Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі

Rumex crispus, бұйра док, иілген док немесе сары док – Еуропа мен Батыс Азияға тән, Polygonaceae тұқымдасына жататын көпжылдық гүлді өсімдік.

Сипаттама

Өсімдік гүлшоғыры немесе гүл сабағы биікке дейін өседі. Оның ірі түбірлік розеткадан шығатын тегіс жапырақтары бар, ерекше толқынды немесе иілген шеттерімен сипатталады; оларға дейін жете алады. Тамыр жүйесі ірі, сары, екіге бөлінген тамыр болып табылады. Rumex crispus-тың ерекше мекендеу ортасын қалайтыны белгілі бір түршелері бар. R. crispus ssp. crispus қоқыс және өңделген жерлерде кездеседі. R. crispus ssp. littoreus жағалау аймақтарында таралған, ал R. crispus ssp. uliginosus - таяз сулы, лайлы жерлерде өседі. Бұл түр Rumex obtusifolius, Rumex obovatus, Rumex palustris және Rumex maritimus сияқты басқа Rumex түрлерімен оңай будандасады.

Экология

Қиыршық тас әртүрлі орталарда өседі, оның ішінде бұзылған топырақ, қоқыс жиналатын жерлер, жол жиегі, егістік/шалғынды далалар, жағалаулар және орман шеттері. Ол қоңыржай аймақтарда кеңінен табиғаттандырылған және Солтүстік Америка, Оңтүстік Американың оңтүстігі, Жаңа Зеландия және Австралияның бір бөлігі сияқты көптеген аймақтарда қауіпті инвазивті түрге айналған. Ол тұқымдар арқылы таралады, егістік тұқымдарын бүлдіріп, киімге жабысады. Ұлыбританияның 1959 жылғы Арамшөптер заңы бойынша "зиянды арамшөп" деп жіктеледі. АҚШ-та Арканзас және Айова штаттарында зиянды арамшөп ретінде танылған. Оны көбінесе жол жиегіндегі, теміржол бойындағы және тұрақтардағы бұзылған топырақта кездестіруге болады.

Қабылдаушы өсімдік

Бұйраланған қияқ – Agrotis ipsilon (қара кескіш құрт) сияқты кейбір Lepidoptera түрлері үшін оңтайлы мезгілдік өсімдік. Ересек көбелектер көктем-жаз маусымында осы тығыз, төмен жатқан жапырақтарға жұмыртқа салады.

Пайдалануы және уыттылығы

Оны жабайы жапырақты көкөніс ретінде қолдануға болады; жас жапырақтарын бірнеше рет суды ауыстырып қайнатып, жапырақтардағы оксаль қышқылының мүмкіндігінше көп бөлігін кетіру керек немесе оны салатқа орташа мөлшерде тікелей қосуға болады. Өсімдік пісіп жетілген соң, оны тұтынуға болмайды. Док жапырақтары А және С витаминдерінің, сондай-ақ темір мен калийдің өте жақсы көзі болып табылады. Бұдыраңқы док жапырақтары жоғары оксаль қышқылы деңгейіне байланысты сәл қышқыл болады, және бұл өсімдік дәмді болғанымен, оны тек қана модерацияда тұтыну керек, себебі ол зәр жолдарында тітіркену тудырып, бүйрек тастарының пайда болу қаупін арттыруы мүмкін. Лактация кезеңінде сақтықпен қолдану керек, өйткені ол нәрестеде іш қатуға (лаксативтік әсерге) себеп болуы мүмкін. Сары доктың тұқымдары толық кептірілгеннен кейін жеуге жарамды. Қара қоңырдан қара түсті тұқымдық қабықшалар көктемге дейін сабақта қалады, жапырақтар қайтадан өсе бастағанша. Көптеген жабайы жиналған дәнділерді тазалау қажет болса, Rumex crispus қабықшалары кішкентай болғандықтан, оларды дәнділермен бірге ұнтақтау тиімді. Нәтижесінде алынған ұн ұнтақталған күйде және капсулалар түрінде берілуі мүмкін, көбінесе қызылша (Urtica dioica) қосылғанда. Бұл өсімдікпен классикалық үйлесім. Жапырақтары мен тамыры кейбір адамдарда іш қатуға (лаксативтік әсерге) себеп болуы мүмкін, бірақ барлығында емес, әдетте бұл әсері жеңіл болады. Бұл антрохинон гликозидтерінің болуына байланысты, және бұл сенімді әрекет емес, бірақ оны қабылдаған кезде өсімдіктің мүмкін болатын әсері ретінде қарастыру керек. Өсімдік кейбір адамдарда ішек дискомфортын тудыруы мүмкін. Өсімдікті ішке қабылдау арқылы немесе сыртқа жағу арқылы тері ауруларына, қышуға, сүзекке және жараларға көмектеседі. Кейбір зерттеулерге сәйкес, белгілі бір антрохинондар қатерлі ісіктердің өсуін тоқтатуға немесе баяулатуға көмектесе алады, бірақ бұл сары доктағы антрохинондарға қатысты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Сары док гомеопатиялық фармакопеяның құрамына кіреді. Ол негізінен тыныс алу жолдарының ауруларына, әсіресе суық ауаға ұшырағанда нашарлайтын, құрғақ жөтелге арналған. Сондай-ақ, ол өткінші ауруларға, шамадан тыс қышуға және лимфа түйіндерінің үлғаюына көмектеседі делінеді. Зуни тайпасы ұнтақталған тамырдан жасалған бальзамды жараларға, бөртпелерге және тері инфекцияларына жағады, ал тамырдан жасалған инфузияны атлет аяғына қолданады.