Небұкаднессар II: Вавилонның ұлы патшасы

Кіріспе

Бабыл патшасы, б.з.д. 605–562 жылдары билеген. Навуходоносор II (/n//ɛ//b//j//ʊ//k//ə//d/'/n//ɛ//z//ər/; вавилондық жазу: Набу кудурри усур, яғни «Набу, мұрагерімді сақта»), сондай-ақ Небухадрезар II, Жаңа Вавилон империясының екінші патшасы, әкесі Набополассардың б.з.д. 605 жылы қайтысынан бастап, өзінің б.з.д. 562 жылы қайтысына дейін билік жүргізді. Тарихта Навуходоносор Ұлы ретінде белгілі, ол империяның ең ұлы патшасы деп есептеледі. Навуходоносор Леванттағы әскери жорықтарымен, астанасы Вавилондағы құрылыс жобаларымен, оның ішінде Вавилонның аспалы бақтарымен және яһуди тарихындағы рөлімен әйгілі. 43 жыл патшалық құрған Навуходоносор Вавилон әулетінің ең ұзақ билеген патшасы болды. Өмірінің соңында ол әлемдегі ең қуатты билеушілердің біріне айналды. Бұл ат әкесінен немесе Навуходоносор I-ден (б.з.д. 1125–1104) мұра болған болуы мүмкін, ол Вавилонның ең ұлы ежелгі батыр патшаларының бірі еді. Навуходоносор II әкесі билік еткен кезде өзінің атағын қалыптастырды, ассириялық империяны вавилондықтардың басып алуында әскерлерге басшылық етті. Б.з.д. 605 жылы Кархемиш шайқасында Навуходоносор Фараон Нехо II басқарған мысыр әскерін ойсырата жеңіп, Жаңа Вавилон империясының Ежелгі Таяу Шығыстағы үстемдікке ие болуын қамтамасыз етті. Осы жеңістен кейін Набополассар қайтыс болып, Навуходоносор патша болды. Әкесінің кезіндегі сәтті әскери мансабына қарамастан, Навуходоносордың патшалықтың алғашқы үштен бірінде айтарлықтай әскери жетістіктерге қол жеткізе алмады, әсіресе Мысырға жасаған шабуыл сәтсіз аяқталды. Осы жылдардағы әскери жетістіктердің төмендеуіне байланысты Леванттағы Вавилонның вассалдары оның күшіне күмәндана бастады, Жаңа Вавилон империясын Жаңа Ассирия империясымен салыстырғанда «қағаз жолбарысы» деп санады. Жағдай осыншалықтай нашарлағандықтан, тіпті Вавилонның өзіндегі адамдар патшаға бағынбай бастады, кейбіреулері Навуходоносордың билігіне қарсы көтеріліс жасады. Патшалықтың осы алғашқы кезеңіндегі көңіл көншіліксіздіктен кейін Навуходоносордың бағы жанды. Б.з.д. 580-жылдары Навуходоносор Леванттағы көтерілісші вассал мемлекеттерге қарсы сәтті әскери операциялар жүргізді, бұл аймақтағы Мысырдың ықпалын шектеу мақсатын көздегендігі анық болды. Б.з.д. 587 жылы Навуходоносор Яһуда патшалығын және оның астанасы Иерусалимді қиратты. Иерусалимнің қирауы қала тұрғындарының және айналасындағы жерлердің халқының Вавилонға жер аударылуына әкелді. Осыдан кейін яһудилер Навуходоносорды, сол уақытқа дейін олармен кездескен ең үлкен жауды «ұлттарды жойған» (משחית גוים, Jer. 4:7) деп атады. Киелі кітаптағы Еремия кітабында Навуходоносор қатыгез жау ретінде бейнеленген, бірақ сонымен қатар Құдайдың әлемді басқаруға тағайындалған және құлақ аспаушылықты жазалау үшін жіберілген құралы ретінде де сипатталған. Иерусалимді қирату, феникиялық Тир қаласын басып алу және Леванттағы басқа да жорықтар арқылы Навуходоносор Жаңа Вавилон империясын Ежелгі Таяу Шығыстың жаңа ұлы державасына айналдырды. Әскери жорықтарынан өзге, Навуходоносор ұлы құрылысшы ретінде де танымал. Оның соғыстарының нәтижесінде қамтамасыз етілген өркендеу Навуходоносорға Вавилонда және Месопотамияның басқа жерлерінде ірі құрылыс жобаларын жүргізуге мүмкіндік берді. Қазіргі Вавилонның бейнесі көбінесе Навуходоносордың жобаларынан кейінгі қаланың көрінісін еске түсіреді, оның ішінде ол қаланың көптеген діни ғимараттарын, соның ішінде Эсагила мен Этеменанкиді қайта салды, қолданыстағы сарайын жаңартып, жаңа сарай салып, қаланың процессиялық көшесі мен Иштар қақпасын жаңарту арқылы салтанатты орталығын сәндеді. Навуходоносордың жазбаларының көп бөлігі әскери жетістіктерінен гөрі құрылыс жобаларына қатысты болғандықтан, ол бір кезде тарихшылар үшін жауынгер емес, негізінен құрылысшы ретінде қарастырылды.

King of Babylon from 605 to 562 BC

Nebuchadnezzar II (/n//ɛ//b//j//ʊ//k//ə//d/'/n//ɛ//z//ər/; Babylonian cuneiform: Nabû kudurri uṣur, meaning "Nabu, watch over my heir"; Biblical Hebrew: נְבוּכַדְנֶאצַּר Nəḇūḵaḏneʾṣṣar), also spelled Nebuchadrezzar II, was the second king of the Neo Babylonian Empire, ruling from the death of his father Nabopolassar in 605 BC to his own death in 562 BC. Historically known as Nebuchadnezzar the Great, he is typically regarded as the empire's greatest king. Nebuchadnezzar remains famous for his military campaigns in the Levant, for his construction projects in his capital, Babylon, including the Hanging Gardens of Babylon, and for the role he plays in Jewish history. Ruling for 43 years, Nebuchadnezzar was the longest reigning king of the Babylonian dynasty. By the time of his death, he was among the most powerful rulers in the world. Possibly named after his grandfather of the same name, or after Nebuchadnezzar I ( 1125–1104 BC), one of Babylon's greatest ancient warrior kings, Nebuchadnezzar II already secured renown for himself during his father's reign, leading armies in the Medo Babylonian conquest of the Assyrian Empire. At the Battle of Carchemish in 605 BC, Nebuchadnezzar inflicted a crushing defeat on an Egyptian army led by Pharaoh Necho II, and ensured that the Neo Babylonian Empire would succeed the Neo Assyrian Empire as the dominant power in the ancient Near East. Shortly after this victory, Nabopolassar died and Nebuchadnezzar became king. Despite his successful military career during his father's reign, the first third or so of Nebuchadnezzar's reign saw little to no major military achievements, and notably a disastrous failure in an attempted invasion of Egypt. These years of lackluster military performance saw some of Babylon's vassals, particularly in the Levant, beginning to doubt Babylon's power, viewing the Neo Babylonian Empire as a "paper tiger" rather than a power truly on the level of the Neo Assyrian Empire. The situation grew so severe that people in Babylonia itself began disobeying the king, some going as far as to revolt against Nebuchadnezzar's rule. After this disappointing early period as king, Nebuchadnezzar's luck turned. In the 580s BC, Nebuchadnezzar engaged in a successful string of military actions in the Levant against the vassal states in rebellion there, likely with the ultimate intent of curbing Egyptian influence in the region. In 587 BC, Nebuchadnezzar destroyed the Kingdom of Judah, and its capital, Jerusalem. The destruction of Jerusalem led to the Babylonian captivity as the city's population, and people from the surrounding lands, were deported to Babylonia. The Jews thereafter referred to Nebuchadnezzar, the greatest enemy they had faced until that point, as a "destroyer of nations" (משחית גוים, Jer. 4:7). The biblical Book of Jeremiah paints Nebuchadnezzar as a cruel enemy, but also as God's appointed ruler of the world and a divine instrument to punish disobedience. Through the destruction of Jerusalem, the capture of the rebellious Phoenician city of Tyre, and other campaigns in the Levant, Nebuchadnezzar completed the Neo Babylonian Empire's transformation into the new great power of the ancient Near East. In addition to his military campaigns, Nebuchadnezzar is remembered as a great builder king. The prosperity ensured by his wars allowed Nebuchadnezzar to conduct great building projects in Babylon, and elsewhere in Mesopotamia. The modern image of Babylon is largely of the city as it was after Nebuchadnezzar's projects, during which he, among other work, rebuilt many of the city's religious buildings, including the Esagila and Etemenanki, renovated its existing palace, constructed a brand new palace, and beautified its ceremonial centre through renovations to the city's Processional Street and the Ishtar Gate. As most of Nebuchadnezzar's inscriptions deal with his building projects, rather than military accomplishments, he was for a time seen by historians mostly as a builder, rather than a warrior.

Атауы

Набуходоносор II аккад тілінде "Набу, мұрагерімді күзет" деген мағына беретін Набу кудурри усур деп аталды. Бұл есім алдыңғы зерттеулерде "Набу, шекараны қорға" деп түсіндірілді, себебі кудурру сөзі "шекара" немесе "сызық" мағынасын да білдіреді. Қазіргі тарихшылар осы есімге қатысты "шекара" түсінігіне қарағанда "мұрагер" түсінігін қолдайды. Бабылдіктердің бұл есімді түсіндіру қиын немесе екі мағыналы ету үшін қолданғандарына ешқандай себеп жоқ. Набу кудурри усур әдетте "Небухаданазар" деп ағылшыншаландырылады, бұл есім еврей және грек тілдерінде, әсіресе Киелі кітаптың көп бөлігінде қолданылатын нұсқасына сәйкес келеді. Еврей тілінде бұл есім נְבוּכַדְנֶאצַּר (Nəḇūḵaḏneʾṣṣar) деп, ал грек тілінде Ναβουχοδονόσορ (Nabouchodonosor) деп жазылған. Дональд Уайзман сияқты кейбір ғалымдар "Небухаданазар" есімінің қазіргі заманғы Набу кудурри усурдың кейінірек бұзылған түрі екендігін ескере отырып, "р" әрпін "н" әрпімен алмастырып, "Небухадареззар" деген ағылшынша нұсқасын артық көреді. "Небухадареззар" деген баламалы ағылшынша атау Еремия және Езекиел кітаптарындағы נְבוּכַדְרֶאצַּר (Nəḇūḵaḏreʾṣṣar) жазуынан туындайды, бұл бастапқы аккад есімінің дәл транслитерациясы болып табылады. Ассириолог Адриан ван Селмс 1974 жылы "н" әрпі "р" әрпінен гөрі, "Набу кудану усур" сияқты аккад аудармасынан шыққан, яғни "Набу, есекті күзет" деген мағынаны білдіреді деген болжам жасады, бірақ бұл идеяны растайтын нақты дәлел жоқ. Ван Селмс мұндай лақап аттың Небухадоносордың билігінің басындағы саяси тұрақсыздық кезеңінен туындағанын сендірді. Набуходоносор II-нің есімі Набу кудурри усур, оның алыс атасы Набуходоносор I-нің (б.з.д. 1125–1104 жж.) есімімен бірдей болды. Набуходоносор II сияқты, Набуходоносор I де әйгілі жауынгер патша болды, ол саяси көтеріліс кезінде пайда болып, Бабылдың жауларының күштерін жеңді, оның ішінде эламиттердің күштерін де. Теофорлық есімдер, құдай Набуды қолданатын есімдер, Жаңа Бабыл империясының алғашқы кезеңінен келген мәтіндерде жиі кездеседі, бірақ Небухадоносор есімі салыстырмалы түрде сирек кездеседі, тек төрт рет нақты айтылған. Набополасар ұлын Набуходоносор I-нің құрметіне атаған деген дәлел болмаса да, Набополасар тарих білімімен қаруланған және өзінің билігін Аккад империясының билігімен байланыстыруға тырысқан, бұл империя одан шамамен екі мың жыл бұрын болған. Набополасар үшін ұлы мен мұрагерінің Бабылдың ең ұлы патшаларының бірінің есімін тағу маңызды болған. Егер Джурсаның Набополасардың тегіне қатысты теориясы дұрыс болса, онда Небуходоносор II бұрынғы патшаның есімінен емес, бабылдықтар патронимдік жүйені қолданғандықтан, сол есімді атасының құрметіне аталған болуы мүмкін.

Nebuchadnezzar II's name in Akkadian was Nabû kudurri uṣur, meaning "Nabu, watch over my heir". The name was often interpreted in earlier scholarship as "Nabu, protect the boundary", given that the word kudurru can also mean 'boundary' or 'line'. Modern historians support the 'heir' interpretation over the 'boundary' interpretation in terms of this name. There is no reason to believe that the Babylonians intended the name to be difficult to interpret or to have a double meaning. Nabû kudurri uṣur is typically anglicised to 'Nebuchadnezzar', following how the name is most commonly rendered in Hebrew and Greek, particularly in most of the Bible. In Hebrew, the name was rendered as נְבוּכַדְנֶאצַּר (Nəḇūḵaḏneʾṣṣar) and in Greek it was rendered as Ναβουχοδονόσορ (Nabouchodonosor). Some scholars, such as Donald Wiseman, prefer the anglicisation "Nebuchadrezzar", with an "r" rather than an "n", following the assumption that "Nebuchadnezzar" is a later, corrupted form of the contemporary Nabû kudurri uṣur. The alternate anglicisation "Nebuchadrezzar" derives from how the name is rendered in the books of Jeremiah and Ezekiel, נְבוּכַדְרֶאצַּר (Nəḇūḵaḏreʾṣṣar), a more faithful transliteration of the original Akkadian name. The Assyriologist Adrianus van Selms suggested in 1974 that the variant with an "n" rather than an "r" was a rude nickname, deriving from an Akkadian rendition like Nabû kūdanu uṣur, which means 'Nabu, protect the mule', though there is no concrete evidence for this idea. Van Selms believed that a nickname like that could derive from Nebuchadnezzar's early reign, which was plagued by political instability. Nebuchadnezzar II's name, Nabû kudurri uṣur, was identical to the name of his distant predecessor, Nebuchadnezzar I ( 1125–1104 BC), who ruled more than five centuries before Nebuchadnezzar II's time. Like Nebuchadnezzar II, Nebuchadnezzar I was a renowned warrior king, who appeared in a time of political upheaval and defeated the forces of Babylon's enemies, in Nebuchadnezzar I's case the Elamites. Although theophoric names using the god Nabu are common in texts from the early Neo Babylonian Empire, the name Nebuchadnezzar is relatively rare, only being mentioned four times with certainty. Though there is no evidence that Nabopolassar named his son after Nebuchadnezzar I, Nabopolassar was knowledgeable in history and actively worked to connect his rule to the rule of the Akkadian Empire, which preceded him by nearly two thousand years. The significance of his son and heir bearing the name of one of Babylon's greatest kings would not have been lost on Nabopolassar. If Jursa's theory concerning Nabopolassar's origin is correct, it is alternatively possible that Nebuchadnezzar II was named after his grandfather of the same name, as the Babylonians employed patronymics, rather than after the previous king.

Ата-бабалары мен ерте өмір

Набуходоносор – Набополасардың (б.з.д. 626–605 ж.) үлкен ұлы, Жаңа Бабыл империясын құрған адам. Бұл Набополасардың өзінің жазуларында, ол Набуходоносорды «үлкен ұлы» деп атағандығымен, сондай-ақ Набуходоносордың билік кезіндегі жазуларында, ол Набополасардың «бірінші» немесе «бас ұлы» және «шынайы» немесе «заңды мұрагері» ретінде көрсетілгендігімен расталады. Жаңа Бабыл империясы Набополасардың бүлігі және одан кейінгі Ассирия империясына қарсы соғысы арқылы құрылды, бұл Вавилонияны шамамен бір ғасырлық ассириялық үстемдіктен босатты. Соғыс Ассирияның толық құлауына әкелді, ал оның орнына құрылған Жаңа Бабыл империясы қуатты болғанымен, асығыс құрылып, саяси тұрақсыздыққа ұшырады. Набополасар өзінің тегін ешбір жазуында нақтыламағандықтан, оның шығу тегі толыққанды белгісіз. Кейінгі тарихшылар Набополасарды халдей, ассириялық немесе вавилондық деп санайды. Оның халдей тегіне нақты дәлелдер жоқ болғанымен, ол құрған патшалық отбасы үшін қазіргі тарихшылар жиі «халдей әулеті» терминін қолданады, ал «халдей империясы» термині Жаңа Бабыл империясының тағы бір тарихи атауы ретінде қолданылуда. Набополасар өзінің этникалық шығу тегіне қарамастан, Вавилонның оңтүстігінде орналасқан Урук қаласымен тығыз байланысты болған сияқты. Ол патша болғанға дейін қаланың билеуші элитасының мүшесі болуы мүмкін, және Набополасардың отбасы Уруктан шыққандығын көрсететін дәлелдер көбейіп келеді, мысалы, Набуходоносордың қыздары сол қалада тұрған. 2007 жылы Майкл Юрса Набополасардың Уруктың белгілі саяси отбасының мүшесі болды деген теорияны ұсынды, оның мүшелері Есархаддонның (б.з.д. 681–669 ж.) билігінен бері белгілі. Өз теориясын қолдау үшін Юрса, Кудуррудың екі ұлы – Набу-шуму-укин және аты толық айтылмаған ұлының ассириялықтарға қарсы қызметі салдарынан, Уруктың қайтыс болған губернаторы Кудуррудың қабірі мен денесін қалай қорлағанын сипаттаған құжаттарға сілтеме жасады. Қорлау осы қабірден Кудуррудың денесін Урук көшелерімен сүйреп әкетуге дейін барды. Кудурруды Набуходоносормен (Nabû kudurri uṣur, «Кудурру» – тек жиі қолданылатын және қысқартылған лақап аты) сәйкестендіруге болады, ол б.з.д. 640 жылдары Ассирия патшасы Ашурбанипалдың (б.з.д. 669–631 ж.) билігі кезінде Уруктың көрнекті шенеунігі және губернаторы болған. Ассирия дәстүрінде қайтыс болған адамның денесін қорлау, оның және оның отбасының мемлекетке сатқындық жасағанын және оларды толығымен жою қажеттігін көрсеткен, тіпті өлімнен кейін де жазалау үшін. Хатта аты сақталмаған ұлының аты ahi, nâsir немесе uṣur сөздерімен аяқталған, ал қалған іздер Nabû apla uṣur атына сәйкес келеді, яғни Набополасар хатта айтылған екінші ұлы болуы мүмкін, демек Кудуррудың ұлы. Бұл байланысты нығайтатыны – Набуходоносор II әкесінің билігі кезінде, б.з.д. 626/625 жылдан 617 жылға дейін, Уруктағы Эанна ғибадатханасының бас жұбысы болғандығы, және ол көбінесе «Кудурру» лақап атымен белгілі болған. Набуходоносордың қайтыс болған жылы – б.з.д. 562 жыл, б.з.д. 626 жылдан 64 жыл өткен соң, ол өте жас кезінде бас жұбыс болып тағайындалған болуы керек. Бастапқы Кудуррудың екінші ұлы Набу-шуму-укин де Набополасардың қол астындағы белгілі генерал ретінде белгілі, ал бұл есім Набуходоносор II өзінің ұлдарының біріне берген, мүмкін қайтыс болған ағасын құрметтеу үшін.

Nebuchadnezzar was the eldest son of Nabopolassar (626–605 BC), the founder of the Neo Babylonian Empire. This is confirmed by Nabopolassar's inscriptions, which explicitly name Nebuchadnezzar as his "eldest son", as well as inscriptions from Nebuchadnezzar's reign, which refer to him as the "first" or "chief son" of Nabopolassar, and as Nabopolassar's "true" or "legitimate heir". The Neo Babylonian Empire was founded through Nabopolassar's rebellion, and later war, against the Neo Assyrian Empire, which liberated Babylonia after nearly a century of Assyrian control. The war resulted in the complete destruction of Assyria, and the Neo Babylonian Empire, which rose in its place, was powerful, but hastily built and politically unstable. As Nabopolassar never clarified his ancestry in lineage in any of his inscriptions, his origin is not entirely clear. Subsequent historians have variously identified Nabopolassar as a Chaldean, an Assyrian or a Babylonian. Although no evidence conclusively confirms him as being of Chaldean origin, the term "Chaldean dynasty" is frequently used by modern historians for the royal family he founded, and the term "Chaldean Empire" remains in use as an alternate historiographical name for the Neo Babylonian Empire. Nabopolassar appears to, regardless of his ethnic origin, have been strongly connected to the city of Uruk, located south of Babylon. It is possible that he was a member of its ruling elite before becoming king and there is a growing body of evidence that Nabopolassar's family originated in Uruk, for instance that Nebuchadnezzar's daughters lived in the city. In 2007, Michael Jursa advanced the theory that Nabopolassar was a member of a prominent political family in Uruk, whose members are attested since the reign of Esarhaddon (681–669 BC). To support his theory, Jursa pointed to how documents describe how the grave and body of "Kudurru", a deceased governor of Uruk, was desecrated due to the anti Assyrian activities of Kudurru's two sons, Nabu shumu ukin and a son whose name is mostly missing. The desecration went so far as to drag Kudurru's body through the streets of Uruk. Kudurru can be identified with Nebuchadnezzar (Nabû kudurri uṣur, "Kudurru" simply being a common and shortened nickname), a prominent official in Uruk who served as its governor under the Assyrian king Ashurbanipal (669–631 BC) in the 640s BC. In Assyrian tradition, the desecration of a dead body showed that the deceased individual and their surviving family were traitors and enemies of the state, and that they had to be completely eradicated, serving to punish them even after death. The name of the son whose name is unpreserved in the letter ended with either ahi, nâsir or uṣur, and the remaining traces can fit with the name Nabû apla uṣur, meaning that Nabopolassar could be the other son mentioned in the letter and thus a son of Kudurru. Strengthening this connection is that Nebuchadnezzar II is attested very early during his father's reign, from 626/625 to 617 BC, as high priest of the Eanna temple in Uruk, where he is often attested under the nickname "Kudurru". Nebuchadnezzar must have been made high priest at a very young age, considering that his year of death, 562 BC, is 64 years after 626 BC. The original Kudurru's second son, Nabu shumu ukin, also appears to be attested as a prominent general under Nabopolassar, and the name was also used by Nebuchadnezzar II for one of his sons, possibly honoring his dead uncle.

Набуходоносор - патшаның мұрагері

Небухаданасардың әскери мансабы әкесі билік құрған кезде басталды, бірақ көп мәлімет сақталған жоқ. Ена ғибадатханасының басқармасына жіберілген хатқа сүйенсек, Небухаданасар әкесінің б.з.д. 610 жылы Харран қаласын басып алу науқанына қатысқан болуы мүмкін. Харран – Ашур-убаллит II-нің ордасы еді, ол Ассирия әскерінің қалдықтарын біріктіріп, Жаңа Ассирия мемлекетін басқарды. Вавилондықтардың Харрандағы жеңісі және Ашур-убаллиттың б.з.д. 609 жылы жеңілуі ежелгі Ассирия монархиясының аяқталуын білдірді, ол ешқашан қайта жаңғыртылмады. Бабыл жылнамаларында айтылғандай, Небухаданасар б.з.д. 607 жылы бірнеше ай бойы белгісіз таулы аймақта әскерге басшылық еткен. Бабыл мен Мидияға қарсы соғыста Ассирия, Мысырдың жиырма алтыншы династиясының фараоны Псамтик I-мен одақтасты, ол Ассирияның өмір сүруін қамтамасыз етуге мүдделі болды, себебі Ассирия оның мемлекеті мен Вавилон және Мидия мемлекеттері арасында буферлік аймақ ретінде қалуы керек еді. Харран құлағаннан кейін, Псамтик I-нің ізбасары, фараон Нехо II, соғыстың бағытын өзгерту және Жаңа Ассирия империясын қайта құру үшін бұрынғы Ассирия жерлеріне үлкен әскерді жетектеді, бірақ Ассирия бұрыннан құлағандықтан, бұл амалға жүзеге аспады. Набополасар солтүстіктегі Урартумен соғысқандықтан, мысырлықтар Левантты көп қарсылықсыз басып алды, Сириядағы Кархемиш қаласына дейін аумақтарды жаулап алды, онда Нехо өзінің операциялық базасын құрды. Небухаданасардың тәжді ханзада ретіндегі ең үлкен жеңісі б.з.д. 605 жылы Кархемиш шайқасында болды, ол Нехоның Леванттағы жорығын аяқтады және мысырлықтарға ауыр жеңіліс сыйлады. Осы шайқаста Небухаданасар бабылдық әскердің жалғыз қолбасшысы болды, өйткені оның әкесі ауруына байланысты Бабылда қалуды жөн көрді. Нехоның әскері Небухаданасардың әскерімен толығымен талқандалды, бабыл деректерінде ең бір мысырлықтың тірі қалмағаны айтылады. Бабыл жылнамасындағы шайқас туралы мәлімет былай делінеді:

Nebuchadnezzar's military career began in the reign of his father, though little information survives. Based on a letter sent to the temple administration of the Eanna temple, it appears that Nebuchadnezzar participated in his father's campaign to take the city of Harran in 610 BC. Harran was the seat of Ashur uballit II, who had rallied what remained of the Assyrian army and ruled the Neo Assyrian rump state. The Babylonian victory in the Harran campaign and the defeat of Ashur uballit in 609 BCE marked the end of the ancient Assyrian monarchy, which would never be restored. According to the Babylonian Chronicles, Nebuchadnezzar also commanded an army in an unspecified mountainous region for several months in 607 BC. In the war against the Babylonians and Medes, Assyria had allied with Pharaoh Psamtik I of the Twenty sixth Dynasty of Egypt, who had been interested in ensuring Assyria's survival so that Assyria could remain as a buffer state between his own kingdom and the Babylonian and Median kingdoms. After the fall of Harran, Psamtik's successor, Pharaoh Necho II, personally led a large army into former Assyrian lands to turn the tide of the war and restore the Neo Assyrian Empire, even though it was more or less a lost cause as Assyria had already collapsed. As Nabopolassar was occupied with fighting Urartu in the north, the Egyptians took control of the Levant largely unopposed, capturing territories as far north as the city of Carchemish in Syria, where Necho established his base of operations. Nebuchadnezzar's greatest victory from his time as crown prince came at the Battle of Carchemish in 605 BC, which put an end to Necho's campaign in the Levant by inflicting a crushing defeat on the Egyptians. Nebuchadnezzar had been the sole commander of the Babylonian army at this battle as his father had chosen to stay in Babylon, perhaps on account of illness. Necho's forces were completely annihilated by Nebuchadnezzar's army, with Babylonian sources claiming that not a single Egyptian escaped alive. The account of the battle in the Babylonian Chronicle reads as follows:

Небухаданасардың Кархемистегі жеңісі тарихқа сіңіп, кейінгі көптеген ежелгі жазбаларда, соның ішінде Киелі кітаптағы Еремия кітабында және Патшалар кітабында кездеседі. Геосаяси жағдайларды ескере отырып, жеңіс Сирия мен Израильдің барлығының Жаңа Вавилон империясының бақылауына өткенін болжауға болады, мұндай жетістікке Ассириялық Тиглат-Пилесер III (б.з.д. 745–727 жж.) бес жылдық қақтығыстардан кейін ғана қол жеткізген. Египеттің Кархемистегі жеңілісі Жаңа Вавилон империясының Ежелгі Таяу Шығыстың басты күшіне айналуын және Жаңа Ассирия империясының талассыз мұрагері болуын қамтамасыз етті.

Таққа отырғызу

Набуходоносордың Кархемистегі жеңісінен кейін небары бірнеше апта өткен соң Набуполассар қайтыс болды. Осы кезде Набуходоносор египеттіктерге қарсы жорықта болды, египет әскерін Хамат қаласының аймағына дейін қуған болатын. Набуполассардың қазасы туралы хабар 8 Абуда (шілде айының соңында) Набуходоносордың лагеріне жетті, содан кейін Набуходоносор египеттіктермен мәміле жасасып, дереу Вавилонға қайтып келді, онда 1 Улулуда (тамыздың ортасында) патша деп жарияланды. Набуходоносордың Вавилонға асыққан себебі, оның бауырларының бірі (екісінің есімі белгілі: Набу шум лишир және Набу зер ушабши) оның болмағанда таққа таласуы мүмкін болғандықтан болуы мүмкін. Набуходоносор Набуполассардың үлкен ұлы және мұрагері ретінде танылса да, Набуполассардың екінші ұлы Набу шумилишр "онымен тең бауыр" деп танылды, бұл өте қауіпті және беймағына атау. Осы қауіптерге қарамастан, оның тағын басып алуға тырысқандар болған жоқ. Набуходоносор патша болғаннан кейін жасаған алғашқы істерінің бірі – әкесін жерлеу болды. Набуполассар әсем әшекейленген алтын жалатылған тақталармен және алтын моншақтары бар қымбат киімдермен әшекейленген үлкен табытқа салынды, содан кейін Вавилон қаласында оның салған шағын сарайына қойылды. Одан кейін, патшалыққа келген айдың соңына дейін Набуходоносор Сирияға қайта оралып, жорығын жалғастырды. Вавилон жылнамасында ол "жеңіспен жүрді" деп жазылған, яғни ол көп қарсылыққа ұшырамады, бірнеше айдан кейін Вавилонға оралды. Сириядағы жорық белгілі бір олжаға әкелсе де, аймаққа толық ие болуға жеткізбеді. Ол, көрінетіндей, қорқыныш тудыра алмады, себебі Леванттың батыс мемлекеттерінің ешқайсысы оған адалдық серт беріп, салық төлемеді.

Ертедегі әскери науқандар

Олар туралы ақпарат аз болғанымен, Бабыл жылнамасында Навуходоносордың патшалыққа келген алғашқы он бір жылындағы әскери іс-қимылдары туралы қысқаша мәліметтер сақталған. 604 ж.б.д., Навуходоносор тағы да Левантқа жорық жасап, Аскалон қаласын бағындырды. Бабыл жылнамасы бойынша, Аскалонның патшасы тұтқынға алынып, Вавилонға жеткізілді, ал қала тоналып, толығымен қиратылды. Қазіргі кезде Аскалон қаласында жүргізілген археологиялық қазбалар осы кезеңде қаланың көбінесе қиратылғанын растады. Аскалонға қарсы жорықтан бұрын, Навуходоносор Сирияға жорық жасады, ол оның алғашқы жорығынан табыстырақ болды, нәтижесінде Финикия билеушілері адалдық серт берді. 603 ж.б.д., Навуходоносор бір елге жорық жасады, бірақ оның аты жылнаманың сақталған нұсқасында көрсетілмеген. Жылнамада бұл жорықтың ауқымды болғаны айтылады, себебі есепте үлкен қоршау мұнараларының салынуы және бір қаланың қоршалуы сипатталған, бірақ оның аты да сақталмаған. Ансон Рейни 1975 ж. басып алынған қаланың Газа болғанын болжады, ал Надав Нааман 1992 ж. оның Оңтүстік-Шығыс Анатолиядағы Куммух қаласы болғанын айтты. Б.з.д. V ғасырының екінші жартысындағы кейбір құжаттарда Ниппур қаласының жанындағы Искалану (Аскалоннан туындаған атау) және Хаззату (Ғазадан туындаған болуы мүмкін) қалалары еске алынады, бұл екі қаладан депортацияланғандардың Ниппур маңында тұрғанын және олардың шамамен бір уақытта тұтқынға алынғанын көрсетеді. 602 және 601 ж.б.д., Навуходоносор Левантта жорық жасады, бірақ 602 ж.б.д. Леванттан Вавилонға әкелінген "мол" олжадан басқа көп мәлімет сақталған жоқ. 602 жылға арналған жазбада Навуходоносордың кіші інісі Набу-шум-лишир де еске алынғандықтан, ол сол жылы ағасына қарсы көтеріліс ұйымдастырып, таққа таласуға тырысқан болуы мүмкін, әсіресе ол 602 жылдан кейін ешқандай дереккөздерде еске алынбағандықтан. Дегенмен, мәтіннің зақымдануы осы пікірді болжамдық және күмәнді етеді. 601 ж.б.д. жорығында Навуходоносор Леванттан шығып, Мысырға аттанды. 605 ж.б.д. Кархемиштегі жеңіліске қарамастан, Мысыр Леванттағы ықпалын сақтап тұрды, тіпті бұл аймақ формальды түрде Вавилон билігінде болса да. Сондықтан, Мысырға қарсы жорық Вавилонның үстемдігін нығайту үшін логикалық болды, сонымен қатар зор экономикалық және үгіт-насихаттық пайда әкелді, бірақ ол қауіпті және амбициялық болды. Мысырға жол қиын болды, ал Синай шөлінің екі жағында да қауіпсіздікті қамтамасыз етудің болмауы апатқа әкелуі мүмкін еді. Навуходоносордың Мысырға басып кіруі сәтсіз аяқталды – Бабыл жылнамасында Мысыр және Вавилон әскерлерінің көптеген шығынға ұшырағаны айтылған. Мысыр бағындырылмағанымен, бұл жорық Нехо II-нің аймақтағы амбицияларын тоқтатып, Мысырдың Левантқа деген қызығушылығын уақытша басып тастады. 599 ж.б.д., Навуходоносор әскерін Левантқа аттандырып, Сирия шөлінде арабтарға шабуыл жасады. Бұл жорық сәтті болғанымен, оның қандай нәтижелерге қол жеткізгені белгісіз. 598 ж.б.д., Навуходоносор Яһуда патшалығына қарсы жорық жасап, Иерусалим қаласын бағындырды. Яһуда Вавилон мен Мысыр арасындағы бәсекелестіктің ортасында болғандықтан, Вавилондықтардың басты назарына ілікті. 601 ж.б.д., Яһуда патшасы Ехояким Вавилон билігіне ашық қарсы шығып, Мысырдан қолдау күтті. Навуходоносордың Иерусалимге жасаған алғашқы шабуылы 598–597 ж.б.д. Киелі кітапта да, Бабыл жылнамасында да сипатталған. Онда былай делінген: Ехояким Навуходоносордың қоршауында қайтыс болды, ал оның орнына оның ұлы Ехония тұтқынға алынып, Вавилонға жеткізілді, ал оның орнына оның ағасы Седекия Яһуда патшасы болды. Ехония Вавилонияда тірі болғаны туралы жазбалар бар, 592 немесе 591 ж.б.д. ол Навуходоносордың сарайында тамақ алғандардың тізімінде болды және оны әлі де «Яһуда елінің патшасы» деп атады. 597 ж.б.д., Вавилон әскері тағы да Левантқа аттанды, бірақ Евфратқа жеткеннен кейін бірден кері қайтқандықтан, ешқандай әскери қимылдар жасалмады. Келесі жылы Навуходоносор әскерін Тигр өзені бойымен Эламға қарсы соғысуға аттандырды, бірақ Эламдықтар Навуходоносор бір күндік сапарда келгенде қорқып, шегінді. 595 ж.б.д., Навуходоносор Вавилонда болды, бірақ көп ұзамай оның билігіне қарсы көтеріліс болды, бірақ ол көтерілісшілерді жеңді, жылнамада патша «өзінің үлкен әскерін қырды және жауларын жеңді» деп жазылған. Содан кейін Навуходоносор тағы да Левантқа жорық жасап, көп мөлшерде алым-салық жинады. Жылнамада жазылған соңғы жыл, 594 ж.б.д., Навуходоносор тағы да Левантта жорық жасады. Бірнеше жыл бойы ешқандай маңызды әскери оқиғалар болған жоқ. Айта кетерлігі, Навуходоносор 600 жылдың барлығын Вавилонда өткізді, онда жылнама патшаның «көптеген аттары мен көліктерін жөндеу үшін» Вавилонда болғанын түсіндіреді. Навуходоносордың жеңіске жеткен жылдарының кейбіреулерін нақты қиындықтар деп санау қиын. 599 ж.б.д. арабтарға шабуыл жасау үлкен әскери жетістік болған жоқ, ал Яһуданы бағындыру және Эламдықтардың шегінуі шайқаста жеңіске жетпеді. Осылайша, Навуходоносордың Мысырға жасаған жорығы сәтсіз аяқталғаннан кейін оның әскери жетістіктері аз болды. Навуходоносордың нашар әскери көрсеткіштері қауіпті геосаяси салдарға әкелді. Киелі кітапқа сәйкес, Седекия Яһуда патшасы болған төртінші жылы (594 ж.б.д.), Аммон, Эдом, Моав, Сидон және Тир патшалары Вавилон билігінен құтылу мүмкіндігін талқылау үшін Иерусалимде кездесті. Вавилон билігінің күрт әлсірегенін көрсететін дәлелдер заманауи Вавилондық жазбалардан да көрінеді, мысалы, Вавилонда болған көтеріліс және 594 ж.б.д. Борсиппада патшаға берген сертін бұзғаны үшін адамның өлім жазасына кесілуі. Бұл серт бұзудың салдары соншалықты ауыр болды, тіпті сотталушының өзі Навуходоносор болды. Вавилон-Мидия қарым-қатынасының нашарлауы мүмкін екені де болжануда, Навуходоносордың сарайында «Мидиядан келген сатқынның» орналасқандығы және Мидиялықтардың «жау» ретінде қарастырыла бастағанын көрсететін жазбалар бар. 594 ж.б.д., Мысырдың жорығының сәтсіз аяқталуы және Навуходоносордың басқа жорықтарының сәл табысты болуы айқын болды. Ассириолог Израиль Эфʿалдың сөзіне сәйкес, Вавилон сол кезде өзімен бірге замандастарының көзінде «қағаз жолбарыс» (яғни, тиімді емес қауіп) сияқты көрінді, ондаған жылдар бұрынғыдай ғалымы Ассирия сияқты ұлы империя емес.

Though little information survives concerning them, the Babylonian Chronicle preserves brief accounts of Nebuchadnezzar's military activities in his first eleven years as king. In 604 BC, Nebuchadnezzar campaigned in the Levant once again, conquering the city of Ascalon. According to the Babylonian Chronicle, Ascalon's king was captured and taken to Babylon, and the city was plundered and levelled to the ground. Modern excavations at Ascalon have confirmed that the city was more or less destroyed at this point in time. The Ascalon campaign was preceded by a campaign in Syria, which was more successful than Nebuchadnezzar's first, resulting in oaths of fealty from the rulers of Phoenicia. In 603 BC, Nebuchadnezzar campaigned in a land whose name is not preserved in the surviving copy of the chronicle. The chronicle records that this campaign was extensive, given that the account mentions the construction of large siege towers and a siege of a city, the name of which does not survive either. Anson Rainey speculated in 1975 that the city taken was Gaza, whereas Nadav Na'aman thought in 1992 that it was Kummuh in south eastern Anatolia. In the second half of the 5th century BC, some documents mentioned the towns Isqalanu (the name derived from Ascalon) and Hazzatu (the name possibly derived from Gaza) near the city of Nippur, indicating that deportees from both of these cities lived near Nippur, and as such possibly that they had been captured at around the same time. In both 602 BC and 601 BC, Nebuchadnezzar campaigned in the Levant, though little information survives beyond that a "vast" amount of booty was brought from the Levant to Babylonia in 602 BC. On account of the entry for 602 BC also referring to Nabu shum lishir, Nebuchadnezzar's younger brother, in a fragmentary and unclear context, it is possible that Nabu shum lishir led a revolt against his brother in an attempt to usurp the throne in that year, especially since he is no longer mentioned in any sources after 602 BC. The damage to the text however makes this idea speculative and conjectural. In the 601 BC campaign, Nebuchadnezzar departed from the Levant and then marched into Egypt. Despite the defeat at Carchemish in 605 BC, Egypt still had a great amount of influence in the Levant, even though the region was ostensibly under Babylonian rule. Thus, a campaign against Egypt was logical in order to assert Babylonian dominance, and also carried enormous economic and propagandistic benefits, but it was also risky and ambitious. The path into Egypt was difficult, and the lack of secure control of either side of the Sinai Desert could spell disaster. Nebuchadnezzar's invasion of Egypt failed – the Babylonian Chronicle states that both the Egyptian and Babylonian armies suffered a huge number of casualties. Though Egypt was not conquered, the campaign did result in momentarily curbing Egyptian interest in the Levant, given that Necho II gave up his ambitions in the region. In 599 BC, Nebuchadnezzar marched his army into the Levant and then attacked and raided the Arabs in the Syrian desert. Though apparently successful, it is unclear what the achievements gained in this campaign were. In 598 BC, Nebuchadnezzar campaigned against the Kingdom of Judah, succeeding in capturing the city of Jerusalem. Judah represented a prime target of Babylonian attention given that it was at the epicenter of competition between Babylon and Egypt. By 601 BC, Judah's king, Jehoiakim, had begun to openly challenge Babylonian authority, counting on that Egypt would lend support to his cause. Nebuchadnezzar's first, 598–597 BC, assault on Jerusalem is recorded in the Bible, but also in the Babylonian Chronicle, which describes it as follows:

Jehoiakim had died during Nebuchadnezzar's siege and been replaced by his son, Jeconiah, who was captured and taken to Babylon, with his uncle Zedekiah installed in his place as king of Judah. Jeconiah is recorded as being alive in Babylonia thereafter, with records as late as 592 or 591 BC listing him among the recipients of food at Nebuchadnezzar's palace and still referring to him as the 'king of the land of Judah'. In 597 BC, the Babylonian army departed for the Levant again, but appears to not have engaged in any military activities as they turned back immediately after reaching the Euphrates. The following year, Nebuchadnezzar marched his army along the Tigris river to do battle with the Elamites, but no actual battle happened as the Elamites retreated out of fear once Nebuchadnezzar was a day's march away. In 595 BC, Nebuchadnezzar stayed at home in Babylon but soon had to face a rebellion against his rule there, though he defeated the rebels, with the chronicle stating that the king "put his large army to the sword and conquered his foe." Shortly thereafter, Nebuchadnezzar again campaigned in the Levant and secured large amounts of tribute. In the last year recorded in the chronicle, 594 BC, Nebuchadnezzar campaigned in the Levant yet again. There were several years without any noteworthy military activity at all. Notably, Nebuchadnezzar spent all of 600 BC in Babylon, when the chronicle excuses the king by stating that he stayed in Babylon to "refit his numerous horses and chariotry". Some of the years when Nebuchadnezzar was victorious can also hardly be considered real challenges. Raiding the Arabs in 599 BC was not a major military accomplishment and the victory over Judah and the retreat of the Elamites were not secured on the battlefield. It thus appears that Nebuchadnezzar achieved little military success after the failure of his invasion of Egypt. Nebuchadnezzar's poor military record had dangerous geopolitical consequences. According to the Bible, in Zedekiah's fourth year as king of Judah (594 BC), the kings of Ammon, Edom, Moab, Sidon and Tyre met in Jerusalem to deal with the possibility of throwing off Babylonian control. Evidence that Babylonian control was beginning to unravel is also clear from contemporary Babylonian records, such as the aforementioned rebellion in Babylonia itself, as well as records of a man being executed in 594 BC at Borspippa for "breaking his oath to the king". The oath breaking was serious enough that the judge in the trial was Nebuchadnezzar himself. It is also possible that Babylonian–Median relations were becoming strained, with records of a "Median defector" being housed in Nebuchadnezzar's palace and some inscriptions indicating that the Medes were beginning to be seen as "enemies". By 594 BC, the failure of the Egyptian invasion, and the lacklustre state of Nebuchadnezzar's other campaigns, loomed high. According to the Assyriologist Israel Ephʿal, Babylon at this time was seen by its contemporaries more like a "paper tiger" (i. e. an ineffectual threat) than a great empire, like Assyria just a few decades prior.

Иерусалимнің жойылуы

Яһуда патшасы болып тағайындалғаннан кейін Седекиях Бабыл үстемдігінен құтылуға тиімді сәт күтті. 595 ж.б.д. Фараон Нехо II-нің қайтысынан соң, Левант аймағындағы істерге египеттің араласуы оның ізбасарлары Псамтик II (595–589 ж.б.д.) және Априй (589–570 ж.б.д.) тұсында қайта жанданды. Олар екеуі де Бабылға қарсы бүліктерді ынталандыруға күш салды. 601 ж.б.д. Бабылдың Мысырға шабуыл жасауға сәтсіздігі Бабыл империясына қарсы көтерілістерге түрткіс берген болуы мүмкін. Нәтижесінде Седекиях Набуходоносор билігіне ашық қарсы шықты. Өкінішке орай, сол кезден бастап клинопись көздері сақталмаған, ал Яһуданың құлауы туралы біздің білуіміз тек Киелі кітапта келтірілген мәліметтерге негізделген. 589 ж.б.д. Седекиях Набуходоносорға салық төлеуден бас тартты, оған Тир патшасы Итобал III да қосылды. 587 ж.б.д. Аммон, Едом және Моаб та көтеріліс жасады. Седекияхтың бүлік шығаруына жауап ретінде Набуходоносор 586 ж.б.д. Яһуда патшалығын жаулап алып, қиратты. Бұл оның билігінің маңызды жетістігі болды. Шамамен 586 ж.б.д. жазында аяқталған бұл жорық Иерусалим қаласын тонау мен жоюға әкелді, Яһуданың соңғы құлауына және яһудилердің тұтқынға алынып, Вавилонға жер аударылуына себеп болды. Археологиялық қазбалар Иерусалим мен айналасындағы аймақтың қиратылып, халқынан бос қалғанын растайды. Набуходоносордың Иерусалимді және Леванттағы басқа да жерлерді қирату дәрежесі Мысырдың аймаққа енуіне жол бермеу мақсатында «көкке дейін өртеу» саясатын жүзеге асыруынан туындаған болуы мүмкін. Аймақта аз ғана яһуди әкімшілігіне, Бабылдың тығыз бақылауымен Мисфадан басқарған Гудалия басшылығында, қалуға рұқсат берілді. Киелі кітап пен біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырдағы яһуди тарихшысы Флавий Иосифтің мәлімдемесіне сәйкес, Седекиях бабылдықтарға қарсылық көрсеткеннен кейін қашуға тырысты, бірақ Иерихон қаласының жанында қолға түсіп, қорқынышты жазаға ұшырады. Әңгімеге сәйкес, Набуходоносор Седекияхтың қарапайым қарауыл емес, Набуходоносордың тікелей тағайындаған қарауыл екенін ескергендіктен, одан мысал алуды қалады. Сондықтан ол Солтүстік Сириядағы Риблаға жеткізілді, онда ол өз ұлдарын өлімге жіберуге мәжбүр болды, содан кейін оның көздері ойылып алынып, Вавилон түрмесіне жіберілді. Киелі кітаптағы Патшалар кітабында айтылғандай, Яһудаға қарсы жорық Месопотамия соғыстарынан ұзаққа созылды, Иерусалимді қоршау 18–30 айға созылды (есептеуге байланысты), әдеттегі бір жылдан кем уақыт емес. Қоршаудың ерекше ұзақтығы Бабыл әскерінің әлсіздігін, бір жылдан астам уақыт бойы қалаға енуге қабілетсіздігін көрсете ме, әлде Набуходоносор бұл кезде Вавилондағы билігін бекітіп, қоршауды жеделдету үшін уақыт қысымына ұшырамастан, соғысты шыдамдылықпен жүргізе алатын болды ма, әлі белгісіз.

From his appointment as king of Judah, Zedekiah waited for the opportune moment to throw off Babylonian control. After Pharaoh Necho II's death in 595 BC, Egyptian intervention in affairs in the Levant increased once again under his successors, Psamtik II (595–589 BC) and Apries (589–570 BC), who both worked to encourage anti Babylonian rebellions. It is possible that the Babylonian failure to invade Egypt in 601 BC helped inspire revolts against the Babylonian Empire. The outcome of these efforts was Zedekiah's open revolt against Nebuchadnezzar's authority. Unfortunately, no cuneiform sources are preserved from this time and the only known account of the fall of Judah is the biblical account. In 589 BC, Zedekiah refused to pay tribute to Nebuchadnezzar, and he was closely followed in this by Ithobaal III, the king of Tyre. In 587 BC, Ammon, Edom and Moab likewise rebelled. In response to Zedekiah's uprising, Nebuchadnezzar conquered and destroyed the Kingdom of Judah in 586 BC, one of the great achievements of his reign. The campaign, which probably ended in the summer of 586 BC, resulted in the plunder and destruction of the city of Jerusalem, a permanent end to Judah, and it led to the Babylonian captivity, as the Jews were captured and deported to Babylonia. Archaeological excavations confirm that Jerusalem and the surrounding area was destroyed and depopulated. It is possible that the intensity of the destruction carried out by Nebuchadnezzar at Jerusalem and elsewhere in the Levant was due to the implementation of something akin to a scorched earth policy, aimed at stopping Egypt from gaining a foothold there. Some Jewish administration was allowed to remain in the region under the governor Gedaliah, governing from Mizpah under close Babylonian monitoring. According to the Bible, and the 1st century AD Jewish historian Flavius Josephus, Zedekiah attempted to flee after resisting the Babylonians, but was captured at Jericho and suffered a terrible fate. According to the narrative, Nebuchadnezzar wanted to make an example out of him given that Zedekiah was not an ordinary vassal, but a vassal directly appointed by Nebuchadnezzar. As such, Zedekiah was supposedly taken to Riblah in northern Syria, where he had to watch his sons being executed before having his eyes gouged out and sent to be imprisoned in Babylon. Per the Books of Kings in the Bible, the campaign against Judah was longer than typical Mesopotamian wars, with the siege of Jerusalem lasting 18–30 months (depending on the calculation), rather than the typical length of less than a year. Whether the unusual length of the siege indicates that the Babylonian army was weak, unable to break into the city for more than a year, or that Nebuchadnezzar by this time had succeeded in stabilising his rule in Babylonia and could thus wage war patiently without being pressured by time to escalate the siege, is not certain.

Кейінгі әскери жорықтар

Бабылдықтардың Иерусалимді қоршаумен айналысқан кезде Мысырлықтар осы мүмкіндікті пайдаланған болуы мүмкін. Геродот фараон Апристің Левант аймағында жорық жүргізіп, Сидон қаласын басып алып, Тирліктермен шайқасқанын айтады, бұл Мысырдың Левантқа қайтадан шабуыл жасағанын көрсетеді. Апристің Геродот сипаттағандай сәтті болғаны күмәнді, себебі Мысыр теңіз күшінің финикиялық қалалардың күшті теңіз күштерін қалай жеңгені белгісіз, тіпті кейбір қалалар алынса да, олар көп ұзамай қайтадан Бабылдың қолдарына түскен болуы керек. Яһудамен бірге Тир де шамамен бір уақытта Набуходоносорға қарсы көтерілді, және Набуходоносор еврейлерді бағындырғаннан кейін қаланы қайта басып алуға кірісті. Библиядағы Езекиел кітабында б.з.д. 571 жылы Тирдің Бабыл әскерімен жақында басып алынғаны сипатталған. Қоршаудың 13 жылға созғандығы туралы мәліметті тек Флавий Иосиф келтіреді, және бұл мәселе қазіргі ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Иосифтің Набуходоносордың билігіне қатысты баяндамасы толыққанды тарихи емес, өйткені ол Набуходоносордың Иерусалимнің қирауынан кейін бес жыл өткен соң Мысырға басып кіргенін, фараонды тұтқынға алып, оның орнына басқа фараонды тағайындағанын айтады. 2011 жылы табылған Тахпанхес стеласында Набуходоносордың б.з.д. 582 жылы Мысырға шабуыл жасауға тырысқаны, бірақ Апристің әскерлері шабуылды тойтарғанын жазылған. Иосиф Набуходоносордың Тирді билігінің жетінші жылы қоршағанын айтады, бірақ бұл контексте «оныкі» сөзі Набуходоносорға, әлде Тирдің Итобаал III-іне қатысты екені белгісіз. Егер ол Набуходоносорға қатысты болса, онда б.з.д. 598 жылы басталған және он үш жылға созылған қоршау, кейіннен Иерусалимнің қоршауымен бірге жүргені Бабыл жазбаларында қамтылмауы мүмкін емес. Егер Итобаалдың билігінің жетінші жылы айтылса, онда қоршаудың басталуы Иерусалимнің құлауынан кейін болған болуы мүмкін. Егер 13 жылдық қоршаудың ұзақтығы нақты алынса, онда ол б.з.д. 573 немесе 572 жылға дейін аяқталмайды. Қоршаудың ұзақтығы қаланы қоршаудың қиындығымен байланысты болуы мүмкін: Тир жағалаудан 800 метр қашықтықтағы аралда орналасқан және теңіз күшінің қолдауы болмаса оны басып алу мүмкін емес. Қала көптеген қоршауға төтеп бергенімен, ол б.з.д. 332 жылы Ұлы Александрдың қоршауына дейін басып алынбады. Ақырында, қоршау соғыссыз шешілді және Тирдің басып алынуына әкелмеді. Тир патшасы мен Набуходоносор Тирдің бұрынғыдан да күшті Бабыл бақылауында болса да, оған тәуелді патшалардың билік етуін жалғастыруы туралы келісімге келген сияқты. Набуходоносордың билігінің соңына жақын Тирден табылған құжаттар қаланың Бабыл әскерінің аймақтағы істерінің орталығы болғанын көрсетеді. Кейінгі еврей дәстүріне сәйкес, Итобаал III патшалықтан шеттетіліп, Бабылға тұтқынға алынған, ал Набуходоносор оның орнына Баал II патшасын тағайындаған болуы мүмкін. Набуходоносордың б.з.д. 568 жылы Мысырға қарсы жорық жасағаны мүмкін, себебі сол жылға жататын, қазіргі BM 33041 деген атаумен белгілі Бабыл жазуында «Мысыр» сөзі және «Амасис» есімінің іздері табылды (сол кездегі фараон Амасис II, б.з.д. 570–526 жылдары билеген). Амасистің тақташасының фрагменттерінде Бабылдың теңіз және құрлықтағы шабуылдары суреттелген болуы мүмкін. Соңғы деректерге сәйкес, Бабылдың алғашқы шабуылы сәтті болды және олар Мысырдың ішінде бекініп алды, бірақ Амасистің әскерлері оларды кері қайтарды. Егер Набуходоносор Мысырға қарсы тағы да жорық жасаса, ол қайтадан сәтсіздікке ұшырады, себебі Мысыр Бабылдың билігіне бағынбады. Набуходоносордың Леванттағы жорықтары, әсіресе Иерусалим мен Тирге бағытталғандары, Жаңа Бабыл империясының Жаңа Ассирия империясының құлдырауынан бергі ежелгі Таяу Шығыстың жаңа үстем күшіне айналуын аяқтады. Дегенмен, Набуходоносордың әскери жетістіктеріне күмән келтіруге болады, өйткені оның билігінің соңында оның империясының шекарасы айтарлықтай ұлғайған жоқ және ол Мысырды жаулап алуға да үлкермеді. Бірнеше онжылдық билік еткеннен кейін де Набуходоносордың ең үлкен жеңісі б.з.д. 605 жылы египеттіктерге қарсы Кархемиштегі жеңісі болды, тіпті ол патша болмас бұрын.

It is possible that the Egyptians took advantage of the Babylonians being preoccupied with besieging Jerusalem. Herodotus describes Pharaoh Apries as campaigning in the Levant, taking the city of Sidon and fighting the Tyrians, which indicates a renewed Egyptian invasion of the Levant. Apries is unlikely to have been as successful as Herodotus describes, given that it is unclear how the Egyptian navy would have defeated the superior navies of the Phoenician cities, and even if some cities had been taken, they must have shortly thereafter fallen into Babylonian hands again. Tyre had rebelled against Nebuchadnezzar at around the same time as Judah, and Nebuchadnezzar moved to retake the city after his successful subduing of the Jews. The biblical Book of Ezekiel describes Tyre in 571 BC as if it had been recently captured by the Babylonian army. The supposed length of the siege, 13 years, is only given by Flavius Josephus, and is subject to debate among modern scholars. Josephus's account of Nebuchadnezzar's reign is obviously not entirely historic, as he describes Nebuchadnezzar as, five years after the destruction of Jerusalem, invading Egypt, capturing the Pharaoh and appointing another Pharaoh in his place. A stele from Tahpanhes uncovered in 2011 records that Nebuchadnezzar attempted to invade Egypt in 582 BC, although Apries' forces managed to repel the invasion. Josephus states that Nebuchadnezzar besieged Tyre in the seventh year of "his" reign, though it is unclear whether "his" in this context refers to Nebuchadnezzar or to Ithobaal III of Tyre. If it refers to Nebuchadnezzar, a siege begun in 598 BC and lasting for thirteen years, later simultaneously with the siege of Jerusalem, is unlikely to have gone unmentioned in Babylonian records. If the seventh year of Ithobaal is intended, the beginning of the siege may conjecturally be placed after Jerusalem's fall. If the siege lasting 13 years is taken at face value, the siege would then not have ended before 573 or 572 BC. The supposed length of the siege can be ascribed to the difficulty in besieging the city: Tyre was located on an island 800 metres from the coast, and could not be taken without naval support. Though the city withstood numerous sieges, it would not be captured until Alexander the Great's siege in 332 BC. In the end, the siege was resolved without a need of battle and did not result in the Tyre being conquered. It seems Tyre's king and Nebuchadnezzar came to an agreement for Tyre to continue to be ruled by vassal kings, though probably under heavier Babylonian control than before. Documents from Tyre near the end of Nebuchadnezzar's reign demonstrate that the city had become a centre for Babylonian military affairs in the region. According to later Jewish tradition, it is possible that Ithobaal III was deposed and taken as a prisoner to Babylon, with another king, Baal II, proclaimed by Nebuchadnezzar in his place. It is possible that Nebuchadnezzar campaigned against Egypt in 568 BC, given that a fragmentary Babylonian inscription, given the modern designation BM 33041, from that year records the word "Egypt" as well as possibly traces of the name "Amasis" (the name of the then incumbent Pharaoh, Amasis II, 570–526 BC). A stele of Amasis, also fragmentary, may also describe a combined naval and land attack by the Babylonians. Recent evidence suggests that the Babylonians were initially successful during the invasion and gained a foothold in Egypt, but they were repelled by Amasis' forces. If Nebuchadnezzar did campaign against Egypt again, he was unsuccessful again, given that Egypt did not come under Babylonian rule. Nebuchadnezzar's campaigns in the Levant, most notably those directed towards Jerusalem and Tyre, completed the Neo Babylonian Empire's transformation from a rump state of the Neo Assyrian Empire to the new dominant power of the ancient Near East. Still, Nebuchadnezzar's military accomplishments can be questioned, given that the borders of his empire, by the end of his reign, had not noticeably increased in size and that he had not managed to conquer Egypt. Even after a reign of several decades, Nebuchadnezzar's greatest victory remained his victory over the Egyptians at Carchemish in 605 BC, before he even became king.

Құрылыс жобалары

Бабыл патшасы дәстүрлі түрде құрылысшы және қалпына келтіруші болғандықтан, мұндай ауқымды құрылыс жобалары Бабыл билеушілерінің заңдылығын нығайту факторы ретінде маңызды рөл атқарды. Набуходоносор өзінің астанасы Бабылды кеңейтіп, қайта салды, ал қаланың ең қазіргі тарихи және археологиялық интерпретациялары оны Набуходоносордың құрылыс жобаларынан кейін қалпына келген күйінде көрсетеді. Бұл жобалар Набуходоносордың билігі кезіндегі өркендеген экономиканың арқасында іске асырылды. Оның құрылыс жазбаларында көптеген ғибадатханалардағы жұмыстар, әсіресе Вавилонның ұлттық құдайы Мардуктың басты ғибадатханасы – Есагиланың қалпына келтіру жұмыстары және Мардукқа арналған үлкен зигкурат – Этеменанкиді аяқтау туралы мәліметтер бар. Азаматтық және әскери құрылыстар бойынша да ауқымды жұмыстар жүргізілді. Олардың ең әсерлілері қаланың солтүстік жағындағы салтанатты кіреберісі – Иштар қақпасының айналасында жасалған жұмыстар еді. Бұл жобаларға қала қабырғаларының ішінде Оңтүстік сарайды қалпына келтіру, қақпаға қарап тұрған қабырғалардың екінші жағында толығымен жаңа Солтүстік сарай салу, сондай-ақ қақпадан өтетін Вавилонның процессиялық көшесін және қақпаның өзін қалпына келтіру кірді. Набуходоносордың Солтүстік сарайының қираған жерлері нашар сақталғандықтан, оның құрылымы мен сыртқы келбеті толыққанды түсініксіз. Набуходоносор сондай-ақ үшінші сарайды, яғни Жазғы сарайды да салған, ол ішкі қала қабырғаларынан шалқары солтүстікке қарай, сыртқы қабырғалардың ең солтүстік бұрышында орналасқан. Қайта қалпына келтірілген Иштар қақпасы көк және сары түсті күйдірілген кірпіштермен, бұқалардың (Адад құдайының символы) және айдаһарлардың (Мардук құдайының символы) бейнелерімен әсемделген. Сондай-ақ, процессиялық көшені қоршаған қабырғаларда арыстанның суреттері де болған (Иштар құдайының символы). Вавилонның процессиялық көшесі – Месопотамияда қазба жұмыстары жүргізілген жалғыз осындай көше – Оңтүстік сарайдың шығыс қабырғалары бойымен өтіп, Іштар қақпасынан ішкі қала қабырғаларынан шығып кеткен, Солтүстік сарайдың жанынан өтеді. Оңтүстікке қарай бұл көше Этеменанкидің жанынан өтіп, батысқа бұрылып, Набополасар немесе Навуходоносордың тұсында салынған көпірден өтеді. Процессиялық көшедегі кірпіштердің кейбіреулерінде неоассириялық патша Сеннахиримнің (б.з.д. 705–681) аты жазылған, бұл көшенің құрылысы оның тұсында басталғанын көрсетеді, бірақ кірпіштердің жоғарғы жағында Навуходоносордың есімі жазылған, бұл көшенің құрылысы Навуходоносордың тұсында аяқталғанын көрсетеді. Процессия көшесінде қолданылған күйдірілген кірпіштер Оңтүстік сарайдың тақ бөлмесінде де қолданылған, ол арыстан мен биік, стильді пальма ағаштарының бейнелерімен әсемделген. Навуходоносор Борсиппа қаласын да қайта құруға қатысты, оның бірнеше жазбаларында қаланың Езида ғибадатханасын қалпына келтіру жұмыстары туралы мәліметтер бар, ол Набу құдайына арналған. Сонымен қатар, Навуходоносор Езида зиггуратын – Е урме иминкиді қалпына келтірді, сондай-ақ Гуланың Этила ғибадатханасымен қатар қаладағы көптеген басқа ғибадатханалар мен киелі орындарды қалпына келтірді. Навуходоносор Борсиппаның қабырғаларын да жөндеді. Навуходоносордың басқа да үлкен құрылыс жобаларына Евфрат өзенінен Сиппар қаласына су жеткізетін Нар-Шамаш каналы және Бабылды солтүстіктен келген шабуылдардан қорғау үшін салынған үлкен қорғаныс құрылысы – Медия қабырғасы кіреді. Медия қабырғасы – Бабылдың солтүстік шекарасын қорғау үшін салынған екі қабырғаның бірі. Навуходоносордың солтүстікке қарсы шабуыл жасауды ең ықтимал деп санағанының тағы бір дәлелі – ол солтүстік қалалардың, мысалы, Вавилон, Борсиппа және Киш қалаларының қабырғаларын нығайтты, бірақ оңтүстік қалалардың, мысалы, Ур және Урук қалаларының қабырғаларын өзгеріссіз қалдырды. Навуходоносор сондай-ақ Евфрат пен Тигрді байланыстыратын үлкен канал – Корольдік каналды, сондай-ақ Небуходоносор каналын салуды бастады, ол аймақтың ауыл шаруашылығын толығымен өзгертті, бірақ құрылысы 556-539 ж.ж.б.д. Вавилон империясының соңғы патшасы Набонид билік еткен кезде ғана аяқталды.

The Babylonian king was traditionally a builder and restorer, and as such large scale building projects were important as a legitimizing factor for Babylonian rulers. Nebuchadnezzar extensively expanded and rebuilt his capital city of Babylon and the most modern historical and archaeological interpretations of the city reflect it as it appeared after Nebuchadnezzar's construction projects. The projects were made possible through the prospering economy during Nebuchadnezzar's reign, sustained by his conquests. His building inscriptions record work done to numerous temples, notably the restoration of the Esagila, the main temple of Babylon's national deity Marduk, and the completion of the Etemenanki, a great ziggurat dedicated to Marduk. Extensive work was also conducted on civil and military structures. Among the most impressive efforts was the work done surrounding the city's northern ceremonial entrance, the Ishtar Gate. These projects included restoration work on the South Palace, inside the city walls, the construction of a completely new North Palace, on the other side of the walls facing the gate, as well as the restoration of Babylon's Processional Street, which led through the gate, and of the gate itself. The ruins of Nebuchadnezzar's North Palace are poorly preserved and as such its structure and appearance are not entirely understood. Nebuchadnezzar also constructed a third palace, the Summer Palace, built some distance north of the inner city walls in the northernmost corner of the outer walls. The restored Ishtar Gate was decorated with blue and yellow glazed bricks and depictions of bulls (symbols of the god Adad) and dragons (symbols of the god Marduk). Similar bricks were used for the walls surrounding the Processional Street, which also featured depictions of lions (symbols of the goddess Ishtar). Babylon's Processional Street, the only such street yet excavated in Mesopotamia, ran along the eastern walls of the South Palace and exited the inner city walls at the Ishtar Gate, running past the North Palace. To the south, this street went by the Etemenanki, turning to the west and going over a bridge constructed either under the reign of Nabopolassar or Nebuchadnezzar. Some of the bricks of the Processional Street bear the name of the Neo Assyrian king Sennacherib (705–681 BC) on their underside, perhaps indicating that construction of the street had begun already during his reign, but the fact that the upper side of the bricks all bear the name of Nebuchadnezzar suggests that construction of the street was completed under Nebuchadnezzar's reign. Glazed bricks such as the ones used in the Procession Street were also used in the throne room of the South Palace, which was decorated with depictions of lions and tall, stylized palm trees. Nebuchadnezzar also directed building efforts on the city of Borsippa, with several of his inscriptions recording restoration work on that city's temple, the Ezida, dedicated to the god Nabu. Additionally, Nebuchadnezzar also restored the ziggurat of the Ezida, the E urme imin anki, and also worked on the temple of Gula, Etila, as well as numerous other temples and shrines in the city. Nebuchadnezzar also repaired Borsippa's walls. Other great building projects by Nebuchadnezzar include the Nar Shamash, a canal to bring water from the Euphrates close to the city of Sippar, and the Median Wall, a large defensive structure built to defend Babylonia against incursions from the north. The Median Wall was one of two walls built to protect Babylonia's northern border. Further evidence that Nebuchadnezzar believed the north to be the most likely point of attack for his enemies comes from that he fortified the walls of northern cities, such as Babylon, Borsippa and Kish, but left the walls of southern cities, such as Ur and Uruk, as they were. Nebuchadnezzar also began work on the Royal Canal, also known as Nebuchadnezzar's Canal, a great canal linking the Euphrates to the Tigris which in time completely transformed the agriculture of the region, but the structure was not completed until the reign of Nabonidus, who ruled as the last king of the Neo Babylonian Empire from 556 to 539 BC.

Өлім және мұрагерлік

Набуходоносор б.з.б. 562 жылы Вавилон қаласында қайтыс болды. Набуходоносордың билігіне қатысты соңғы табылған жазба, Уруктан, 7 қазан күніне дейін сақталған, ал оның ізбасары Амель Мардуктың Сиппардан алынған алғашқы жазбасы да осы күнді көрсетеді. Амель Мардуктың әкімшілік міндеттері, әлдебір болжам бойынша, ол патша болмас бұрын, әкесінің науқастанып, өлім төсегінде жатқан соңғы апталарында немесе айларында басталған болуы мүмкін. 43 жыл патшалық құрған Набуходоносордың билігі оның әулетіндегі ең ұзақ билікке толы кезең болды және вавилондықтар оны жақсы есте сақтар еді. Амель Мардуктың билікке келуі оңай болмаған сияқты. Амель Мардук Набуходоносордың ең үлкен баласы емес еді және оның мұрагер ханзада ретінде таңдалған себебі әлі белгісіз. Бұл таңдау ерекше қызығушылық тудырады, себебі кейбір дереккөздер Набуходоносор мен Амель Мардуктың арақатынасының өте нашар болғандығын көрсетеді. Бір сақталған мәтінде олардың екеуі де белгілі бір құпия жоспарға қатысқан тараптар ретінде сипатталған, сондай-ақ олардың біреуі (мәтін тым фрагментті болғандықтан кім екенін анықтау қиын) Вавилон патшалығының ең маңызды міндеттерін орындамағандығы үшін айыпталады, себебі ол Вавилон халқын қанаушылыққа ұшыратқан және храмдарын қиратқан. Амель Мардуктың әкесі тарапынан түрмеге қамалғандығы туралы да мәліметтер бар, мүмкін, Вавилон аристократиясы Набуходоносор жолда болғанда оны патша деп жариялағандықтан. Набуходоносор Амель Мардукты мұрагер ретінде басқа ұлымен алмастыруды жоспарлаған болуы мүмкін, бірақ ол одан бұрын қайтыс болды. Набуходоносордың патшалық құрғаннан кейін қырық жылдан астам уақыт өткен соң жазған бір жазбасында, ол тіпті туылмас бұрын құдайлар тарапынан патшалыққа таңдалғандығын айтқан. Месопотамия билеушілері әдетте осылайша құдайлық заңдылықты тек олардың нақты заңдылығы күмәнді болған жағдайларда ғана баса көрсетті, бұл әдіс көбінесе билікті басып алғандар тарапынан қолданылатын. Набуходоносор осы кезде ондаған жылдар бойы патша болған және өзінің алдыңғысының заңды мұрагері болғандықтан, бұл жазба өте таңғажайып, егер ол кіші ұлы және бұрынғы құпия жоспарға қатысушы ретінде саяси тұрғыдан қиындық тудыруы мүмкін Амель Мардукты заңдыландыруға көмектесу үшін жазылмаса.

Nebuchadnezzar died at Babylon in 562 BC. The last known tablet dated to Nebuchadnezzar's reign, from Uruk, is dated to the same day, 7 October, as the first known tablet of his successor, Amel Marduk, from Sippar. Amel Marduk's administrative duties probably began before he became king, during the last few weeks or months of his father's reign when Nebuchadnezzar was ill and dying. Having ruled for 43 years, Nebuchadnezzar's reign was the longest of his dynasty and he would be remembered favourably by the Babylonians. Amel Marduk's accession does not appear to have gone smoothly. Amel Marduk was not the eldest living son of Nebuchadnezzar and the reason why he was picked as crown prince is not known. The choice is especially strange given that some sources suggest that the relationship between Nebuchadnezzar and Amel Marduk was particularly poor, with one surviving text describing both as parties in some form of conspiracy and accusing one of them (the text is too fragmentary to determine which one) of failing in the most important duties of Babylonian kingship through exploiting Babylon's populace and desecrating its temples. Amel Marduk also at one point appears to have been imprisoned by his father, possibly on account of the Babylonian aristocracy having proclaimed him as king while Nebuchadnezzar was away. It is possible that Nebuchadnezzar intended to replace Amel Marduk as heir with another son, but died before doing so. In one of Nebuchadnezzar's late inscriptions, written more than forty years into his reign, he wrote that he had been chosen for the kingship by the gods before he was even born. Mesopotamian rulers typically only stressed divine legitimacy in this fashion when their actual legitimacy was questionable, a method often employed by usurpers. Given that Nebuchadnezzar at this point had been king for several decades and was the legitimate heir of his predecessor, the inscription is very strange, unless it was intended to help legitimize Nebuchadnezzar's successor, Amel Marduk, who as a younger son and a former conspirator could be seen as politically problematic.

Тарихшылардың бағасы

Деректердің жетіспеуіне байланысты, тарихшылар Набуходоносордың мінез-құлқы мен оның билігінің мәнісін бағалауда уақыт өте келе әртүрлі пікір білдірген. Ол, әдетте, Жаңа Бабыл империясының ең ұлы және беделді патшасы ретінде қарастырылған. Кез келген Жаңа Бабыл патшасының жазбаларында, олардың нақты әскери жетістіктеріне қарамастан, әскери әрекеттер маңызды мәселе ретінде сипатталмағандықтан, бұл Нео-Ассирияның бұрынғы патшаларының жазбаларымен күрт контраст құрайды, Набуходоносордың өзінің жазбаларында оның соғыстары туралы өте аз мәлімет бар. Патшаның шамамен елуге жуық белгілі жазуларының тек біреуі ғана әскери қимылдарға қатысты, және бұл жағдайда Ливан аймағындағы ұсақ ауқымдағы қақтығыстар ғана. Көптеген ассириологтар, мысалы, 1954 жылы Вольфрам фон Соден, Набуходоносорды негізінен құрылысшы патша деп есептеді, ол өз күш-жігерін және энергиясын елін салуға және қалпына келтіруге арнады. Набуходоносорды бағалаудағы маңызды өзгеріс 1956 жылы Дональд Вайзманның Вавилондық хрониканың тақташаларын жариялауымен болды, онда Набуходоносордың патшалық құрған алғашқы он бір жылындағы геосаяси оқиғалар қамтылған. Осы тақташалар жарық көргеннен бастап, тарихшылар Набуходоносорды ұлы жауынгер ретінде қарастыра бастады, оның билігінің әскери жетістіктеріне ерекше назар аудара отырып. 2018 жылы жазған тарихшы Жозет Элайидің айтуынша, Вавилондық дереккөздердің жетіспеуіне байланысты Набуходоносорды сипаттау біршама қиын. Элай Набуходоносор туралы былай деп жазды: "Ол, әскери қабілеттеріне қатысты күмәндер болғанымен, жаулаушы болды. Бабыл империясын құрудағы сәттілігіне байланысты мемлекеттік саясаткерлік қасиеттері де жетіспеген жоқ. Ол ұлы құрылысшы, ұзақ уақыт бойы соғыстан қираған елді қалпына келтірді. Бабыл жылнамалары мен басқа да мәтіндер оның тұлғасы туралы аз айтады, сондықтан біз оның туралы осылай ғана білеміз".

Яһуди және Киелі кітап дәстүрінде

Набуходоносор бастаған Бабыл тұтқындауы 539 жылы Вавилонның Ахеменид патшасы Ұлы Кирдің қол астына түсуімен аяқталды. Бостандыққа шыққаннан кейін бір жыл өткен соң, кейбір яһудилер отанына оралды. Олардың бостандыққа шығуы бес онжылдық түрмеде отырғандарын ұмытқан жоқ. Керісінше, яһуди әдеби еңбектері яһудилердің басына келген қиындықтар мен оған жауапты патша туралы мәліметтердің мәңгі есте қалуын қамтамасыз етті. Еремия кітабында Набуходоносор «арыстан» және «халықтарды жойған» деп сипатталады. Осылайша Набуходоносордың оқиғасы Киелі кітаптың Ескі заңында орын алды. Киелі кітапта Набуходоносордың Яһуда патшалығын қалай қиратқаны, Иерусалимді қоршап, тонап, жойғаны және яһудилерді тұтқынға алғаны, оны яһуди халқының қатал жауы ретінде бейнелегені айтылады. Сонымен қатар, Киелі кітапта Набуходоносор Құдайдың бүкіл әлемді билеуге тағайындаған билеушісі ретінде суреттелген. Сондықтан Яһуда Құдайдың бұйрығымен Набуходоносорға бағынуы керек еді және оған қарсы көтерілмеуі керек еді. Набуходоносордың Құдайдан шыққан өлім жазасын орындап, екі жалған пайғамбарды өлтіргені де бейнеленген. Оның басқа халықтарды жаулап алуы Құдайдың Набуходоносордың үстемдігіне қатысты еркімен үйлесімді деп көрсетілген. Набуходоносордың жағымсыз бейнеленуіне қарамастан, Еремия кітабында ол үш рет «Қызметшім» (яғни Құдайдың қызметшісі) деген лақап атымен аталады: Набуходоносордың Яһуда патшалығына шабуыл жасауы Яһуда халқының Құдайға «нақылсыздығы» үшін теологиялық тұрғыдан ақталады, ал патша «Набуходоносор, Бабыл патшасы, Менің қызметшім» деп аталады. Еремия кітабында Құдай бүкіл жерді жаратып, оны кімге қажет болса, соған бергені және әлемнің барлық жерлерін «Менің қызметшім Бабыл патшасы Набуходоносорға» беру туралы шешім қабылдағаны айтылады. Еремия кітабында Набуходоносордың Мысырды жеңетіндігі туралы да пайғамбарлық айтылған: «Менің қызметшім Бабыл патшасы Набуходоносор» Мысырға басып кіреді де, «өлімге кесілгендерді өлімге, тұтқынға кесілгендерді тұтқынға, қылышқа кесілгендерді қылышқа тапсырады». Набуходоносор Құдайдың таңдаған халқының жауы болғандықтан, мүмкін, осы уақытқа дейін олардың ең қасіретіне ұшыраған жауы болғандықтан, оған «Менің қызметшім» деген атақ берудің ерекше себебі болуы керек. Бұл лақаптың басқа қолданыстары көбінесе ең жағымды сипатталған кейіпкерлерге, мысалы, түрлі пайғамбарларға, Яқупқа (таңдалған халықтың символы) және Дауытқа (таңдалған патшаға) қатысты. 2004 жылы Клас Смелик былай деп жазды: «Еврей жазбаларында олардан артық есімдерді атауға болмайды. Бұл лақап кейіннен қосылған болуы мүмкін, өйткені ол Ескі Келісімнің Септуагинта нұсқасында жоқ, мүмкін Набуходоносор Иерусалимнің жойылуынан кейін бірден қарағанда сәл жақсырақ болып көрінетіннен кейін қосылған. Мүмкін, теологиялық түсіндірмелерде Набуходоносордың қатыгездігіне қарамастан, Құдайдың ғаламдық жоспарын орындаудағы құрал ретінде қарастырылуы; немесе, оны Құдайдың «қызметшісі» деп атау оқырмандарға Набуходоносордан емес, оның шынайы қожайыны Құдайдан қорқу керектігін көрсету үшін болды. Даниял кітабындағы Набуходоносордың кейіпкері туралы жазылған оқиғалар ғалымдар тарапынан тарихи шығарма деп саналады. Ол көбінесе аяусыз, қатыгез билеуші ретінде суреттеледі. Патша түсіне түсіп, Даниял мен оның үш жолдасы Шадрах, Мишах және Әбдінего сияқты даналарынан түстің мағынасын түсіндіруді сұрайды, бірақ ол түстің мазмұнын айтудан бас тартады. Қызметшілер наразылық білдірген соң, Набуходоносор олардың барлығына, соның ішінде Даниял мен оның серіктеріне өлім жазасын тартқызады. Даниял түсті түсіндіріп бергеніне риза болған Набуходоносор оған көп сый-тартулар сыйлап, оны «Бабыл аймағының» әкімі етіп тағайындап, патшалықтағы барлық даналардың басшысы етіп тағайындайды. Екінші әңгімеде Набуходоносорды тағы да қатыгез және жалған тәңірлерге табынатын патша ретінде көрсетеді, ол Шадрах, Мишах және Әбдінего жаңадан тұрғызылған алтын мүсінге табынудан бас тартқаннан кейін оларды отты пешке тастау арқылы өлімге кесіп отыр. Олар керемет түрде құтқарылады да, Набуходоносор Құдайды «патшалардың Иесі» және «құдайлардың құдайы» деп мойындайды. Набуходоносордың еврейлердің Құдайына шынайы құдай деп мойындағаны Даниял кітабының басқа жерлерінде айтылса да, оның яһуди дініне кіргені оның зорлық-зомбылық мінез-құлқын өзгертпегені анық, өйткені ол Құдайға қарсы сөйлегендерді «кесіп тастап, үйлерін қоқысқа айналдырады» деп жариялайды. Үшінші әңгімеде Даниял Набуходоносордың ақыл-есін жоғалтып, жеті жыл бойы жануар сияқты өмір сүретінін, содан кейін қалыпқа келгенін түсіндіреді (Даниял 1:4). Даниял кітабындағы Набуходоносор, көңілсіз, сенімі тұрақсыз патша, Киелі кітаптың басқа кітаптарындағы «Құдайдың қызметшісі» суретінен өзгеше. Набуходоносордың Даниял кітабында Бельшацзардың әкесі ретінде көрсетілуі, оның бұл бейнесі, әсіресе ақылы жоғалған оқиғасы, шындығында соңғы Вавилон империясының соңғы патшасы Набонидтің әкесі Бельшацзардың өмірінен алынған болуы мүмкін (б.з.д. 556–539 ж.). Яһуди және грек дәстүрлерінде Набонидтің ақылы жоғалғаны туралы мәліметтер бар, және бұл ақылсыздық Даниял кітабында Набуходоносорға қатысты айтылған болуы мүмкін. Кейінгі дәстүрлер Набуходоносорды басқа билеушілермен де байланыстырды, мысалы, Ассириялық Ашшурбанипал (б.з.д. 669–631 ж.), Парсылық Артаксеркс III (б.з.д. 358–338 ж.), Селевкидтердің Антиох IV Эпифан (б.з.д. 175–164 ж.) және Деметрий I Сотер (б.з.д. 161–150 ж.) және Армениялық Тигран Ұлы (б.з.д. 95–55 ж.). Апокрифтік Юдит кітабында, бұл кітапта «Набуходоносор» есімі Арменияның Тигран Ұлына қолданылады, Набуходоносор «Ассирия патшасы» ретінде суреттеледі, Вавилон патшасы емес, және Набуходоносордың Иерусалимді жойғаны, оның ғибадатханасын тонағаны, яһудилерді Вавилонға тұтқынға алғаны және оған кейінгі яһуди жазбаларында тағылған түрлі қылмыстар үшін жауапты екені көрсетіледі.

The Babylonian captivity initiated by Nebuchadnezzar came to an end with the fall of Babylon to the Achaemenid king Cyrus the Great in 539 BC. Within a year of their liberation, some exiled Jews returned to their homeland. Their liberation did little to erase the memory of five decades of imprisonment and oppression. Instead, Jewish literary accounts ensured that accounts of the hardship endured by the Jews, as well as of the monarch responsible for it, would be remembered for all time. The Book of Jeremiah calls Nebuchadnezzar a "lion" and a "destroyer of nations". Nebuchadnezzar's story thus found its way into the Old Testament of the Bible. The Bible narrates how Nebuchadnezzar destroyed the Kingdom of Judah, besieged, plundered and destroyed Jerusalem, and how he took away the Jews in captivity, portraying him as a cruel enemy of the Jewish people. The Bible also portrays Nebuchadnezzar as the legitimate ruler of all the nations of the world, appointed to rule the world by God. As such, Judah, through divine ruling, should have obeyed Nebuchadnezzar and should not have rebelled. Nebuchadnezzar is also depicted as carrying out death sentences pronounced by God, slaying two false prophets. Nebuchadnezzar's campaigns of conquest against other nations are portrayed as being in line with God's will for Nebuchadnezzar's dominance. Despite Nebuchadnezzar's negative portrayal, the Book of Jeremiah notably refers to him using the epithet 'my servant' (i. e. God's servant) in three passages:

Nebuchadnezzar's attack on the Kingdom of Judah is theologically justified in the Book of Jeremiah on account of Judah's populace's 'disobedience' of God, and the king is called "Nebuchadnezzar the king of Babylon, my servant". The Book of Jeremiah also states that God has made all the Earth and given it to whom it seemed proper to give it to, deciding upon giving all of the lands of the world to "Nebuchadnezzar the king of Babylon, my servant". The Book of Jeremiah also prophesies Nebuchadnezzar's victory over Egypt, stating that "Nebuchadnezzar the king of Babylon, my servant" will invade Egypt and "deliver to death those appointed for death, and to captivity those appointed for captivity, and to the sword those appointed for the sword". Given that Nebuchadnezzar was the enemy of what the Bible proclaims as God's chosen people, possibly the worst enemy they had faced until this point, there must be a special reason for referring to him with the epithet "my servant". Other uses of this epithet are usually limited to some of the most positively portrayed figures, such as the various prophets, Jacob (the symbol of the chosen people) and David (the chosen king). Klaas A. D. Smelik noted in 2004 that "in the Hebrew Bible, there is no better company conceivable than these; at the same time, there is no candidate less likely for this title of honour than the Babylonian king Nebuchadnezzar". It is possible that the epithet is a later addition, as it is missing in the Septuagint version of the Old Testament, perhaps added after Nebuchadnezzar began to be seen in a slightly more favourable light than immediately after Jerusalem's destruction. Alternatively, possible theological explanations include Nebuchadnezzar being seen, despite his cruelty, as an instrument in fulfilling God's universal plan; or perhaps that designating him as a "servant" of God was to show that readers should not fear Nebuchadnezzar, but his true master, God. In the Book of Daniel, considered by scholars to be a work of historical fiction, the figure of Nebuchadnezzar differs considerably from his portrayal in the Book of Jeremiah. He is for the most part depicted as a merciless and despotic ruler. The king has a nightmare, and asks his wise men, including Daniel and his three companions Shadrach, Meshach and Abednego, to interpret the dream, but refuses to state the dream's contents. When the servants protest, Nebuchadnezzar sentences all of them, including Daniel and his companions, to death. By the end of the story, when Daniel has successfully interpreted the dream, Nebuchadnezzar shows much gratitude, showering Daniel with gifts, appointing him the governor of the "province of Babylon" and making him the chief of the kingdom's wise men. A second story again casts Nebuchadnezzar as a tyrannical and pagan king, who, after Shadrach, Meshach and Abednego refuse to worship a newly erected golden statue, sentences them to death through being thrown into a fiery furnace. They are miraculously delivered, and Nebuchadnezzar then acknowledges God as the "lord of kings" and "god of gods". Though Nebuchadnezzar is also mentioned as acknowledging the Hebrews' God as the true god in other passages of the Book of Daniel, it is apparent that his supposed conversion to Judaism does not change his violent character, given that he proclaims that anyone who speaks amiss of God "shall be cut in pieces and their houses shall be made a dunghill". In a third story, Daniel interprets another dream as meaning that Nebuchadnezzar will lose his mind and live like an animal for seven years before being restored to his normal state (Daniel 1 4). The Nebuchadnezzar in the Book of Daniel, a fickle tyrant who is not particularly consistent in his faith, contrasts with the typical "servant of God" in other books of the Bible. Given that Nebuchadnezzar is referred to as the father of Belshazzar in the Book of Daniel, it is probable that this portrayal of Nebuchadnezzar, especially the story of his madness, was actually based on Belshazzar's actual father, Nabonidus, the last king of the Neo Babylonian Empire (556–539 BC). Separate Jewish and Hellenistic traditions exist concerning Nabonidus having been mad, and it is likely that this madness was simply reattributed to Nebuchadnezzar in the Book of Daniel through conflation. Some later traditions conflated Nebuchadnezzar with other rulers as well, such as the Assyrian Ashurbanipal (669–631 BC), the Persian Artaxerxes III (358–338 BC), the Seleucids Antiochus IV Epiphanes (175–164 BC) and Demetrius I Soter (161–150 BC) and the Armenian Tigranes the Great (95–55 BC). The apocryphal Book of Judith, which probably applies the name "Nebuchadnezzar" to Tigranes the Great of Armenia, refers to Nebuchadnezzar as a "king of the Assyrians", rather than of the Babylonians, and demonstrates that Nebuchadnezzar was still viewed as an evil king, responsible for destroying Jerusalem, looting its temple, taking the Jews hostage in Babylon, and for the various misdeeds ascribed to him in later Jewish writings.

Басқа

Небухаданасар ортағасырлық ғалым әл-Табаридің еңбектерінде Бухт Нуссур (بخت نصر) деп аталады, онда ол Мысыр, Сирия, Финикия және Арабияны бағындырғаны айтылады. Тарихи Небухаданасар ешқашан Мысырды бағындырмаған, және әл-Табари оған Ассирия патшасы Есархаддонның ерліктерін жатқызған болып көрінеді. Осыған ұқсас, Страбон Мегастенге сілтеме жасай отырып, мифтік және жартылай аңызға айналған жаулаушылар тізімінде Набокодросорды Геркулес бағаналарына әскер басқарып барғаны және Халдейлер тарапынан құрметтелгені туралы айтқан.

Атаулары

Небухаданасардың көптеген жазбаларында ол әдетте "Небухаданасар, Бабыл патшасы, Набуполасардың ұлы, Бабыл патшасы" немесе "Небухаданасар, Бабыл патшасы, Есагил мен Езиданы бағып-қағушы, Набуполасардың ұлы, Бабыл патшасы" деп таныстырылады. Экономикалық құжаттарда Небухаданасарға "Әлемнің патшасы" деген ежелгі атақ та беріледі, сондай-ақ ол барлық жаңа вавилондық патшалар қолданған "Сумер және Аккад патшасы" атағын да қолданған. Кейбір жазбаларда Небухаданасардың атақтарының кеңейтілген нұсқалары келтіріледі, мысалы, Бабылдан табылған бір жазбада: