Кіріспе
Польша ақыны (1821–1883) Киприан Камил Норвид (; 23 мамыр 1883) – поляк ақыны, драматург, суретші, мүсінші және философ. Ол қазір поляк романтизмінің ең маңызды төрт ақынының бірі саналады, бірақ ғалымдар оны кеш романтик немесе ерте модернист деп атаудың дұрыс екендігін әлі де талқылайды. Норвид трагикалық, көбінесе кедейлікпен күрескен өмір сүрді. Ол денсаулығының нашарлауын, жауапсыз махаббатты, қатал сынды және әлеуметтік оқшалануды бастан өткерді. Өмірінің көп бөлігін шетелде өткізді, Польшаны жиырма жасында тастап кеткен. Жастығында Батыс Еуропаны аралап, АҚШ-қа қысқа ғана сапар жасап, иллюстратор болып жұмыс істегеннен кейін, ол негізінен Парижде тұрды, сонда қайтыс болды. Жастығынан "көтеріліп келе жатқан жұлдыз" деп есептелген Норвидтің ерекше, канондық емес стилі оның өмірінде бағаланбады. Осы себепті ол жоғары қоғамнан шеттетілді. Оның еңбегі тек өлімінен кейін, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы "Жас Польша" қозғалысы арқылы қайта жаңғырылып, бағаланды. Бүгінде оның ең ықпалды туындысы – 1866 жылы аяқтаған үлкен өлеңдер жинағы саналады. Оның көптеген еңбектері, соның ішінде "Vade mecum", оның өмірінде жарияланбаған.
Cyprian Kamil Norwid (; – 23 May 1883) was a Polish poet, dramatist, painter, sculptor, and philosopher. He is now considered one of the four most important Polish Romantic poets, though scholars still debate whether he is more aptly described as a late romantic or an early modernist. Norwid led a tragic, often poverty stricken life. He experienced mounting health problems, unrequited love, harsh critical reviews, and increasing social isolation. For most of his life he lived abroad, having left Polish lands in his twenties. Having briefly travelled across Western Europe in his youth, and briefly travelling to United States, where he worked as an illustrator, he lived chiefly in Paris, where he eventually died. Considered a "rising star" in his youth, Norwid's original, nonconformist style was not appreciated in his lifetime. Partly due to this, he was excluded from high society. His work was rediscovered and appreciated only after his death by the Young Poland movement of the late nineteenth and early twentieth centuries. Today his most influential work is considered to be italic=y, a vast anthology of verse he finished in 1866. Much of his work, including Vade mecum, remained unpublished during his lifetime.
Жастық шақ
Киприан Норвид 1821 жылдың 24 қыркүйегінде Топор гербін тағушы поляк-литвалық шағын ақсүйектер отбасында дүниеге келді. Оның әкесі кіші мемлекеттік қызметкер болған. Киприан Норвид пен оның інісі Людвик Норвид ерте жетім қалды. Анасы Киприан төрт жасқа толғанда қайтыс болды, ал 1835 жылы әкесі де қайтыс етті: сол кезде Норвид 14 жаста еді. Ол Александр Кокулар мен Ян Клеменс Минасович басқаратын жеке сурет салу мектебіне түсті. Оның толық емес білімі оны өзіне-өзі үйренуге мәжбүр етті, нәтижесінде ол оннан астам тілді үйренді. Сол жылы ол он өлең мен бір әңгіме жариялады. Оның никелері Камиламен бұзылды. Кейін ол Мария Калергиспен танысты, олар жақын болды, бірақ оның оған, содан кейін оның қызметшісі Мария Требикаға жасаған ұсыныстары сәтсіз аяқталды. 1846 жылы Пруссиядан қуылғаннан кейін Норвид Брюссельге кетті. 1849 жылы оның бірнеше өлеңдері жарық көрді, соның ішінде "Әлеуметтік ән" (Pieśń społeczna) өлеңі де бар. "Прометидион" – өлең түрінде жазылған эстетика туралы ұзақ зерттеме, бұл Норвидтің ең маңызды туындыларының бірі деп есептеледі, сондай-ақ "Генерал Бемнің естелігіне арналған аза тұту рапсодиясы" поэмасы да жарық көрді.
Америка Құрама Штаттары
Норвид 1852 жылдың күзінде АҚШ-қа эмиграциялауға шешім қабылдады, мұнда оған Польша ақсұлуы және қайырымдылық шараларын қолдаушы Владислав Замойский көмектесті. 1853 жылдың 11 ақпанында, қиын сапардан кейін, ол "Маргарет Эванс" кемесімен Нью-Йорк қаласына жетті және онда түрлі жұмыстар істеді, соның ішінде графикалық фирмада. Ол Кристалл сарайы көрмесі мен Әлемдік өнеркәсіп көрмесінің естелік альбомын жасауға қатысты.
Парижге оралу
1854 жылдың сәуір айында Норвид принц Марсели Любомирскиймен бірге Еуропаға оралды. Англияда тұрып, Красинскийдің көмегімен сол жылдың желтоқсанына дейін Парижге қайта келді. 1860 жылы Юлиус Славацкий туралы алты лекциядан тұратын цикл өткізді, ол келесі жылы жарияланды. 1865 жылы жазған «Фортепиано Шопена» (Шопеннің фортепианосы) – қаңтар көтерілісіне жауап ретінде жазылған туындыларының бірі саналады. Норвид жазуын жалғастырды, бірақ көптеген еңбектері кең танылмады. Ол мұны қабылдап, тіпті бір шығармасында: «Ұлдар осы жазудан өтеді, бірақ сіз, алыс немерелерім, мен жоқ болғанда оқисыз» (Klaskaniem mając obrzękłe prawice, Қол шапалақтаудан ісінген қолдар, 1858) деп жазды. Князь Владислав Чарторискидің ақынға уәде еткен қарызын бермеуі де осының себебі болды. Кейінгі жылдары Норвид өте кедейлікте өмір сүрді және туберкулезбен ауырады. Сол жылдары «Актор. Комедидрама» (1867), «Көрнеу артында» (1865–1866) және «Ұлы ханымның сақинасы» (1872) атты үш пьеса, комедия жазды, оларды Гомери Норвидтің «театр жанрындағы шынайы туындысы» деп бағалады. Милош Норвидтің пьесалары Польшада кейде қойылатынын, бірақ «оларды сахнаға қою қиын, себебі олар ишараттарға сүйенеді және әдейі эффектілерден қашып қалады. Оларды драмалық поэзия деп атауға болады» деді. Бұл жерде поляк монахтар басқаратын, көптеген мұқтаж поляк эмигранттарының мекені болған орын еді. Соңғы туындыларының арасында «Теңіз моншасындағы таза махаббат» (1880) комедиялық пьесасы, «Тыныштық» (1882) философиялық трактаты («Норвид туындысы») және «Арыстанға!» (1881–83), «Стигмат» (1881–82) және «Лорд Сингелуорттың құпиясы» (1883) романдары бар. Ол өмірі бойы көптеген хаттар жазды, олардың мыңнан астамы сақталған және ғалымдар зерттейді. 15 жылдан кейін оның қабірін күтіп ұстауға қаражат жетпей, денесі поляк эмигранттарының жаппай қабіріне көшірілді. Норвидтің кейбір өлеңдерін ағылшын тіліне аударған Данута Борхарт «Норвидтің туындылары кеш романтизмге жатады. Алайда оның туындылары өте ерекше болғандықтан, ғалымдар оны нақты әдеби дәуірге жатқыза алмайды» деді. Оның стилі «тұманды және тым зиялы» және «жаңқалы синтаксис» деп сынға түсті. Норвид жаңа сөздер ойлап таппаса да, ол сөздерді өзгертіп, тілдің жаңа нұсқаларын жасады, сондай-ақ синтаксис пен пунктуациямен тәжірибе жасады, мысалы, поляк тілінде сирек кездесетін сызықшамен біріктірілген сөздерді қолданды. Көптеген туындылары ұйқасты, бірақ кейбіреулері кейінірек поляк поэзиясында кең таралған бос өлеңнің алға басушысы саналады. Оның туындыларындағы тағы бір қайталанатын мотив – еңбектің маңыздылығы, әсіресе көркемдік еңбек контекстінде, Милош Норвидтің социалист емес екенін атап көрсеткенмен, капиталистік қоғамда суретшілерге қалай сыйақы төлеу керек деген сияқты мәселелерді талқылады. Милош сонымен қатар, кейбір адамдар Норвидті суретшіден гөрі философ деп санайтынын айтты, және шын мәнінде Норвид Станислав Брозовский сияқты философтарға шабыт берді. Дегенмен, Милош бұл пікірмен келіспейді, Норвидтің «біріншіден, суретші, бірақ суретші үшін ең қызықты материал – ой, ой елегінен өткізу, адамзаттың мәдени тәжірибесі» деп жазған Миечислав Джаструнды келтіреді. Сол кезде оның туындыларын Польша әдебиет академиясының мүшесі, поляк ақыны және әдеби сыншысы Зенон Пржесмыцкий тауып, танымал етті. Пржесмыцкий 1897 жылдан бастап Норвидтің туындыларын қайта жариялай бастады және оның «қасиетті ақынның драмалық аңызының» бірі ретінде бейнесін жасады. Норвидтің «Жинақталған туындылары» (Dzieła Zebrane) 1966 жылы Норвидтің биографы және түсіндірушісі Джулиус Виктор Гомулицкий жариялады. Норвидтің туындыларының толық жинағы 1971–1976 жылдары Pisma Wszystkie («Жинақталған туындылар») деп шығарылды. 11 томнан тұратын бұл жинаққа Норвидтің барлық поэзиясы, сондай-ақ оның хаттары мен суреттерінің көшірмелері кірді. 2001 жылдың 24 қыркүйегінде, оның өлімінен 118 жыл өткен соң, Норвидтің Париждегі Монморенси зиратындағы жаппай қабірдегі топырақ салынған урна Вавель соборындағы «Ұлттық ақындардың мазары» (Krypta Wieszczów Narodowych na Wawelu) деп аталатын жерге көмілді. Онда Норвидтің сүйегі поляк ақындары Адам Мицкевич пен Юлиус Славацкийдің сүйегінің қасына қойылды. Соборда өткен қасиетті рәсімде Краков архиепископы, кардинал Франциск Мачарски, «есіктер ұлы ақын Киприан Норвидті Вавельдің патшалық соборында қабылдау үшін ашылды, өйткені ол патшалармен тең дәрежеде болды» деді. 2021 жылы, Норвидтің туғанына 200 жыл толуына орай, Стивен және Тимоти Куэй ағайындылары ақынның өмірі мен туындылары туралы «Vade mecum» атты қысқа фильм жасады, оның мұрасын шетелдік көрермендер арасында насияттау мақсатында. Норвидтің поляк романтизмінің төртінші маңызды ақыны екені және «Үш батырдың төртіншісі» деп есептеледі. Польшада жақсы таныс және поляк мектептерінің оқу бағдарламасына енген Норвидтің туындылары ағылшын тілінде әлі де жақсы танылмаған. Милош оның «поляк поэзиясының жаңашылы» ретінде танылғанын айтады, сондай-ақ оның туындыларына арналған монографиялар, мысалы, Яцек Лышчынаның (2016) «Киприан Норвид. Он тоғызыншы ғасырдың ақыны» (Cyprian Norwid. Poeta wieku dziewiętnastego) еңбектерін атады.
Шығармалары
Норвид көптеген шығармалардың авторы, олар өлеңдер (эпостық және қысқа), пьесалар, әңгімелер, эсселер мен хаттарды қамтиды. Милош айтуынша, оның өмірінде көптеген шығармалары басқа тілдерге аударылған, мысалы, бенгал, француз, неміс, итальян, орыс, словак және украин тілдеріне.