңды және АҚШ немесе кез келген штат тарапынан тыйым салынбауы керек. Ешбір үнділік мұндай пайдалану, иелену немесе тасымалдау фактісіне байланысты жазаланбауы немесе кемсітілмеуі керек» делінген.

Қолданылу және әсері

Діни еркіндікті қалпына келтіру туралы заң федералды үкіметті діни құқықтарды қорғау үшін қосымша міндеттемелерді қабылдауға жауапкер етеді. О'Брайанның Федералдық түрмелер бюросына қарсы ісінде RFRA федералдық қызметкерлер мен мекемелердің әрекеттерін реттейді және RFRA-ның "федералды үкіметтің ішкі операцияларына" қолданылуы мүмкін екені анықталды. RFRA, 1996 жылы президент Билл Клинтонның жарлығымен бірге, американдықтардың діни обрядтары үшін қасиетті орындарға қосымша қауіпсіздік берді. Сондай-ақ, АҚШ-тағы діни топтардың үш пайызын құрайтын яһуди, мұсылман және американдық индейлер діндері, дін бостандығына қатысты істердің 18 пайызын құрайды. Адамс комиссарына қарсы істе АҚШ салық соты, шын ниетті квакер болған Присцилла М. Липпинкотт Адамстың талабын қабылдамады. Ол 1993 жылғы Діни еркіндікті қалпына келтіру туралы заңға сәйкес, ол федералды табыс салығынан босатылуға құқылы екенін дәлелдеуге тырысты. АҚШ салық соты оның талабын қабылдамады және ол босатылмады деп шешті. Сот мәлімдемесінде: "Өтініш берушінің діни сенімдері әскери шығындарды қаржыландыратын салық төлеу арқылы елеулі түрде қиындыққа тап болса да, Жоғарғы сот діни сенімге қарамастан, федералды табыс салығы жүйесіне бірыңғай және міндетті қатысудың үкіметтік маңызы бар екенін белгіледі", делінген. Миллер комиссарына қарсы істе салық төлеушілер әлеуметтік қамтылу нөмірін пайдалануға қарсылық көрсетіп, олардың Киелі кітаптағы "орманшының белгісімен" байланысты екенін мәлімдеді. АҚШ соты 1993 жылғы Діни еркіндікті қалпына келтіру туралы заңның қолданылуын талқылады, бірақ салық төлеушілерге қарсы шешім шығарды. Навахо ұлтының АҚШ орман шаруашылығы қызметіне қарсы ісінде 9-шы апелляциялық сот Сан-Франциско тауларында жасанды қар жасау үшін қайта өңделген канализациялық суды пайдалану американдық индейлердің діни бостандығына "маңызды кедергі" емес деп шешті. RFRA 2014 жылғы 25 наурызда Жоғарғы сотта қарастырылған Burwell v. Hobby Lobby ісіндегі ауызша пікірталастарда маңызды рөл атқарды. 5-4 дауыспен судья Алито RFRA тілінде немесе Конгресс оны қабылдаған тәсілде заңмен берілген қорғаулар Смиттен бұрынғы Бірінші түзету сот практикасымен шектелгенін көрсететін ештеңе жоқ деп мәлімдеді.

20 жылдығы

2013 жылдың 7 қарашасында Вашингтон қаласында Дін бостандығын қалпына келтіру туралы заңның 20 жылдығын тойлау мақсатында бір күндік симпозиум өтті. "Қалпына келтірілді ме, әлде қауіп төнді ме? Америкадағы дін тану еркіндігінің жай-күйі" тақырыбында үш панельдік талқылау және екі негізгі баяндама жасалды. Бірінші негізгі баяндаманы 1990 жылдары RFRA қабылдануы үшін жұмыс істеген Баптисттік діни бостандық жөніндегі бірлескен комитетінің бұрынғы бас кеңесшісі және түрлі "Дін тану еркіндігін қолдау коалициясының" төрағасы Оливер С. Томас жасады. Екінші баяндаманы RFRA авторы Дуглас Лейкок жасады. Ол RFRA-ның құқықтық тарихын және оның қазіргі пікірталастарға, соның ішінде контрацепция талабы мен бір жынысты неке заңдарына тигізген әсерін талқылады. Панельдік талқылауларда RFRA тарихы мен әсері, дін тану еркіндігі және Қолжетімді сақтандыру туралы заңның контрацепция талабы, сондай-ақ әртүрлі қоғамда дін тану еркіндігіне қатысты қазіргі және болашақ қиындықтар қарастырылды. Баяндамалар мен панельдік талқылаулардың барлығы онлайн режимінде қолжетімді, сондай-ақ Баптисттік бірлескен комитет жариялаған RFRA туралы қосымша ақпаратты жүктеуге болатын арнайы материал бар.