Құйрықты басты мифтік жандар

Кіріспе

Мифтік жаратылыс

Циноцефалия, немесе циноцефал (/s/aɪ/n/oʊ/'s/ɛ/f/ə/l/i/) сипаттамасы, басы ит тұқымдасына, әдетте итке немесе шақалға ұқсас болатын, кеңінен куәландырылған мифтік құбылыс. Ол түрлі формалар мен контексттерде кездеседі. Циноцефалияның сөзбе-сөз мағынасы – "ит бастылық", бірақ бұл ит басы бар адам денесін білдіреді деген түсінік қалыптасады. Мұндай циноцефалдар әлемнің көптеген аймақтарындағы мифология мен аңыздарда белгілі, оның ішінде ежелгі Египет, Үндістан, Грекия және Қытай. Орта ғасырлық Шығыс пен Еуропадан да осы туралы мәліметтер кездеседі. Қазіргі заманғы мәдениетте циноцефалдар кітаптарда, комикстерде және графикалық романдардағы кейіпкерлер ретінде ұшырасады. Циноцефалияны ликантропиядан (адамқұрттықтан) және сөйлей алатын иттерден ажыратады. Сонымен қатар, гректер мен римдіктер маймылдардың бір түрін циноцефал деп атаған (олардың бабуин екені болжанады).

Этимология

Циноцефалия сөзі (латын тілі арқылы) грекше κυνοκέφαλοι kynokephaloi сөзінен алынған, ол κυνοκέφαλος сөзінің көпше түрі. Kyno– (кύων kyōn сөзінің қосымша түрі) "ит" дегенді, ал κεφαλή kephalē "бас" дегенді білдіреді. Осы "ит" түбірі макакалар мен бабуиндардың көптеген түрлерін қамтитын Cercopithecidae отбасының Cynomorpha ("ит пішіндес") кіші тобының атында да кездеседі.

Ежелгі Грекия мен Мысыр

Киноцефалия ежелгі гректерге мысырлық құдайлардың бейнелері – Дуамутеф (Хорус ұлы), Вепвавет (жолдарды ашушы) және Анубис (мысырлық өлілер құдайы) арқылы таныс болған. Грек тіліндегі (κῠνοκέφᾰλοι) «ит басы» сөзі де ит беті бар қасиетті мысырлық бабуинді білдіреді. Адам-жануар гибридін әдепкілік бейнелеудің орнына, құдайлардың киноцефалиялық бейнелері сол құдайлардың толыққанды адам және толыққанды жануар күйлері арасында ауысу қабілетін көрсетеді. Ежелгі Мысырдың гибридтік бейнелерінде бас бейнеленген жандардың бастапқы нысанын көрсетеді, сондықтан египтолог Генри Фишер айтқандай, «арыстан басты құдай – адам кейпіндегі арыстан құдай, ал патшалық сфинкс – керісінше, арыстан кейпін киген адам». Бұл туралы емес, құдайларды бейнелеу тәсілі Грециядан келген келушілерді шатастырып, мысырлықтар киноцефалиялық құдайларға табынады немесе тіпті Мысыр киноцефалиялық жандарға мекендейді деп ойлауға әкелген болуы мүмкін. Ит басты жарыстар туралы хабарлар да грек дәуірінен басталады. Б.з.д. V ғасырында грек дәрігері Ктесий өзінің «Индика» еңбегінде Үндістанда киноцефалияның бар екендігі туралы егжей-тегжейлі баяндама жазды. Сол сияқты, грек саяхатшысы Мегастен Үндістанда тауларда өмір сүретін, қарым-қатынас үшін үркіп тұратын, жабайы жануарлардың терілерін киетін және аң аулау арқылы күнкөріс табатын ит басты адамдарды білетінін мәлімдеді. Клавдий Элиан да Үндістанда ит басты тайпалар туралы айтты және олардың адам пішінінде екенін және аң терілерімен киінгенін жазды. Ол сондай-ақ, олардың сөйлей алмайтындығын және қарым-қатынас үшін айқайласа да, үнді тілін түсіне алатынын қосты. Геродот ежелгі ливиялықтардың өздерінің жерлерінің шығысында, сондай-ақ бассыз адамдар мен басқа да аномалиялар мекендейтіні туралы мәлімдемелерін жазады. Аргонавттар мен киноцефалия арасындағы шайқас болған жердің ең жақсы бағасы – бүгінгі Солтүстік Сербия немесе Оңтүстік Венгрия. Кейбір грек жазушылары сонымен қатар «жарты ит» дегенді білдіретін Хемикинлерді (жекеше түрі – Хемикион) айтады («ἡμι» – «жарты» және «κύων» – «ит» дегенді білдіреді).

Cynocephaly was familiar to the ancient Greeks from representations of the Egyptian gods, Duamutef (son of Horus), Wepwawet (the opener of the ways), and Anubis (the Egyptian god of the dead). The Greek word (κῠνοκέφᾰλοι) "dog head" also identified a sacred Egyptian baboon with the face of a dog. Rather than literally depicting a hybrid human animal state, these cynocephalic portrayals of deities conveyed those deities' therianthropic ability to shift between fully human and fully animal states. In an Ancient Egyptian hybrid image, the head represents the original form of the being depicted, so that, as the Egyptologist Henry Fischer put it, "a lion headed goddess is a lion goddess in human form, while a royal sphinx, conversely, is a man who has assumed the form of a lion." This non literal approach to depicting deities may have confused visitors from Greece, leading them to believe that Egyptians worshipped cynocephalic gods, or even that mortal cynocephalic entities populated Egypt. Reports of dog headed races can also be traced back to Greek antiquity. In the fifth century BC, the Greek physician Ctesias, in his Indica, wrote a detailed report on the existence of cynocephali in India. Similarly, the Greek traveler Megasthenes claimed to know about dog headed people in India who lived in the mountains, communicated through barking, wore the skins of wild animals and lived by hunting. Claudius Aelianus also mentioned the dog headed tribes in India, and he, too, wrote that they are of human shape and clothed in the skins of beasts. He also added that although they have no speech and howled to communicate, they were capable of understanding the Indian language. Herodotus reports claims by ancient Libyans that such creatures inhabit the east of their lands, as well as headless men and various other anomalies. The best estimate for the place where the battle between the Argonauts and the Cynocephali took place is modern day North Serbia or South Hungary. Some Greek writers also mention the Hemicynes (singular, Hemicyon), meaning half dogs (from "ἡμι" meaning "half" and "κύων" meaning "dog").

Ежелгі заман

Копт қасиеттісі Меркурий Әбу Сайфайнның өмірі туралы аңызда екі қасиетті – Ахракас пен Аугани, олардың басы ит басына ұқсас сипатталған, адал қызмет еткендері айтылады. Олардың бейнесі Копт мұражайында сақталған. Циноцефалилер алыс елдердің ерекше халықтарына тән деп есептелген сиқыр мен қатыгездіктің керемет бейнесін ұсынды, сол себепті олар ортағасырлық әдебиетте жиі кездеседі. Гипполық Августин "Құдай қаласы" еңбегінің XVI кітабының 8-тарауында циноцефалилерді олардың Адамның ұрпақтары болу мүмкіндігін талқылағанда еске алады; ол олардың мүлдем болмауы немесе адам еместігі мүмкін екенін (Августин оларды өлімге ұшырайтын, ақылды жануар деп анықтайды: homo, id est animal rationale mortale) қарастырды, бірақ егер олар адам болса, олар Адамның ұрпақтары екенін мәлімдеді.

Қасиетті Кристофер

Шығыс православие шіркеуінде кейбір иконалар әулие Кристоферді иттің басымен жасырын түрде бейнелейді. Иттің басы бар Кристофер бейнесі православие шіркеуімен әдетте қолдауға ие емес, себебі 18 ғасырда Мәскеуде бұл иконаға тыйым салынған. Осы иконографияның тамыры император Диоклетианның тұсындағы агиографиялық әңгімеде жатыр, онда Репребус, Ребребус немесе Репробус («құқықбұзушы» немесе «залым») есімді адам Мысырдың батысында, Киренаикада тұратын тайпаларға қарсы күрескен римдік әскерлермен тұтқындалып, «Мармариталардың жасағы» (numerus Marmaritarum) деп аталатын римдік құрамаға қосылуға мәжбүр болды, бұл басқаша анықталмаған «Мармариталарды» білдіреді (мүмкін, Киренаиканың Мармарика бербер тайпасымен бірдей). Ол адам басының орнына иттің басымен, өте ірі денелі болған, және екеуі де мармариталардың мінез-қалпына сай келген. Кейіннен ол және оның жасағы Сириядағы Антиохияға ауыстырылды, онда Аталия епископы Петр оны крещение рәсімінен өткізіп, 308 жылы шейіт етті. Сондай-ақ, Византиялық Кристофердің иттің басымен бейнеленуі латын тіліндегі Cananeus (канандық) сөзінің caninus, яғни «ит» деп қате түсірілуінен туындаған болуы мүмкін деген пікір бар. 10 ғасырдың соңында неміс епископы және ақыны Шпейерлік Вальтер Кристоферді қанаандықтар (Жаңа өсиеттегі Қанаан) жеріндегі циноцефалды түрдің алып ретінде бейнеледі, ол адам етін жеп, қабақтайды. Соңында Кристофер бала Мәсіхке кездесіп, бұрынғы өміріне өкініп, крещение рәсімінен өтті. Ол да адам кейпіне ие болып, өмірін христиандық қызметке арнады және Athleta Christi, әскери әулиелердің бірі атанды.

Орта ғасырлық Шығыс

Циноцефали ортағасырлық христиандық дүниетанымында да кездеседі. Апостол Андрей және апостол Варфоломейді парфяндықтардың арасында көрсеткен бір аңыз, "шайтан" деп аталған, "адам жегіштер қаласының" азаматын, беті иттің бетіне ұқсас болғанды айтады. Дегенмен, крещениеден өткеннен кейін ол иттік сыртқы түрінен құтылды.

Орта ғасырдағы Батыс

Пауыл Диакон өзінің "Historia gentis Langobardorum" еңбегінде циноцефалилерді еске алады: "Олар өздерінің лагерьлерінде циноцефалилер, яғни ит басы бар адамдар бар екенін айтады. Жаулар арасында олар бұл адамдар қаһарлы түрде соғысады, егер жауға жете алмаса, адам қанын ішіп, өз қанын төгеді деген қауесет таратуға тырысады." Карл Ұлының сарайында норвегтерге осы сипаттама берілді, бұл олардың христиан емес және адамдық қасиеттерінен кем екенін білдірді: "Франк корольі Ноткердің өмірбаянында айтқандай, "Менің христиан қолымның осы иттің баспен ойнауына лайық емес деп есептегендеріне қатты қайғырымын сезінемін". Тоғызыншы ғасырдың франк теологы Ратрамн циноцефалилерді адам деп санау керек пе, жоқ па деген мәселе бойынша "Epistola de Cynocephalis" атты хат жазды (ол оларды адам деп санады). Егер олар адам болса, христианның міндеті оларға Ілгі хабарды уағыздау болар еді. Егер олар жануар болса, яғни жаны болмаса, онда мұндай уағыздың мәні болмас еді. Әйгілі Иеронимнің сөздерін келтіре отырып, Томас Кантимпре өзінің "Liber de Monstruosis Hominibus Orientis", xiv ("Шығыстың құбыжық адамдары кітабы") еңбегінде циноцефалилердің бар екенін растады. Он үшінші ғасырдың энциклопедияшысы Винсент Бове өзінің қамқоршысы Франция корольі Луи IX-ты "ит басы бар, бірақ қалған мүшелері адам сияқты жануармен" таныстырды. "Ол адам сияқты мінез-құлық танытады және бейбіт болғанда адамдай мейірімді, ал ашуланғанда қатыгез болып, адамзатқа қарсы келеді". "Ноуэлл кодексі", көбінесе англосаксондық "Беовульф" дастанының қолжазбасы ретінде танымал, циноцефалилер туралы да мәліметтер қамтиды. Мұндай сілтемелердің бірі "Шығыстың ғажайыптары" деп аталатын қолжазбаның бір бөлігінде кездеседі, онда олар "healfhundingas" немесе "жартылай иттің балалары" деп аталған. Сондай-ақ, англосаксон Англиясында "wulfes heafod" ("қарышқырдың басы") деген ежелгі ағылшын сөзі заңнан тыс адамды білдіретін техникалық термин болды, оны қарышқыр сияқты өлтіруге болады. Алайда, шамамен 1140 жылы жазылған "Leges Edwardi Confessoris" оған біршама тікелей түсіндірме берді: "[6.2a] Ол заңнан тыс шыққан күнінен бастап қарышқырдың басын тағай, оны ағылшындар wluesheued деп атайды. [6.2b] Бұл үкім барлық заңсыздықтарға бірдей қатысты." Циноцефалилер ежелгі уэльс поэмасы "Pa gur?"-де cinbin (ит бастылар) ретінде кездеседі. Бұл жерде олар король Артурдың сарбаздарының жауы; Артурдың адамдары олармен Эдин (Эдинбург) тауларында шайқасады, ал жүздегені Артурдың жауынгері Бедвирдің (кейін Бедивер деп аталған) қолынан қаза табады. Поэманың келесі жолдары Гарлуид (Rough Gray) есімді кейіпкермен болған шайқас туралы да айтады; Гурги Гарлуид (Man Dog Rough Gray) уэльс триадаларының бірінде кездеседі, онда оның сипаттамасы ғалымдардың оны құбыжыққа жатқызуына себеп болды.

Paul the Deacon mentions cynocephali in his Historia gentis Langobardorum: "They pretend that they have in their camps Cynocephali, that is, men with dogs' heads. They spread the rumor among the enemy that these men wage war obstinately, drink human blood and quaff their own gore if they cannot reach the foe." At the court of Charlemagne, the Norse were given this attribution, implying un Christian and less than human qualities: "I am greatly saddened" said the King of the Franks, in Notker's Life, "that I have not been thought worthy to let my Christian hand sport with these dog heads." The ninth century Frankish theologian Ratramnus wrote a letter, the Epistola de Cynocephalis, on whether the Cynocephali should be considered human (he thought that they were). If human, a Christian's duty would be to preach the Gospels to them. If animals, and thus without souls, such would be pointless. Quoting St. Jerome, Thomas of Cantimpré corroborated the existence of Cynocephali in his Liber de Monstruosis Hominibus Orientis, xiv, ("Book of Monstrous men of the Orient"). The thirteenth century encyclopedist Vincent of Beauvais acquainted his patron Saint Louis IX of France with "an animal with the head of the dog but with all other members of human appearance Though he behaves like a man and, when peaceful, he is tender like a man, when furious, he becomes cruel and retaliates on humankind". The Nowell Codex, perhaps more commonly known as the manuscript containing the Anglo Saxon epic Beowulf, also contains references to Cynocephali. One such reference can be found in the part of the manuscript known as The Wonders of the East, in which they are called "healfhundingas" or "half dogs." Also, in Anglo Saxon England, the Old English word wulfes heafod ("wolf's head") was a technical term for an outlaw, who could be killed as if he were a wolf. The so called Leges Edwardi Confessoris, written around 1140, however, offered a somewhat literal interpretation: “[6.2a] For from the day of his outlawry he bears a wolf's head, which is called wluesheued by the English. [6.2b] And this sentence is the same for all outlaws." Cynocephali appear in the Old Welsh poem Pa gur? as cinbin (dogheads). Here they are enemies of King Arthur's retinue; Arthur's men fight them in the mountains of Eidyn (Edinburgh), and hundreds of them fall at the hand of Arthur's warrior Bedwyr (later known as Bedivere). The next lines of the poem also mention a fight with a character named Garwlwyd (Rough Gray); a Gwrgi Garwlwyd (Man Dog Rough Gray) appears in one of the Welsh Triads, where he is described in such a way that scholars have discussed him as a werewolf.

Ортағасырлық саяхат әдебиеті

Орта ғасырдағы саяхатшылар Джованни да Пьян дель Карпин және Марко Поло циноцефалия туралы айтады. Джованни Огедей ханның әскерлері Далай-Нордың (Солтүстік мұхит) немесе Байкал көлінің солтүстігінде тұратын итбас адамдар тұқымымен кездескенін жазады. Марко Полоның саяхаттарында Ангаманайн, яғни Андаман аралдарындағы итбас шапқыншылар туралы айтылған. Полоның сөзіне қарағанда, олар дәмдеуіштер өсірсе де, қатыгез мінезді және "барлығы үлкен мастиф иттің сияқты". Сэр Джон Мандевиллдің "Саяхаттары мен сапарлары" кітабында итбас адамдар Накумерада, яғни Никобар аралдарында мекендейтіндігі сипатталған. 1517 жылы Осман сұлтаны Селим I-ге Пири Рейс салған Жаңа әлем картасы сыйға тартылды, онда қазіргі Колумбия аумағында маймылмен күресіп жатқан итбас адамның суреті бейнеленген. 1519 жылы Куба губернаторы Эрнан Кортеске Америка құрлығына жасаған экспедициясы барысында циноцефалия туралы қауесеттерді тексеруді бұйырды. Анри Кордье айтуынша, еуропалық, араб немесе қытайлық болсын, итбас шапқыншылар туралы барлық аңыздың бастауы Александр романсынан табылады.

Қазіргі еуропалық

Дэвид Аттенбороутің "Жоңғар жұмыртқа" атты толық метражды фильмінде Мадагаскардан таралған индри лимурының ит басты адамдар туралы мифтің пайда болуына себеп болуы мүмкін деген болжам жасалады.

Қытай

Орталық және Шығыс Азияда кең таралған күнтізбе жүйесі он екі жылдық циклден тұрады, онда әр жыл бір жануармен белгіленеді. Он екі жылдық циклдің он бірінші жануары – ит. Мұндай жануарлар көбінесе жануар басы бейнеленген адам түрінде көрсетіледі. Сондықтан, он бірінші зодиак жануарының циноцефальдық бейнесі жиі кездеседі (көбінесе құйрығымен бірге). Бұған қоса, қытай жазбаларындағы «Лианг кітабында» будда миссионері Хуй Шен Фусангтың шығысында, ол Жапония немесе Америка деп саналатын елді аралағанда, ит басты адамдардың аралы туралы айтады. Тан дәуірінің тарихшылары Ли Даши мен оның ұлы Ли Яншудың «Солтүстік династиялар тарихында» да «ит патшалығы» туралы мәлімет бар.

Қазіргі заманғы көрінісі

Иттің бас кейіпкерлерін қолдану қазіргі әдебиетте, әсіресе комикстер мен графикалық романдарда кең таралған. Олар көбінесе эпизодтық рөлдерде немесе әртүрлі туындыларда маңызды рөлдерде кездеседі. Мысалы, Goofy ертедегі комикстер мен анимациядағы ит беті бар танымал кейіпкер. Арт Шпигельманның Пулитцер сыйлығын жеңіп алған "Маус" көркем романында еврейлер тышқан басымен, американдықтар – ит басымен, немістер – мысық басымен, ал француздар – жабайы құс басымен бейнеленген. Doghead – "Ghost Rider" комиксіндегі жаман кейіпкер. Ит басы бар жаратылыстар "Dungeons & Dragons" сияқты рөлдік ойындарда кездеседі. "Traveller" ойынындағы Варгр – нақты мысал. Терри Джонстың "Эрик викинг туралы саға" кітабында қатыгез ит бетті жауынгерлер туралы айтылады. Скот Адамстың "Дилберт" мультфильміндегі бас кейіпкер бір кезде ит басы бар әйелмен кездескен. "Marquis" фильмінде маркиз де Садты спаниель басымен бейнелейді. "BoJack Horseman" сериалындағы Мырза Пинатбаттер – лабрадор ретривер сипаттамалары бар циноцефал. "Camp Half-Blood Chronicles" және "The Trials of Apollo" кітаптарында циноцефалдар монстрлер ретінде суреттелген. "The Mummy Returns" фильмінде Анубис армиясы деп аталатын шакал басы бар жауынгерлер армиясы көрсетілген. Паоло Бацигалупидің "Ship Breaker" трилогиясында Құрал есімді циноцефал жартылай адам бар. "Saturday Night Live" бағдарламасында итінің басын қайтыс болған туысының денесіне жалғаған адам туралы очерк бар. Дав Пилкейдің "Dog Man" сериясында ит басы бар полицей батыр ретінде бейнеленген. "Age of Mythology" видео ойынында анубиттер, египеттік мифтік бірліктер шакал басымен бар. Валери Уиллистің "Cedric Series" сериясы Виллиам есімді шаман кейіпкері арқылы циноцефалдарды таныстырады. Crippled Black Phoenix тобының "(Mankind) The Crafty Ape" альбомының мұқабасында циноцефал бейнеленген және "A Letter Concerning Dogheads" атты ән бар. "Ode to Kirihito" – Осаму Тедзуканың "Monmow" деп аталатын аурудан деформацияланған адамдарды ит бетті адамдарға айналдыратын сейнэн мангасы.