Кіріспе

Месопотамияның жойылып кеткен көне тілі.

Хуриттер (хуриттер) – б.з.б. 2300 жылдары Месопотамияның солтүстігіне кірген және б.з.б. 1000 жылға дейін жайылған халықтың хуро-урарт тілі, қазірде қолданылмайды. Хурит тілі Месопотамияның солтүстігіндегі Митанни мемлекетінің тілі болған және қазіргі Сирия аумағындағы хуриттік қоныстарда да бастапқыда қолданылған болуы мүмкін.

Жіктеу

Хурр тілі Урартудың көне мемлекетінің тілімен тығыз байланысты. Екеуі де хурит-урарт тілдер отбасын құрайды. Хурит-урарт тілдерінің басқа тілдермен байланысы әлі де даулы. Басқа тілдер отбасыларымен генетикалық туыстығы туралы әртүрлі пікірлер бар (мысалы, Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдері, Үнді-Еуропа тілдері немесе Грузияда қолданылатын картвел тілдері). Сонымен қатар, бұл тілдің "Сино-Кавказдық" тілдермен байланысты болуы мүмкін деген болжамдар да бар. Дегенмен, ешбір пікір кеңінен қабылданбады.

Тарих

Хури тіліндегі ең ерте мәтін үзінділері б.з.б. үшінші мыңжылдықтың соңына жататын есімдер мен жерлердің тізімінен тұрады. Алғашқы толық мәтіндер б.з.б. екінші мыңжылдықтың басында Үркеш патшасы Тиш-Атальдың билік құрған кезінде жазылған, және "Үркеш арыстандары" деп аталатын хуриттік іргетас тіректерімен бірге табылған тас тақташада сақталған. Археологтар Хатуша, Мари, Тюттул, Вавилон, Угарит және басқа да жерлерде көптеген дұғалардың, сиқыр сөздердің, болжамдардың және хаттардың мәтіндерін тапты. Дегенмен, тілді алғаш зерттеу 1887 жылы Мысырдың Амарна қаласында табылған Митан хаты негізінде жүргізілді, бұл хат хурит патшасы Тушраттаның Мысыр фараоны Аменхотеп III-ке жазған хаты еді. Хурро-Урарт қарым-қатынасы 1890 жылы Сайс (ZA 5, 1890, 260–274) және Йенсен (ZA 6, 1891, 34–72) тарапынан танылды. Аққад империясы құлағаннан кейін хуриттер Солтүстік Сирияға қоныстанды, ал 1725 ж.б.з. олар Ямхад халқының маңызды бөлігін құрады. Хуриттердің көп саны Алеппоға хурит мәдениеті мен дінін әкелді, бұл хурит аттары бар белгілі бір діни мерекелердің болуымен расталады. Б.з.б. XIII ғасырда батыстан хеттілердің, оңтүстіктен ассириялықтардың шапқындары Митан империясының құлауына әкелді, ол екі жаулап алушы күш арасында бөлінді. Келесі ғасырда Теңіз халықтарының шабуылдары хурит тілінің соңғы қалдықтарын жылдам жойды. Осы кезеңде хетт және угарит тілдері сияқты басқа тілдер де жойылып, бұл Қола дәуірінің құлдырауы деп белгіленді. Осы тілдердің мәтіндерінде, сондай-ақ аккад немесе урарт тілдерінде көптеген хурит есімдері мен жерлер кездеседі. Хуррит тіліне деген жаңа қызығушылық 1910 жылдары Боғазкөйде және 1930 жылдары Угаритте табылған мәтіндердің арқасында оянды. Шпейзер (1941) хурит тілінің алғашқы толық грамматикасын жариялады. 1980 жылдан бері Сильва Тессуптың мұрағатынан алынған Нузи корпусын Г. Вильгельм редакциялап келеді. 1980 жылдардың соңынан бастап, Е. Ней редакциялаған хурит-хетт екі тілді мәтінінің табылуымен маңызды прогресс жасалды (StBoT 32).

Диалектілері

Митанни хаттарындағы хурит тілі, Хаттуша және басқа хеттік орталықтардағы мәтіндерден, сондай-ақ түрлі жерлерден табылған ертерек хуриттік мәтіндерден айқын түрде ерекшеленеді. Митанни емес хаттар, толыққанды біртекті болмаса да, көбінесе Ескі хурит тілі деген атаумен біріктіріледі. Митанниде i/e және u/o дауыстылар жұптары ажыратылса, Хаттуша диалектісінде олар тиісінше i және u болып бірігіп кетеді. Морфологияда да айырмашылықтар бар, олардың кейбіреулері төменде сипатталады. Дегенмен, бұл тілдің әртүрлі диалекттері екені анық. Угариттен алынған бірнеше мәтінде тағы бір хурит диалектісі кездесуі мүмкін, бірақ олар өте нашар сақталғандықтан, олар туралы көп нәрсе айту қиын, тек басқа жерлерде хурит фонемаларын көрсету үшін қолданылатын жазу үлгілері оларда дерлік қолданылмаған. Сонымен қатар, Митанни провинциясының астанасы Араппада нузи деп аталатын хурит-аккад креол тілі де болған.

Сөздің шығу тегі

Хурриан тілінде бірнеше түбірді біріктіріп жаңа түбір жасау мүмкін болмаса да, жаңа сөздерді құру үшін көптеген жұрнақтарды қолдағы түбірлерге жалғауға болады. Мысалы, *аттай* (әке) сөзінен *аттарди* (баба), *фут* (тудыру) сөзінен *футки* (ұл), *ашти* (әйел) сөзінен *аштоххе* (әйел заты) сөздері жасалған. Хурриан тілінде көптеген етістік жұрнақтары да болған, олар өзгертетін етістіктің валенттілігін жиі өзгертетін.

Тематикалық дауыстылар

Барлық дерлік хуриттік есімдер дауыстымен аяқталады, бұл дауысты тақырыптық немесе түбір дауысты деп аталады. Бұл дауысты әрқашан сөзде болады және түрлері ауыспайды. Көптеген есімдер /i/ дауысымен аяқталады; ал кейбіреулері /a/ (көбінесе туыстар мен құдайлардың есімдері) және /e/ (бірнеше қосымша түзілімдері, мүмкін /i/ түбірімен байланысты) дауысымен аяқталады. Сонымен қатар, Нузи мәтіндерінде /u/ (немесе /o/?) түбірлері де кездеседі, көбінесе хуриттік емес есімдерде, бірақ кейбір хуриттік есімдерде де. Бұл түбірдегі соңғы дауысты, кейбір жұрнақтар қосылғанда жоғалады, мысалы, дауыстымен басталатын жақ жұрнақтары, белгілі бір туынды қосымшалар немесе артикль жұрнағы. Мысалдар: *kāzi* (тостаған) сөзінен *kāz ōš* (тостаған сияқты), *awari* (егістік) сөзінен *awarra* (далалар). Хуриттік есім түбірлерінің аз бөлігі атематикалық түбір дауыстыларын қамтиды, мысалы, *šen* (бауыр) сөзінен *šena* және *šenni* түрі, *mad* (ақыл; кейін *madi* түрінде i түбіріне айналады) және *muž* (құдай есімі). Кейбір құдайлардың, батырлардың, адамдардың және жерлердің есімдері де атематикалық болып келеді, мысалы, *Teššob* (*Teššobi/a*), *Gilgaamiž*, *Hurriž* (кейін *Hurri*). Бұл есімдер хуриттік мәтіндердің ең ерте нұсқаларында (б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңы) жиірек кездеседі. Ескерту: Бұл типтегі тақырыптық түбір дауыстыларының функциясы үнді-еуропалық түбір дауыстыларынан мүлдем өзгеше. Олар туралы талқылау үшін, мына жерлерге қараңыз.

Ерекшелік

Хурриан тілінің ерекше бір белгісі – Suffixaufnahme, яғни жұрнақтардың сіңірілуі құбылысы. Бұл құбылыс урат тілімен және географиялық жағынан жақын орналасқан картвель тілдерімен ортақ. Осы процесте есімнің тәуелді анықтауыштары есімнің жағдай жұрнақтарын қабылдайды. Тәуелді есімнің жұрнағы мен жағдай жұрнағының арасында, анықтамалық сөзбен санда сәйкес келетін артикль келеді, мысалы, сын есіммен: Suffixaufnahme басқа анықтауыштармен де кездеседі, мысалы, есімнің меншік жалғауы (генетиві) басқа есімді анықтағанда, онда келесі есім меншік жалғауын алады. Бұл құбылыс бас есім орналас (локатив), құрал (инструменталь) немесе теңдес (экватив) жағдайда да кездеседі. Жалғыз санның белгісіз жағдайында (абсолютив) Suffixaufnahme мәнін жояды, себебі жағдай мен сан белгіленбеген. Егер екіден астам меншік жалғауы қолданылса, олар біріктіріледі, сондықтан Suffixaufnahme тек ішкі меншік жалғауында пайда болады, мысалы төмендегі мысалда:

Басқа көңіл-күйлер

Грамматикалық көңіл-күйдің нюанстарын білдіру үшін индикативті (модальді емес) формалардан алынған бірнеше арнайы етістік формалары қолданылады. Тілектер мен бұйрықтар оптативті жүйемен жасалады, оның басты ерекшелігі – i элементі, ол тікелей етістік түбіріне қосылады. Транзитивті және интранзитивті етістіктердің формалары арасында ешқандай айырмашылық жоқ, сөйлемнің жолдауымен сәйкестік бар. Оптативте уақыт көрсеткіштері өзгермейді.
Жеке санның теріс түрінің аяқталуы Мағынасы
1-ші тұлға жекеше оң – ile, /l/ немесе /r/ кейін le және re “Мен қалаймын”
теріс – ifalli “Мен қаламаймын”
көпше – расталмаған
2-ші тұлға жекеше оң – i, e “Сен қалайсың (мұқтаждық)”
теріс – ifa, efa “Сен қаламайсың”
көпше оң – i(š), e(š) “Сіздер қалайсыздар”
теріс – ifa(š), efa(š) “Сіздер қаламайсыздар”
3-ші тұлға жекеше оң – ien1 “Ол/Олар қалайды”
теріс – ifaen1 “Ол/Олар қаламайды”
көпше оң – iten1 “Олар қалайды”
теріс – itfaen1 “Олар қаламайды”

1 Оптативті формалардың үшінші тұлғасында, келесі сөз дауыссыз дыбыспен басталғанда, /n/ аяқталуы Мари/Хаттуша диалектінде кездеседі. “Осы үшін” мағынасын білдіруге қажетті соңғы форма “бен” сөзімен бірге жасалады және әртүрлі аяқталуларға ие. Жекеше түрінде ae, ai, ilae және ilai жұрнақтары қолданылады, олар /l/ және /r/ кейін тиісінше lae/lai және rae/rai болады. Көпше түрінде де осы аяқталулар қолданылады, бірақ кейде көпшелік сан жұрнағы ша да кездеседі, бірақ бұл әрқашан осылай болмайды. Мүмкіндікті білдіру үшін потенциалдық форма қолданылуы керек. Инранзитивті етістіктер үшін аяқталуы – ilefa немесе olefa (/l,r/ кейін lefa және refa), ол жолдаумен сәйкес болуы міндетті емес. Транзитивті потенциалдық формалар illet және allet жұрнақтарымен жасалады, олар транзитивті индикативті формалардың қалыпты аяқталуына қосылады. Алайда, бұл форма тек Митанниде және тек үшінші тұлғада кездеседі. Потенциалдық форма кейде тілек білдіру үшін де қолданылады. Дезидеративті форма шұғыл сұранысты білдіру үшін қолданылады. Ол тек үшінші тұлғада және тек транзитивті етістіктермен ғана кездеседі. Үшінші тұлға жекешесінің аяқталуы – ilanni, ал көпшесі – itanni.

Инфинитив етістіктің түрлері

Хурри тіліндегі етістіктің шексіз формалары номиналды етістіктерді (қатысушыларды) және дәстүрлі инфинитивті қамтиды. Бірінші номиналды қатысушы, ағымдағы қатысушы, iri немесе ire жұрнағымен сипатталады, мысалы, pairi, "салып жатқан, салушы", hapiri, "қозғалып жатқан, көшпелі". Екінші номиналды қатысушы, толыққан қатысушы, aure жұрнағымен жасалады және тек Nuzi қаласында бір рет кездеседі: hušaure, "байланған адам". Тағы бір ерекше форма тек Хаттуша диалектінде табылады. Ол тек ауыспалы етістіктерден ғана құралады және бірінші тұлғаның іс-әрекетін жасаушысын көрсетеді. Оның жұрнағы ilia, және бұл қатысушы түбірге қосымша жұрнақтар жалғануы мүмкін. Инфинитив, ол да номиналды түрде қолданылады, umme жұрнағымен жасалады, мысалы fahrumme, "жақсы болу", "жақсылықтың күйі/қасиеті".

Жекелік алмастырушылар

Хурриан тілінде инклитикалық және тәуелсіз жеке жалғаулар қолданылады. Тәуелсіз жалғаулар кез келген жағдайда қолданылуы мүмкін, ал инклитикалықтары тек абсолютивті білдіреді. Сөйлемдегі қай сөзге инклитикалық жалғау қосылса, сөйлемнің мағынасына ешқандай қатысы жоқ, сондықтан көбінесе ол бірінші сөз тіркесіне немесе етістікке қосылады. Төмендегі кестеде жеке жалғаулардың куәландырылған формалары келтірілген, анықталмаған түрлері алынып тасталған.

Жағдай 1-ші жекеше (Мен) 2-ші жекеше (Сен) 3-ші жекеше (Ол/Ол/Сол) 1-ші көпше (Біз) 2-ші көпше (Сіздер) 3-ші көпше (Олар)
Абсолютив (тәуелсіз) ište fe mane, manni šattil, šattitil(la) fella manella
Абсолютив (инклитикалық) t(ta) m(ma) n(na), me, ma til(la) f(fa) l(la), lle
Эргатив išaš feš manuš šieš fešuš manšoš
Генитив šofe fefe feše
Датив šofa fefa šaša (?) feša manša
Локатив feša (?)
Аллятив šuta šašuta (?)
Аблатив manutan
Комитатив šura manura manšura, manšora
Экватив II šonna manunna

Үшінші тұлғаның абсолютив жалғауларының me, ma және lle нұсқалары тек белгілі бір сөздердің алдында ғана қолданылады, атап айтқанда ai (қашан), inna (қашан), inu, unu (кім), panu (дегенмен) және туыстық жалғаулар iya және iye. Инкилитикалық жеке жалғау есімге қосылғанда, дыбыстық өзгерістердің кең жүйесі соңғы түрін анықтайды. Үшінші тұлғаның инклитикалық nna жалғауы басқа жалғаулардан өзгеше әрекет етеді: оған эргативтік жұрнақ тұрғанда, басқа жалғаулардан айырмашылығы, ол жұрнақпен бірігіп šša құрайды, ал қалған барлық жағдайларда эргативтің š әрпі алынып тасталады. Сонымен қатар, сөздің соңғы дауысы /i/ кез келген инклитикалық жалғау қосылғанда /e/ немесе /a/ болып өзгереді (nna емес).

Мүліктілік сын есімдер

Хурриттік иелік жалғаулары жеке пайда бола алмайды, тек қосымша болып табылады. Олар есімдерге немесе есімдік етістіктерге жалғанады. Жалғаудың түрі келесі морфемаға байланысты. Төмендегі кестеде мүмкін болатын түрі көрсетілген:

Түсінік 1-ші жекеше (менікі) 2-ші жекеше (сенікі) 3-ші жекеше (оныкі) 1-ші көпше (біздікі) 2-ші көпше (сіздікі) 3-ші көпше (олардікі) сөз соңында iffe f i iffaš šše yaš дауыссыздың алдында ( /f,w/ емес) iffu fu i iffaš šu yaš дауыстының және /f,w/ алдында iff f i iffaš n. bel. yaš

Есім түбірінің соңғы дауыстысы жалғанатын иелік жалғауынан бұрын түсіріледі, мысалы, šeniffe ("інім", šena "іні"). Дегенмен, дауыссыз әрпімен басталатын жалғау қосылғанда ол сақталады: attaif ("әкең", attai, "әке").

Басқа сын есімдер

Хурри тілінде бірнеше көрсету есімдіктері бар: анни (бұл), анти/ани (сол), акки аки (біреуі – екіншісі). Осы есімдіктердің соңғы дауысы /i/ тек абсолютив жағдайында сақталады, ал қалған жағдайларда /u/ болады, мысалы, akkuš "сол [бір]" (эргатив), antufa ("сол [бірге]"). Сондай-ақ, ія және іе деген сәйкес есімдіктері де бар. Екі түрі де еркін алмастырылады. Есімдік сәйкес сөйлемде абсолютивтік функцияны атқарады, сондықтан ол белгісіз субъект немесе белгілі объектті көрсетеді. Сұрау есімдігі (кім/не) тек эргативтік жекешеде (afeš) және бір рет абсолютивтік жекешеде (au) кездеседі.

Қосымшалар

Хуррит тілінде кеңістіктік және абстрактілі қатынастарды білдіретін, сондай-ақ қосымша қызметін атқаратын көптеген тіркестер кездеседі, олардың көпшілігі датив және генетив жағдайларына негізделген. Олардың көбі – кейінге қойылатын қосымшалар (постпозициялар), тек бір ғана алдынан қойылатын қосымша (препозиция) – (āpi + датив, "үшін") Хаттуша мәтіндерінде кездеседі. Барлық қосымшалар негізінен аллативте, сирек жағдайда дативте немесе "e" жағдайында болады. Мысалдар: N fa āyita немесе N fenē āyē (қатысуында; āyi "беттен"), N fa etīta немесе N fa etīfa (үшін, себебі; eti "дене, адам"), N fenē etiyē (жайлы), N fa furīta (көрінісінде; furi, "көз, қарау"), және тек Хаттушада N fa āpita (алдында; āpi, "алды"). Бұлардан өзге, "ištani" ("аралық кеңістік") бар, ол көпше иеленуші есімдік және орындылықпен ("біздің/сіздің/олардың арасында") қолданылады, мысалы, ištaniffaša (біздің арамызда).

Қосылымдар мен етістіктер

Тек бірнеше сөйлем басында келетін бөлшектер анықталған. Есімдер сияқты, олар да /i/ дыбысымен аяқталады, бірақ ai (қашан) және anammi (сондықтан) жалғауларының соңғы дауысы, еңкейтілген жеке есімдік алдында түсірілмейді. Басқа жалғаулар: alaše (егер), inna (қашан), inu (сияқты) және panu (дегенмен). Хуриан тілінде аз ғана сөздердің жай-күйін білдіретін сөздері бар. Уақытты білдіретін сөздер: henni (қазір), kuru (қайта) және unto (содан кейін). Сондай-ақ, atī (осылайша, солай) және tiššan (өте) сөздері де анықталған.

Энклиттік бөлшектер

Энклитикалық бөлшектер сөйлемдегі кез келген сөзге жалғануы мүмкін, бірақ көбінесе олар сөйлемнің алғашқы тіркесіне немесе етістікке жалғанады. Митан хаттарында олар Ежелгі хури тіліне қарағанда әлдеқайда әртүрлі және жиі кездеседі. Жиі қолданылатындары: =ān (және), =mān (бірақ), =mmaman (әрине) және =nīn (шын мәнінде!).

Синтаксисі

Хурриан тілінің негізгі сөз тәртібі даулы мәселе. Шпейзердің 1941 жылғы грамматикасына сәйкес, хурриан тіліндегі сөйлемнің қалыпты сөз тәртібі негізінен объект-субъект-етістік (OSV) болып табылады. Дегенмен, хурриан тілі – ергативтік-абсолютивтік тіл болғандықтан, хурриан тіліндегі сөз тіркестерінің синтаксистік рөлі номинативтік-аккузативтік тілдің (мысалы, ағылшын тілі) "субъектісі" және "объектісі" ұғымдарымен толық сәйкес келмейді. Осы себепті Шпейзер хурриан тілінің сөз тәртібін "мақсат-әрекетке қатысушы-әрекет" деп сипаттаған дұрыс деп санайды, мұнда абсолютив жағдай "грамматикалық субъектіге" (яғни спецификаторға) сәйкес келеді. Джеффри К. Пуллум (1977) Шпейзердің талдауына күмәнмен қарайды. Ол хурриан тіліндегі қолжетімді мәтіннің корпусы оның сөз тәртібін анықтау үшін жеткіліксіз екенін, оны жалпы алғанда, етістік соңындағы тіл (яғни OSV немесе SOV) деп анықтауға болатынын айтады. Пуллум SOV тәртібіндегі хурриан сөйлемінің мысалын келтіреді:

Мария Полински (1995) хурриан тіліндегі екі объектілі сөйлемдердің құрылымы объект-объект (SOV-дегідей) емес, объект-субъект (OSV-дегідей) болатынын атап көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, сөздердің реті – субъект-турақсыз объект-турақсыз объект-етістік. Алайда, ол хурриан тілін OSV тілінің мысалы ретінде қарастырады. Атау сөздердің ішіндегі сөз тіркестерінде, есімдік әдетте соңында тұрады. Сын аттар, сандар және генетивтік анықтауыштар өзгертетін есімдік алдында келеді. Дегенмен, қатыстырмалы сөйлемдер есімдіктерді қоршап тұрады, яғни қатыстырмалы сөйлем өзгертетін есімдік қатыстырмалы сөйлемнің ортасында орналасады. Хурриан тілінде қатыстырмалы сөйлемдерді құрастырудың бірнеше үлгісі бар. Ол жоғарыда "есімдіктер" бөлімінде сипатталған iya және iye қатыстырмалы есімдіктерін немесе Suffixaufnahme процесінен өтетін етістікке қосылатын šše номинализациялық жұрнағын пайдалана алады. Үшінші мүмкіндік – осы екі белгінің де бірге қолданылуы (төмендегі 16-мысалға қараңыз). Қатыстырмалы сөйлеммен бейнеленген есімдік кез келген жағдайды қабылдай алады, бірақ қатыстырмалы сөйлемде тек абсолютивтік функцияны ғана атқара алады, яғни ол тек транзитивті емес қатыстырмалы сөйлемнің субъектісі немесе транзитивті сөйлемнің объектісі бола алады. Жоғарыда айтылғандай, хурриан тіліндегі транзитивті етістіктерде субъект ергативтік жағдайда, ал объект абсолютивтік жағдайда болады (антипассивтік конструкцияларды қоспағанда, онда олар тиісінше абсолютивтік және эссивтік жағдайлармен алмастырылады). Екі объектілі етістіктердің тура емес объектісі дативтік, орналасқан жерлік, аллативтік немесе кейбір етістіктерде абсолютивтік жағдайда болуы мүмкін.

Сөздік

Куәландырылған хурит тілінің лексикасы біртекті, тек аз ғана қарыз сөздерді қамтиды (мысалы, *туппи* ('саз тақташа'), *Мизри* ('Мысыр'; салыстырыңыз арамей және еврей тілдеріндегі *Мизраим*, сол мағынада), екеуі де аккад тілінен алынған). *ия* және *ие* сөздері – хуриттер бұл аймақта тұрудан бұрын болған митандықтардың үнді-арий тілінен қарыз сөз болуы мүмкін; салыстырыңыз санскриттегі *я*. Керісінше, хурит тілі жақын орналасқан аккад диалектілеріне көптеген қарыз сөздер берген, мысалы, хуриттің *хапири* ('көшпенді') сөзінен аккад тілі *hāpiru* ('көшпенді') сөзі пайда болған. Кавказ тілдерінде хуриттен алынған сөздер болуы мүмкін, бірақ оны растау мүмкін емес, себебі хуриттер заманында кавказ тілдерінің жазба мұрағаттары жоқ. Сондықтан, бірдей дыбысталатын сөздердің түпнұсқа тілін анықтауға болмайды.

Хуриттік әдебиет

Хаттуса, Угарит (Рас-Шамра) және Сапинуа қалаларынан хурит тіліндегі мәтіндер табылған (бірақ олар жарияланбаған). Сонымен қатар, Амарна хаттарының ең ұзындарының бірі хурит тілінде жазылған; Митанни патшасы Тушратта мысыр перғауыны Аменхотеп III-ге жазған хат. 1983 жылы Хетт тіліне аудармасы бар хурит тіліндегі әдебиеттер жинағы табылғанға дейін бұл хурит тіліндегі жалғыз ұзын мәтін болды. 1990 жылдары Ортакойда (Сапинуа) маңызды жаңалықтар табылды, оның ішінде бірнеше екі тілдегі мәтіндер. Олардың көпшілігі 2007 жылға дейін өңделмеген күйде қалды. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықта (егер урарт тілін хурит тілінің кейінгі диалектісі деп санамаса) хурит мәтіндері кездеспейді, бірақ Ассирия тілінде Саргаон II айтқан Савуска қасиеттісі сияқты шашыраңқы сөздер сақталған.