Кіріспе

"Ұйықтас Жорға" аңызынан шыққан көркем кейіпкер Икабод Крейн – Вашингтон Ирвингтің "Ұйықтас Жорға" атты әңгімесіндегі көркем кейіпкер және басты рөлдегі тұлға. Крейн түпнұсқада да, көптеген бейімдеулерде де бойы биік, жіңішке денелі адам ретінде бейнеленген. Ол жергілікті мектеп мұғалімі және әртүрлі мистикалық нәрселерге, соның ішінде Бассыз Атшы туралы аңызға терең сенімді. Крейн, әдетте, Кэтрина Ван Тасселдің мұрагеріне қалыңдыққа сұрануға тырысады, бірақ бұл шешімі Кэтринаға үйленгісі келетін Абрахам "Бром Бонз" Ван Брунтты ашуландырады. Кэтринаға ұсыныс жасағаннан кейін, Крейн түнде жалғыз үйге қайтып бара жатқанда Бассыз Атшы пайда болып, мұғалімді қуалайды. Соңында Атшы Крейнге тықсыны лақтырып, оның ізі суып кетеді. Джонатан Арак Крейн "бір американдық типті мәңгілікке сақтап қалды" дейді: ол – бастамашыл янки.

Шығу тегі

Ихабод – еврей тілінде «даңқсыз» деген мағынаны білдіреді. Ирвинг осы атты 1812 жылғы соғыста АҚШ армиясының полковнигі Икабод Крейннен алған болуы мүмкін, ол 1814 жылы Нью-Йорктегі Саккетс-Харборда кездескен. Ирвингтің жазбасына және Мартин Ван Бюреннің қолмен жазылған куәлігіне сәйкес, Икабод Крейн кейіпкерінің «үлгісі» (Ван Бюреннің сөздері) – Коннектикут штатында туған, Киндерхук мектебінің алғашқы мұғалімі Джесси Мервинге негізделген, Ирвинг 1809 жылы Нью-Йорктің Киндерхук қаласында онымен дос болған. Екі дос отыз жыл бойы хат алмасып тұрды. Киндерхуктің алғашқы мектеп ғимараты қазір Колумбия округі тарихи қоғамына тиесілі және Икабод Крейн мектеп үйі деп аталады. Аймақтың қазіргі заманғы мектеп округі, Икабод Крейн орталық мектеп округі де осы кейіпкердің құрметіне аталған. Тарритаун тұрғындарының көптегені Самуэль Янгстың Ирвингтің Икабод Крейн кейіпкерін жасаудағы түпкілікті үлгі болғанын айтады. Автор Гэри Денисс Икабод Крейн кейіпкері негізінен Мервинге негізделген болғанымен, Янгстың өмірінен де элементтер енген болуы мүмкін деп мәлімдейді.

Сипаттамалары

Ирвингтің айтуынша, Икабодтың сыртқы келбеті жүгері егісінен қашып келген ақымақ, ескі қорқытқышқа ұқсайды. Ол осы әңгімеде Ирвинг тарапынан "ұзын бойлы, бірақ тым арық, иықтары тар, қол-аяқтары ұзын, қолдары жеңдерінен шақырымдай асып тұрған, аяқтары қашау үшін қолданылғандай, ал бүкіл денесі дөңгелектей босқа ілінген. Басы кішкентай, жоғарғы жағынан жалпақ, үлкен құлақтары, ірі жасыл, шыныдай көздері және ұзын, қамыс мұрыны бар, сондықтан оның жіңішке мойнына қонған әтештей көрінеді, жел қайдан соғып тұрғанын айту үшін."

Өмір жолы мен қызметі

Икабод Крейн – табиғаттан тыс нәрселерге сенімі күшті мұғалім. Ол "ізгі ниетті, әрқашан "таяқтан ая, баланы жаман қылады" деген алтын ережені есінде ұстаған адам" деп сипатталады. Дегенмен, "Икабод Крейннің шәкірттерінің ешқайсысы бұзылмаған. Ол әділдікті қатаңдық емес, айырмашылықпен қолданды; әлсіздердің жүгін жеңілдетіп, күштілерге артты". Мұғалім ретінде ол аз ақы алатын, ал жалақысы "күнделікті нанына да жетпейтін". Ол жергілікті халықтың көмегімен осы жұмысын жалғастыра алды, олар "сол аймақтағы дәстүр бойынша, балаларын оқытқан шаруалардың үйлерінде тұрып, тамақтанатын. Осылайша ол барлық мүлкін мақтадан жасалған сөмкеге байлап, ауылды аралап жүрді". Икабод сонымен қатар "ауданның ән сабағынан үйретушісі" ретінде танымал болды және әдетте сенбі күндері "ішінде таңдалған әншілер тобымен бірге шіркеудің галереясының алдына тұратын; онда ол өзінің даусымен псалмды орындаушыдан толығымен алып қоятын". Мұғалімдік қызметімен қатар, ол "жастарға псалм айтуды үйретті". Кейлеб Стейгалл "Ирвинг Икабодқа берген ең ерекше сипат – ол псалмшы" дейді және Икабод Крейн – "әдебиеттегі ең танымал Ода жасаушы" екенін айтады.

Табиғаттан тыс сенімдер мен жергілікті атақ

Икабод табиғаттан тыс құбылыстар мен ырым-жырымдарға қатысты әдебиеттерді жақсы білген адам ретінде сипатталған. Әңгімеде ол "әйелдер тарапынан зор білімді адам ретінде құрметтелді, себебі ол бірнеше кітапты толық оқыған еді және Коттон Мэзердің "Жаңа Англияның сиқыршылық тарихының" шебері саналды, оған ол терең сеніммен және ықпалды түрде сенеді". Сонымен қатар, ол "мектептен кейін кешкі уақытқа дейін ескі Мэзердің қорқынышты әңгімелерін оқудан ләззат алатын. Оның үстіне, оған ешқандай мистикалық оқиғаға немесе ырымға сену қиын болған жоқ". Ол өз сенімдерімен және оқығандарымен жиі бөлісіп отыратын. Шын мәнінде, әңгімеде ол "өзінің сиқыршылыққа қатысты әңгімелерімен, Коннектикуттың ерте заманында кең таралған ауадағы қорқынышты белгілер мен көріністерімен, дыбыстарымен тыңдаушыларды бірдей қуантатын; сондай-ақ, кометалар мен жылқы жұлдыздар туралы болжамдарымен, әлемнің айналып тұратындығы және олардың жарты уақыт бойы басы теріс тұрғандығы туралы қорқынышты ойларымен үркітетін". Ирвинг Икабодты "ауылдық аймақтағы әйелдер ортасында белгілі бір мәртебеге ие адам ретінде сипаттайды; ол бос, джентльмен сияқты тұлға саналды, оның талғамдары мен қабілеттері ауылдың қара жұмысшыларынан әлдеқайда жоғары, ал білім жағынан тек дін қызметкерінен ғана төмен". Икабод жергілікті тұрғындармен көп уақыт өткізіп, мистикалық оқиғаларды айтатын және жергілікті әңгімелерді талқылайтын. Ол "саяхаттап жүретін газет сияқты, үйден-үйге жергілікті әңгімелердің барлық жиынтығын жеткізіп, оның пайда болуы әрқашан ризашылықпен қарсы алынатын". Сондай-ақ, "оның үшін қорқынышты ләззаттың тағы бір көзі - қыстың ұзақ кештерін қарт голланд әйелдерімен бірге өткізу, олар оттың жанында тірлеп отырып, бір қатар алмаларды қуырып, отқа шашыратып, олардың әуесте жандар, жынды далалар, жынды бұлақтар, жынды көпірлер, жынды үйлер туралы керемет әңгімелерін тыңдау, әсіресе бассыз атты немесе оларды кейде "Құқырдың жүгіріп жүрген рухы" деп атайтын".

Катрина Ван Тассель

Икабодтың "бұрынғы жыныстық қатынасқа деген жүрегі жұмсақ әрі ақымақ" екені айтылады. Айтымында, Ирвинг Икабод туралы былай деп жазады: "Егер оның жолын өлімге ұшыраған адамға арбақтардан, жындылардан және бүкпұлды сиқыршылардан гөрі көбірек алаңдататын бір зат кесіп өтпесе, онда ол Ібіліс пен оның барлық іс-әрекеттеріне қарамастан, оның өмірін қуанышпен өткізген болар еді, және ол әйел болды". Ілгеріде Айкабод бай фермердің жалғыз қызы Катрина Ван Тассельге ғашық болады. Батыр Бальтус Ван Тассель қызының жетістіктерін мақтағанда, оны мақтап қана қояды. Әкесінің байлығы (Икабод мұрагерлікке алуға құштар), ол Катринаға құмарлық танытады, ол да солай етеді. Бұл қаладағы шулы, Абрахам "Бром Бонз" Ван Брунттың назарын аударады, ол да Катринаға үйленгісі келеді және оған тек Икабод қарсылық білдіреді. Бромның мектеп мұғалімін қорлау немесе жазалауға тырысқанына қарамастан, Икабод табанды болып қалады және бәсекелестердің ешқайсысы осы бәсекеде артықшылық ала алмайтындай көрінеді. Кейін екеуін де Ван Тасселдің жинаған өнімдерінің фестиваліне шақырады, онда Икабодтың әлеуметтік дағдылары Бромды әлдеқайда асып түседі. Той үзілгеннен кейін, Икабод "мұрагер әйелмен бетпе-бет" қалады, онда ол Катринаға некеге тұруға ұсыныс жасайды, бірақ, баяндаушыға сәйкес, "Бір нәрсе дұрыс болмады, өйткені ол, әрине, өте үлкен аралықтан кейін, өте бос және chapfallen ауасымен шықты", яғни оның ұсынысы қабылданбады, өйткені оның оған шабуыл жасаудың жалғыз мақсаты Бромның оған деген құмарлығын сынау немесе арттыру болды. Сондықтан Икабод үйден "жақсы әйелдің жүрегін емес, тауық ұясын ұрлаған адамның ауа-райымен" кетеді.

Бассыз аттымен кездесу

Үйге қайтар жолында Икабод тағы бір саяхатшыға кездеседі, ол кейін аңызға айналған Бассыз Атты екені анықталады; Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде зеңбірек оғымен басы кесілген Гессен сарбазының күйкісі. Икабод Бассыз Аттымен бірге қашып, ақырында голланд зиратының жанындағы көпірден өтеді. Күйкі басы бұл көпірден өте алмайтындықтан, Икабод өзін қауіпсіз сезінеді. Бірақ Икабод әрекетке келмей тұрып, Бассыз Атты оған кесілген басын лақтырып, оны өзінің атынан құлатып, "тозаңға құлатып" жібереді. Ертесі күні таңертең Икабодтың шляпасы шіркеу қоңырауының жанында тастап кетілген күйде табылады, ал оның жанында сынған қымызбақ жатыр. Икабод Ессіз аңғарда қайтадан көрінбейді, сондықтан оны Бассыз Атты алып кеткен деп есептейді. Кейінірек "бірнеше жылдан кейін Нью-Йоркке сапармен келген және осы керемет оқиға туралы мәлімет алған ескі шаруа" Икабодты Атты да, оның қазіргі үй иесінің күтілетін ашуы да қорқытып, қаладан мәңгілікке кетіп, кейіннен "елдің он фунттық бөлігінде он фунттық соттың қазысы" болды деп болжайды. Катрина Бромға үйленеді, ол "Икабод туралы әңгіме айтылғанда өте білгіш көрінеді және қымызбақ туралы айтылғанда әрқашан шынайы күледі". Бұл оқиғалар "кейбіреулерді ол бұл мәселеде айтқысы келмегеннен де көп білген деп күдіктендірді". Сондықтан, Бромның өзі Атты болған деп болжауға болады, ол өзінің бәсекелесінен құтылу үшін оның аңызын пайдаланған.

Басқа ақпарат құралдарында бейімделу

Уилл Роджерс 1922 жылы түсірілген «Бассыз атты» үнсіз фильмінде Крейн рөлін сомдады. Крейн – Уолт Дисней Продакшнс компаниясының 1949 жылы шығарған «Икабод пен мырза Жабайының оқиғалары» фильмінің басты кейіпкерлерінің бірі. Бұл, бағаналы, ең танымал нұсқа, себебі ол жылдар бойы Диснейдің Хэллоуинге арналған арнайы телебағдарламасының бөлігі ретінде көрсетіліп келді және Ирвингтің әңгімесінің ең адаптирленген нұсқаларының бірі саналады. Бұл анимациялық бейімдемеде Бинг Кросби 30 минуттық туындының баяндаушысы және жалғыз дауыстау актері болып табылады, сонымен қатар Икабод Крейннің рөлін кеңейтіп, оның (Крейннің) әнін әңгімедегі мұрындық псалмошыға емес, әншіге айналдырады. Джефф Голдблум 1980 жылы түсірілген «The Legend of Sleepy Hollow» фильмінде Икабод Крейн рөлін ойнады, ал NBC телеарнасы үшін фильм түсірді. Бұл нұсқада әңгіме Икабодтың Катринаның үйіне келгенімен және бассыз аттының алдамшымен күрескеннен кейін қараңғы орманға қайтып оралуымен аяқталады. Эд Бегли, кіші, 1985 жылы Лан О’Кунның Шелли Дюваллдың «Тамаша әңгімелер мен аңыздар» романы бойынша қойған «Икабод Крейн» рөлін ойнады, режиссер Эдд Грилс, сондай-ақ Беверли Д’Анджело Катрина, Тим Томмерсон Бром және Чарльз Дурнинг Катринаның ағасы Доффу ван Тассел рөлінде ойнады. Бұл нұсқада Бромды Икабодты қуалайтын бассыз атты ретінде нақты анықтайды, сонымен қатар Хэллоуиннен кейінгі түні болатын тоқырауы бар аяқтауды қосады. Крейн «Никелодеонның» «Қараңғыдан қорқасың ба?» телесериалының үшінші маусымында «Түн ортасындағы атты жорық» атты эпизодта пайда болады. Персонаж PBS телехикаясы «Wishbone» (1997) телехикаясының екі бөлімді Хэллоуин эпизодында көрінеді, онда Крейнды атау кейіпкері бейнелейді. Констебль Икабод Крейн Тим Бертон режиссерлік еткен және Джонни Депп қатысқан «Ұйқылы аңғар» (1999) фильмінің басты кейіпкері болып табылады. Бұл бейімдемеде ол Нью-Йорк қаласының полиция қызметкері, ақсүйек отбасынан шыққан, сот медицинасына қызығушылық танытады және полицияның қазіргі әдістеріне қарсы пікір білдіргеннен кейін бірнеше қорқынышты кісі өлтіруді тергеу үшін Ұйқылы аңғарға жіберіледі. Бастапқы әңгімедегідей, оның аты Пудра. Фильмдегі Икабодтың ең ерекше қасиеттері – ол өлімнен кейінгі сараптамаларға, дедукцияға және ғылыми әдістерге ертерек қызығушылық танытады, сонымен қатар өте ерекше, қорқынышты және өлім мен қанға алаңдайды, оның кәсібіне қарамастан. Оның өмірбаяны да зерттеледі: ол жеті жасында анасы, «табиғаттың кінәсіз баласы» әкесі, «әділдік маскасы артындағы Киелі кітапқа қара тиран» «жанды құтқару үшін» өлтірілген, бұл оның сенімін жоғалтуына әкелді. Икабод соңында Гессендік бассыз аттыны (Кристофер Уолкен) леди ван Тасселдің (Миранда Ричардсон) бақылауынан босатады, ол оны өзімен бірге тозаққа алып кетеді. Фильмнің соңында Катрина Ван Тассел (Кристина Риччи) Икабодпен бірге Нью-Йоркке барады, оған тергеуде көмектескен баламен бірге. Бром Бонс (Каспер Ван Диен), бір сәтте өзін аттыға маскировкалап, Икабодқа тығыршық тастайды, ол фильмнің ортасында нағыз аттыдан өлтіріледі. 1999 жылы «Одиссей» телеарнасында «Ұйқылы аңғар аңызы» атты телефильм көрсетілді, онда Брент Карвер Икабод Крейн рөлін сомдады. Монреальде түсірілген. 1999 жылы анимациялық FoX TV арнаулы «Бассыз аттының түні» Уильям Х. Мейси Крейннің дауысы ретінде көрінді. Бұл нұсқада Бромның (Лук Перридің дауысы) отыз жылдан кейін орындауға мәжбүр болған аттымен «Ібіліс келісімін» жасағанын көрсететін аяқталуы бар. 2004 жылғы «The Hollow» телефильмі Иан Кранстон (Кевин Зейгерс рөлін сомдады) есімді орта мектеп оқушысы, Икабод Крейннің ұрпағы туралы. Том Мисон Крейн рөлін «Ұйқылы аңғар» (2013) американдық табиғаттан тыс / полициялық драмалық телесериалында ойнады. Сериал «қазіргі заманғы қайта баяндау» саналады, онда Крейн Америка революциясына дейін Оксфорд университетінің бұрынғы тарих профессоры болған, ол британдықтармен Америкаға келген, содан кейін тарапты ауыстырып, отарлаушылардың тыңшысы болған. 1781 жылы аттыны бас кескеннен кейін, ол қазіргі заманда аттымен бірге қайта тірілді, себебі олар өлген кезде олардың қаны араласты. Крейннің бұл нұсқасы 2015 жылы «Сүйектер» телесериалының Хэллоуин эпизодында да пайда болады. «Ұйқылы аңғар» телесериалына басқа да сілтемелер мен ескертпелер бар. Икабод Крейн 2013 жылы Telltale Games компаниясы әзірлеген «The Wolf Among Us» эпизодикалық видео ойынында да кездеседі. Ойында Крейн (Роджер Л. Джексон дауысы) Fabletown-ның вице-мэрі, ғасырлар бұрын өз отандарынан қуылған және қарапайым адамдар әлемінде өмір сүрген, сиқырлы ертегілердің құпия қоғамдастығы. 2-3 эпизодтарда Крейнның проституткаларды іздегені және оларды өзінің ассистенті Ақ қарғаға ұқсату үшін сиқырлы дұға қолданғаны анықталды. Шериф Бигби Уолф және Ақ қарға Крейнды осы және Fabletown ақшасын оларға төлеу үшін ұрлағаны үшін қамауға алады, бірақ Крейнды Қиық адамның шақырушылары ұрлайды, ол Крейнге қарызды. 2022 жылы Шон Персауд «Headless: A Sleepy Hollow Story» атты заманауи веб-сериалында Икабод Крейн рөлін ойнады, онда Икабод бассыз аттыға басын табуға және оның қарғысын бұзуға көмектесуге келіседі.