Кіріспе

Болгариядағы қала Плевен () – Болгариядағы халық саны бойынша жетінші қала. Елдің солтүстік бөлігінде орналасқан, Плевен облысының және оған бағынышты Плевен муниципалитетінің әкімшілік орталығы болып табылады. Бұл Солтүстік-Батыс Болгариядағы ең ірі экономикалық орталық. 2021 жылғы халық санауы бойынша халқы 89 823 адамды құрайды. 1877 жылғы Плевна қамалымен әлемге танымал, қазіргі таңда Болгарияның Солтүстік-Батысы және Орталық Солтүстігінің маңызды экономикалық орталығы және Варна мен Руседен кейін Солтүстік Болгарияның үшінші ірі қаласы.

Атауы

Атауы славян тіліндегі plevnya ("қора") сөзінен немесе "арамшөп" деген мағына беретін plevel сөзінен шыққан, екеуі де бір түбірге ие, және славян жұрнағы en.

География

Плевен Дунай жазығының ортасында, тарихи Моэзия аймағында, төменгі әк тасты төбелермен – Плевен биіктіктерімен қоршалған ауыл шаруашылығы аймағында орналасқан. Қаланың Солтүстік Болгариядағы орталық орналасуы оны ірі әкімшілік, экономикалық, саяси, мәдени және көлік орталығы ретіндегі маңыздылығын анықтайды. Плевен Болгарияның астанасы Софиядан шалқары, Болгарияның Қара теңіз жағалауынан батысқа және Дунайдан оңтүстікке орналасқан. Вит өзені қаланың жанынан ағып өтеді, ал кішкентай Тученица өзені (Плевенде Барата деп белгілі, сөзбе-сөз "Кішкентай өзен") қаладан өтеді.

Климат

Плевенде ылғалды континенттік климат (Кеппен климаттық жіктелімі Dfa). Қыстары суық және қарлы болады: түнде температура 20 °C-тан (4 °F) төмен түсуі мүмкін. Көктем жеңіл, температура шамамен 20 °C (68 °F) шамасында. Жазда ыстық болады, кейде температура 38 °C-тан (100 °F) асып кетеді. Жылдық орташа температура шамамен 12 °C (54 °F) құрайды.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең

Бұл аймақтағы адамдардың ең ерте қоныстану іздері б.з.д. 5 мың жылдыққа, неолит дәуіріне дейін жетеді. Болгарияда табылған Николаево қазынасы сияқты көптеген археологиялық жаңалықтар, мыңдаған жылдар бойы осы аймақты мекендеген фракийлердің дамыған мәдениетін көрсетеді. Жаңа дәуірдің басында бұл аймақ Римнің Моэзия провинциясының бір бөлігіне айналды, ал қазіргі Плевен қаласының жанында, Оеск (қазіргі Гигенге жақын) мен Филиппополис (қазіргі Пловдив) арасындағы жолда Сторгосия деген сауда бекеті құрылды. Кейіннен ол бекініске айналды. Қазіргі қаланың жанында табылған төртінші ғасырға жататын ерте христиан шіркеуі Болгариядағы ең бағалы археологиялық ескерткіштердің бірі болып саналады.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда Плевен Бірінші және Екінші Болгар империясының жақсы дамыған бекінісі болды. Славяндар бұл аймақты қоныстанғанда, елді мекенге қазіргі Плевен деген атты берді. Плевен алғаш рет 1270 жылы Венгрия королі Степан V-нің болгар жерлеріндегі әскери науқанға қатысты жарғысында еске алынған.

Осман билігі

Османдық билік кезінде Плевен, түрік тілінде Плевне деп белгілі болған, өзінің болгарлық сыртқы келбетін және мәдениетін сақтап қалды. Болгария ұлттық қайта жаралу дәуірінде көптеген шіркеулер, мектептер және көпірлер салынды. 1825 жылы қалада алғашқы дүниелік мектеп ашылды, одан кейін 1840 жылы Болгариядағы алғашқы қыздар мектебі, ал бір жыл өткен соң алғашқы ұлдар мектебі ашылды. Плевен – болгар ұлттық батыры Васил Левский 1869 жылы өзінің ұлттық-революциялық желісінің бір бөлігі болған алғашқы революциялық комитетті құрған орын.

Плевна қоршауы

Қала (сол кезде Болгариядан тыс Плевна деп белгілі болған) 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысының маңызды шайқас алаңы болды, оны Ресей императоры Александр II Болгарияны азат ету мақсатымен өткізді. Ресей және Румынияның біріккен әскері жеңіс үшін жоғары баға төледі, бірақ бұл Осман империясының осы соғыста жеңіліске ұшырауына, Болгарияның мемлекет ретінде қайта құрылуына және Румынияның Осман империясынан тәуелсіздік алуына жол ашты. Төрт шабуылдан кейін қаланы алу үшін ресейліктер мен румындарға 5 ай және 38 000 адамдық шығын тиді, бұл соғыстың шешуші шайқастарының бірі болды. Қоршау Румынияның Тәуелсіздік соғысының маңызды жеңісі ретінде есте сақталады, өйткені 1877 жылдың 28 қарашасында Плевна бекінісі капитуляциялады, Осман-паша қаланы, гарнизонды және қылышын румын полковнигі Михаил Черкезге тапсырды. 1911 жылғы «Британника энциклопедиясының» он бірінші басылымында Дж. Х. В. Кроу Плевен (Плевна деп транскрипцияланған) туралы ұзақ мақаласын мынадай есте қаларлық тұжырыммен аяқтады:

Екінші жағынан, Плевна қоршауы өңірдегі көптеген қоршаулар мен әскери операциялардың арасында маңыздылығымен ерекшеленеді.

Қазіргі тарих

Орыс-түрік соғысының оқиғалары Плевеннің орталық солтүстік Болгарияның маңызды қаласы ретінде дамуына шешуші рөл атқарды. Қала келесі жылдары айтарлықтай демографиялық және экономикалық өсімді басынан өткізіп, аймақтың мәдени орталығы ретінде бірте-бірте қалыптасты. Болгар шаруаларын ұсынып келген соғыстар аралық кезеңдегі жетекші партия – Болгар аграрлық ұлттық одағы 1899 жылдың желтоқсанында осы қалада құрылды. 1945 жылғы болгар орфографиялық реформасына дейін қаланың атауы кириллицада Плѣвенъ (ят әрпімен) деп жазылған.

Экономика

Социалистік кезеңде мұнай өңдеу, металл өңдеу, машина жасау, жеңіл және азық-түлік өнеркәсібінің ірі орталығы болды. Алайда, 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында жеңіл өнеркәсіп қайта жанданып, трикотаж және дүкен киімдерін өндіру сияқты салалар дамыды. 1989 жылға дейін көптеген адамдарды қызықтырған, ал кейіннен төмендеген туризм қайтадан өркендеп келеді. 2015 жылы Плевен облысы бойынша жұмыссыздық деңгейі 9,2% құрады. Плевендегі ең маңызды экономикалық секторлар – химия, тоқыма және азық-түлік өнеркәсібі, цемент және шыны өндірісі, машина жасау, киім тігу, ауыл шаруашылығы, бөлшек сауда және қызмет көрсету. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында қалаға көптеген ірі шетелдік инвестициялар тартылды. Көзге түсетіні – гипермаркеттердің жаппай салынуы, екі Billa, екі Kaufland, екі Carrefour (құрылыста, алғашқысы 2011 жылы MALL PLEVEN-де ашылады), DM, Plus (құрылыста), ELEMAG, METRO, екі LIDL дүкені, Praktiker, bauMax және тағы да бірнеше гипермаркет ашылды. Плевен қалалық орталығы мен Орталық сауда орталығы Плевен 2008 жылы ашылды.

Көлік

Халықаралық теміржол София – Бухарест – Мәскеу Плевен қаласынан өтеді. Халықаралық E 83 тас жолы қаланың солтүстігінен өтеді. Ұлттық А2 Хемус тас жолы София – Варна Плевеннің оңтүстігінен өтуі жоспарлануда. Плевен қаласындағы ішкі қалалық көліктің 90% астамы троллейбустармен жүзеге асырылады. 14 троллейбус маршруты және троллейбус желісі бар. Троллейбус паркі 1985–1988 жылдары жасалған ZIU 682 және 2014 жылы өндірілген Skoda 26 TR Solaris троллейбустарынан тұрады. Троллейбус маршруттарын кеңейту жобасы жүргізілуде. Кеңейту аяқталғаннан кейін Плевен толығымен троллейбус көлігімен қамтылады.

Беруші

Плевен қаласының жанында орта және қысқа толқындарды таратуға арналған ірі кешен орналасқан. 594 кГц жиілігінде жұмыс істейтін Плевен орта толқынды тарату станциясы, антенна ретінде жерге оқшауланған екі биік тіреу мачтасын пайдаланады. Бұл мачталар Болгариядағы ең биік құрылыстардың қатарына жатады.

Негізгі көрікті жерлер

Қаланың көптеген көрікті жерлері орыс-түрік соғысымен байланысты. Соғысқа қатысты ескерткіштердің өзі шамамен 200-ге жуық. Көбірек танымалдарының ішінде Плевна қоршауында қаза болған көптеген орыс және румын әскерлерінің құрметіне салынған Георгий Жеңімпаз шіркеуі-мавзолейі және Скобелев паркіндегі сүйек сақтау орны бар. Тағы бір танымал орын – Плевен панорамасы, ол Плевна қоршауының жылдығына орай Ресейдегі Бородино панорамасынан кейін (және одан үлкен деп есептеледі) салынған.

Мәдениет

Плевен облыстық тарихи мұражайы тағы бір танымал туристік орын. Ал бұрынғы қоғамдық жуынатын жерлерде орналасқан Светлин Русев сыйлық көрмесі болгар суретшілерінің туындыларын, сондай-ақ танымал Батыс Еуропа суретшілерінің еңбектерін көрсетеді. Иван Радоев атындағы драма театры – Плевендегі театр өмірінің орталығы. Қалада көптеген мәдени орталықтар (читалишталар) да белсенді жұмыс істейді. 1865 жылы құрылған қалалық аурухананың мәртебесін, көлемін және беделін арттыру мақсатында 1974 жылы құрылған Плевен медицина университеті – Болгариядағы бес медицина университетінің бірі.

Спорт және демалыс

Плевен көбінесе Болгариядағы маңызды спорт орталығы ретінде қарастырылады, қалада көптеген белгілі болгар спортшылары туып немесе жаттыққан, олардың ішінде Тереза Маринова және Галабин Боевский бар. Қалада екі футбол клубы бар: «Спартак Плевен» және «Белите Орли», олардың жеке стадиондары бар. Екі команда да Болгарияның екінші лигасынан өнер табады және бұрын үлкен жетістіктерге жете алмады, алайда «Спартак Плевен» бұрынғы болгар құрамасының бірнеше ойыншысы үшін, мысалы Пламен Гетов үшін алғашқы команда болды. «Спартак Плевен» - сондай-ақ баскетбол командасы, ол 1995 жылы ұлттық чемпионатта жеңіске жеткен және 1996 жылы ұлттық кубокты ұтып алған (сол кезде «Плама Плевен» деп аталған). Одан басқа, команда тұрақты түрде бірінші лигаға қатысады. Плевен Кайлакасымен (Сторгозия бекінісінің қираған қалдықтары орналасқан жер) және Скобелев парктерімен әйгілі. Екіншісінде Плевен панорамасы орналасқан, ол орыс-түрік соғысы кезіндегі шайқастың тарихи орнында салынған.